انسان باید بر رسانه تسلط داشته باشد، نه اینکه رسانه احساساتش را هدایت کند
اشتراکگذاری مداوم لحظات شخصی، زمانی میتواند به مسئلهای آسیبزا تبدیل شود که احساس ارزشمندی افراد به میزان توجه و تأییدی وابسته شود که از مخاطبان خود دریافت میکنند. در چنین شرایطی حتی تجربه لحظات روزمره نیز ممکن است تحت تأثیر نگاه مخاطبان قرار بگیرد. این مسئله علاوه بر تأثیر روی هویت فردی، میتواند رضایت از زندگی و روابط واقعی افراد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. مریم کثیری، روانشناس فعال رسانه، در گفتوگو با آناتک به پرسشهایی درباره انگیزه اشتراکگذاری زندگی شخصی در فضای مجازی و تأثیر این رفتار بر احساس ارزشمندی و سلامت روان پاسخ داد.
آیا علاقه به اشتراکگذاری زندگی در فضای مجازی رفتاری منفی یا مثبت است؟ مثبت یا منفی بودن این مسئله به چه عواملی بستگی دارد؟
نمیتوان صرف اشتراکگذاری زندگی شخصی در فضای مجازی را رفتاری مثبت یا منفی ارزیابی کرد. اساساً انسان موجودی اجتماعی است. برخی افراد درونگراتر و برخی برونگراتر هستند و میزان اطلاعاتی که از زندگی خود با دیگران به اشتراک میگذارند نیز متفاوت است. به اشتراک گذاشتن تجربهها با دیگران، برای دیده شدن و احساس تعلق به یک گروه یا محیط، یکی از نیازهای طبیعی انسان است. فضای مجازی شکل جدیدی از پاسخ دادن به این نیاز را فراهم کرده که در کنار محاسن خود، آسیبها و آفتهایی نیز به همراه داشته است. برای مثال، امروزه میبینیم بسیاری از افراد درونگرا که پیش از این امکان برقراری ارتباط چندانی با دیگران نداشتند، از طریق فضای مجازی و آنچه میتوان انزوای فعال نامید، فرصت بیشتری برای ارتباط پیدا کردهاند؛ بنابراین نمیتوان صرف اشتراکگذاری در فضای مجازی را رفتاری مثبت یا منفی دانست.
از نظر روانشناختی، آنچه اهمیت دارد انگیزه فرد، میزان اختیار او در انجام این رفتار و تأثیری است که این کار بر شخصیت و زندگیاش میگذارد. برای ارزیابی این رفتار باید ببینیم فرد زندگی خود را به این علت به اشتراک میگذارد که تجربهای ارزشمند دارد و میخواهد دیگران را در آن سهیم کند، یا اینکه به دنبال تأیید دیگران است و بدون دریافت این تأیید نمیتواند از تجربهای که داشته احساس ارزشمندی، رضایت و حال خوب پیدا کند. این دو رفتار ممکن است در ظاهر کاملاً شبیه یکدیگر باشند، اما از نظر روانشناختی تفاوت عمیقی با هم دارند. معتقدم یکی از معیارهای مهم سلامت رفتار در فضای مجازی این است که ببینیم فرد بر رسانه تسلط دارد یا بهتدریج رسانه بر احساسات، انتخابها و سبک زندگی او مسلط میشود.
برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که به کافه میرود تا عکسی بگیرد و آن را منتشر کند و از این طریق تأیید دیگران را به دست آورد. در مقابل، فرد دیگری به کافه میرود، از حضور در آنجا لذت میبرد و عکسی از روزمرگی خود میگیرد تا حال خوبش را با دیگران سهیم شود. میان این دو رفتار تفاوت زیادی وجود دارد. اگر اشتراکگذاری به ارتباط انسانی، انتقال تجربه، یادگیری و مشارکت اجتماعی کمک کند، میتوان آن را رفتاری سازنده دانست، اما اگر فرد صرفاً برای دیده شدن، زندگی خود را دائماً دستکاری کند و حریم خصوصی و روابطش را قربانی این دیده شدن کند، باید گفت با وضعیتی آسیبزا و حتی در شکلهای شدید آن، با یک اختلال مواجه هستیم.
کثیری: فردی را در نظر بگیرید که به کافه میرود تا عکسی بگیرد و آن را منتشر کند و از این طریق تأیید دیگران را به دست آورد. در مقابل، فرد دیگری به کافه میرود، از حضور در آنجا لذت میبرد و عکسی از روزمرگی خود میگیرد تا حال خوبش را با دیگران سهیم شود. میان این دو رفتار تفاوت زیادی وجود دارد. اگر اشتراکگذاری به ارتباط انسانی، انتقال تجربه، یادگیری و مشارکت اجتماعی کمک کند، میتوان آن را رفتاری سازنده دانست، اما اگر فرد صرفاً برای دیده شدن، زندگی خود را دائماً دستکاری کند و حریم خصوصی و روابطش را قربانی این دیده شدن کند، باید گفت با وضعیتی آسیبزا و حتی در شکلهای شدید آن، با یک اختلال مواجه هستیم
آیا اشتراکگذاری زندگی در فضای مجازی میتواند باعث شود فرد احساس بهتری نسبت به خودش پیدا کند؟
بله، شکلها و الگوهایی از اشتراکگذاری زندگی در فضای مجازی وجود دارد که میتواند حال خوبی به افراد بدهد. قطعاً وقتی فرد بخشی از زندگی خود را به اشتراک میگذارد و بازخورد مثبتی دریافت میکند، ممکن است احساس کند دیده شده، مورد توجه قرار گرفته و تجربهاش برای دیگران اهمیت داشته است. در نتیجه، احساس ارزشمندی و مهم بودن پیدا میکند. این اتفاق لزوماً منفی نیست.
مسئله از جایی منفی میشود که میان احساس خوب ناشی از تأیید دیگران و احساس ارزشمندی پایدار تفاوتی قائل نشویم. در روانشناسی، مفهومی به نام عزتنفس داریم که احساس ارزشمندی نیز ذیل آن معنا پیدا میکند. فرد باید بتواند احساس ارزشمندی را بر اساس عوامل درونی خود شکل دهد. اگر این احساس را از درون داشته باشد، تأیید دیگران و احساس تعلق اجتماعی میتوانند عزتنفس او را تقویت کنند و حال خوبی برایش به وجود آورند، اما اگر فرد از درون احساس ارزشمندی نداشته باشد، حال خوبی که از تأیید دیگران به دست میآورد، احساسی زودگذر خواهد بود که با سازوکار پاداش و ترشح دوپامین در مغز ارتباط دارد و میتواند در صورت وابستگی به این پاداشهای فوری، آسیبزا باشد.
بنابراین، مسئله مهم این است که میان احساس خوب ناشی از تأیید دیگران و احساس ارزشمندی پایدار تفاوت قائل شویم. ممکن است چند لایک و کامنت برای چند ساعت احساس خوبی در فرد ایجاد کند، اما این احساس بهسرعت از بین برود. در این وضعیت، مغز به دریافت پاداشهای زودگذر عادت میکند. در مقابل، احساس ارزشمندی پایدار بر شناخت فرد از تواناییها، فضیلتها، مسئولیتها، روابط معنادار و جایگاه انسانی خودش استوار است.
از نگاه من، یکی از آسیبهای فرهنگی در فضای دیجیتال این است که گاهی میان مورد توجه بودن و ارزشمند بودن نوعی معادلسازی شکل گرفته است. این مسئله بهخصوص درباره نسلی اهمیت دارد که با فضای مجازی بزرگ شده و فرصت کافی برای تجربه احساس ارزشمندی در زندگی واقعی نداشته است. افرادی که از همان ابتدای زندگی با لایک و کامنت دیگران خودشان را تعریف کردهاند، ممکن است تصور کنند هرچه بیشتر دیده شوند، ارزش بیشتری دارند؛ در حالی که دیده شدن به معنای ارزشمند بودن نیست، همانطور که دیده نشدن در مقطعی از زندگی نیز به معنای بیارزش بودن نیست.
گاهی فرد در اقتصاد توجه به نقطهای میرسد که حاضر است احساس ارزشمندی خود را زیر پا بگذارد تا توجه دیگران را جلب کند. ممکن است برای دیده شدن، رفتارهای قبیح و ناپسندی انجام دهد، خودش را کوچک کند یا رازهایی از زندگیاش را فاش کند. در چنین شرایطی، فرد بهنوعی به پوچی رسیده است. این وضعیت در مقابل شرایط کسی قرار میگیرد که هویت منسجمی دارد، روابط عمیقی برقرار کرده و احساس ارزشمندی بالایی دارد و حاضر نیست به هر قیمتی دیده شود یا تأیید دیگران را به دست آورد. بنابراین، اشتراکگذاری میتواند حال فرد را بهتر کند، اما نباید تنها منبع حال خوب او باشد.
آیا اشتراک مداوم زندگی شخصی میتواند بهتدریج باعث شود فرد احساس ارزشمندی خود را در گرو لایک و کامنت ببیند؟
بله، این احتمال وجود دارد؛ بهخصوص زمانی که دریافت بازخورد اجتماعی به یکی از منابع اصلی ارزیابی فرد از خودش تبدیل شود. در روانشناسی مفهومی به نام «عزتنفس مشروط» داریم. در این وضعیت، فرد احساس ارزشمندی خود را به تحقق یک شرط بیرونی وابسته میکند. برای مثال، تنها زمانی احساس خوبی نسبت به خودش دارد که مورد تحسین قرار بگیرد، به موفقیتی دست پیدا کند یا مورد توجه دیگران باشد.
در فضای مجازی نیز لایک، کامنت، بازدید و تعداد دنبالکنندگان میتوانند به شاخصهایی برای دریافت تأیید بیرونی تبدیل شوند. از آنجا که این بازخوردها سریع، فوری، قابل اندازهگیری و دائماً قابل مقایسه هستند، ممکن است بهتدریج چنین تغییری در نگرش فرد ایجاد کنند که به جای پرسیدن این سؤالها از خودش که آیا زندگی من ارزشمند است؟ معنای زندگی من چیست؟ آیا معنای زندگی و جایگاه خودم را پیدا کردهام؟ از خودش بپرسد آیا دیگران زندگی من را ارزشمند میدانند یا نه؟ و اگر نمیدانند، آیا من فرد ارزشمندی نیستم؟
در اینجا جابهجایی مهمی اتفاق میافتد و آن انتقال مرجع داوری درباره ارزش خود از درون فرد و معیارهای معنادار زندگی به واکنش مخاطبان است. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، آسیبپذیری فرد بهشدت افزایش پیدا میکند؛ زیرا ممکن است با یک اتفاق بسیار کوچک، مانند واکنش منفی به یک ریلز یا استوری، تمام هویت او زیر سؤال برود. این مسئله در نوجوانان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا حساسیت آنها نسبت به گروه همسالان و ارزیابی اجتماعی در فرایند هویتیابیشان بسیار پررنگ است. از نظر تربیتی، مسئله فقط این نیست که فرد چه تعداد لایک دریافت میکند، بلکه این است که آیا میتواند بدون دریافت لایک هم احساس ارزشمندی داشته باشد یا نه. اگر پاسخ منفی باشد، باید نسبت به وابستگی عزتنفس به تأیید دیگران حساس باشیم و برای آن تدبیری در نظر بگیریم.
میتوانید درباره مرز بین هویت دیجیتال و هویت واقعی افرادی که زندگیشان را به اشتراک میگذارند صحبت کنید؟
نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که هویت دیجیتال لزوماً هویتی دروغین نیست. همه ما در موقعیتهای اجتماعی مختلف، ابعاد متفاوتی از شخصیت خود را نشان میدهیم. مسئله از جایی شروع میشود که فاصله میان آنچه واقعاً هستیم و تصویری که از خودمان به نمایش میگذاریم، بهتدریج افزایش پیدا کند.
در فضای مجازی ممکن است فرد از میان صدها لحظه زندگی خود، لحظات خاصی را انتخاب و منتشر کند. مخاطب نیز تنها با دیدن همین بخشهای گزینششده، ممکن است آنها را بهعنوان تمام زندگی فرد برداشت کند؛ در حالی که با روایتی انتخابشده از زندگی او مواجه است، اما خطر اصلی فقط این نیست که تصویری غیرواقعی از خودمان به دیگران نشان دهیم. خطر مهمتر این است که بهتدریج تلاش کنیم خودمان را شبیه همان تصویر غیرواقعی کنیم. وقتی آن تصویر به دلیل دریافت تأیید و لایک برایمان ارزشمند میشود، ممکن است فاصله میان خود واقعی و خودِ بهنمایشگذاشتهشده آنقدر افزایش پیدا کند که فرد با نوعی گسست هویتی مواجه شود. در این وضعیت، هویت دیجیتال دیگر صرفاً بازنمایی هویت واقعی فرد نیست، بلکه به الگویی تبدیل میشود که فرد تلاش میکند به آن شبیه شود. نرسیدن به این الگو نیز برای او هزینه روانی زیادی دارد.
این مسئله بهخصوص در حوزه زنان اهمیت پیدا میکند. برای مثال، ممکن است در فضای مجازی با تصویری از زنی شاد، موفق و بینقص مواجه باشیم که خانهاش همیشه مرتب است، به بچهها رسیدگی میکند، به باشگاه میرود و در تمام جنبههای زندگی عملکردی بینقص دارد. در مقابل، خود آن فرد ممکن است احساس کند دیگر حق ندارد غمگین باشد، شکست بخورد یا زندگی معمولی داشته باشد؛ در حالی که چنین تصویری اساساً با واقعیت زندگی انسان سازگار نیست. گذشته از این، نمایش چنین زندگی بینقصی به دیگران میتواند در مخاطبان احساس حقارت، نارضایتی از زندگی، احساس خسران و اندوه ایجاد کند. از منظر روانشناسی، این مباحث با مفاهیمی مانند ناهمخوانی خود و مدیریت برداشت دیگران ارتباط دارند. در برخی موارد نیز میتوان از دوگانگی میان ارزشهای فرد و تصویری که به نمایش میگذارد صحبت کرد. با این حال، مفهوم شخصیت دوگانه در اینجا چندان دقیق نیست.
باید توجه داشته باشیم که یکی از شاخصهای مهم سلامت هویت دیجیتال این است که فرد بتواند میان تصویر عمومی خود و واقعیت پیچیده و طبیعی زندگیاش تفاوت قائل شود، بدون اینکه احساس کند این تفاوت هویتش را تهدید میکند. همچنین بتواند بدون دریافت تحسین دیگران به زندگی خود ادامه دهد.
به نمایش گذاشتن دائمی زندگی ممکن است باعث شود فرد همیشه احساس کند کسی در حال تماشای اوست؟ آیا بهمرور فرد درگیر یک زندگی نمایشی، حتی در خلوت خود، میشود؟
بله، یکی از ظریفترین پیامدهای احتمالی زیست نمایشی در فضای مجازی همین مسئله است که در روانشناسی اجتماعی نیز درباره آن بسیار صحبت میشود. یکی از مباحث مهم این حوزه این است که انسان صرفاً تحت تأثیر حضور واقعی دیگران قرار نمیگیرد، بلکه تصور حضور و قضاوت دیگران را نیز در ذهن خود دارد.
البته در برخی سنین، این وضعیت طبیعی است. برای مثال، نوجوان در دورهای از رشد خود اصطلاحاً خودمحور میشود و خودش را در مرکز جهان میبیند. احساس میکند همه نگاهها به سمت اوست و دیگران دائماً او را زیر نظر دارند. این وضعیت در سالهای نوجوانی طبیعی است، اما با بزرگتر شدن فرد، بلوغ و تکمیل بخش پیشپیشانی مغز، بهتدریج به تعادل میرسد، اما اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، چه اتفاقی میافتد؟ انسان دیگر فقط تحت تأثیر حضور واقعی دیگران قرار نمیگیرد، بلکه دائماً تصور میکند در معرض نگاه و قضاوت آنهاست و رفتارش را بر اساس تأیید و تحسینشان تغییر میدهد. حتی مواردی وجود دارد که فرد در تنهایی نیز همچنان از زاویه نگاه مخاطبان به زندگی خودش نگاه میکند. او یک مخاطب فرضی در ذهن دارد و زندگی خود را از زاویه نگاه آن فرد فرضی ارزیابی میکند.
احتمالاً دیدهاید که برخی بلاگرها همه چیز را از زاویه نگاه دوربین گوشی خود میبینند. در چنین شرایطی، دیگر تجربه واقعی لحظه در اولویت نیست. فرد لذت آن لحظه را از دست میدهد تا بتواند آن را ثبت کند و به دیگران نشان دهد. در واقع، خودش از تجربه مستقیم آن لحظه محروم میشود، اما میخواهد به دیگران نشان دهد که چقدر از آن لذت برده است. برای مثال، اگر به سفرهایی که همراه پدربزرگ و مادربزرگهای خود میرفتیم فکر کنیم، به یاد میآوریم که آنها از پشت شیشه ماشین به بیرون نگاه میکردند و از طبیعت لذت میبردند. اما ما امروز گوشیمان را بیرون میآوریم تا از همان لحظات فیلم و عکس بگیریم. به این ترتیب، ممکن است لحظه را از دست بدهیم تا تصویری از آن برای دیگران ثبت کنیم.
این اتفاق تا جایی پیش میرود که فرد به سفر میرود، غذا میخورد و تجربههای مختلفی را پشت سر میگذارد، اما به جای تمرکز بر لحظات و تجربههای عاطفی آنها، بیشتر به این فکر میکند که چگونه آنها را ثبت و منتشر کند. در اینجا گوشی و دوربین دیگر صرفاً ابزاری برای ثبت تجربه نیستند، بلکه به عاملی برای سازماندهی تجربههای زندگی تبدیل میشوند. در واقع، فرد فقط زندگی نمیکند تا تجربه داشته باشد، بلکه گاهی تجربه میکند تا چیزی برای نمایش دادن داشته باشد.
در چنین وضعیتی، خودنظارتی و خودآگاهی اجتماعی فرد بهتدریج به نوعی نظارت از سوی یک مخاطب فرضی و بیرونی تبدیل میشود. البته تا زمانی که این وضعیت به شکل حاد نرسیده باشد، نمیتوان گفت فرد دچار اختلال روانشناختی است. اما اگر فرد در خلوت خود نیز نتواند نگاه ارزیابانه مخاطب را نادیده بگیرد و از آن فاصله بگیرد، با وضعیتی آسیبزا مواجه هستیم که در شکلهای شدیدتر میتواند جنبه اختلالی پیدا کند.
کثیری: انسان در فضای مجازی دائماً زندگی خود را با تمام فراز و نشیبهایش با نسخههای انتخابشده و ویرایششده زندگی دیگران مقایسه میکند. این مقایسه میتواند احساس ناکافی بودن شدیدی در فرد ایجاد کند. وقتی خود را وارد چنین رقابتی میکند، سلامت روانش تحت تأثیر قرار میگیرد. در زبان خودمانی، این همان چشموهمچشمی است، اما رقابت و احساس ناکافی بودن در میان افرادی که در فضای مجازی زندگی نمایشی دارند، بسیار پررنگتر است
یکی از چیزهایی که باید تمرین کنیم و به فرزندانمان نیز آموزش دهیم، این است که لحظاتی را برای تجربه کردن خلق کنیم که قرار نیست هیچکس از آنها باخبر شود و در آن لحظات فقط از زندگی لذت ببریم. به میزانی که این حریم درونی تضعیف شود، ممکن است فرد حتی در تنهایی خود نیز احساس آزادی و آرامش نداشته باشد.
این نوع سبک زندگی چه تأثیری بر سلامت روان افراد دارد؟
قطعاً این سبک زندگی میتواند بر سلامت روان تأثیر بگذارد، اما نمیتوان بهطور مطلق گفت که اشتراکگذاری زندگی شخصی در فضای مجازی الزاماً باعث آسیب روانی میشود. میزان استفاده، انگیزههای فرد، ویژگیهای شخصیتی، کیفیت روابط واقعی و نحوه مواجهه او با بازخوردهای اجتماعی، همگی در این مسئله تأثیرگذار هستند و باید با توجه به این عوامل وضعیت سلامت روان فرد را ارزیابی کرد.
یکی از عواملی که میتواند آسیبزا باشد، تغییر معیارهای ارزیابی زندگی است. فرد به جای اینکه کیفیت زندگی خود را بر اساس روابط عاطفی، رشد شخصی، احساس معنا و انجام مسئولیتهای زندگی ارزیابی کند، آن را صرفاً بر اساس میزان جذابیت و بازخوردپذیری زندگیاش در فضای مجازی میسنجد.
در چنین شرایطی، یکی از مهمترین مسائلی که زیر سؤال میرود، احساس معنا در زندگی است. این مسئله بهخصوص از دوره میانسالی به بعد میتواند برای فرد بحرانیتر شود. البته حتی پیش از رسیدن به میانسالی نیز ممکن است احساس رضایتمندی عمیق از زندگی در فرد تضعیف شود و این وضعیت در بلندمدت زمینهساز افسردگی باشد.
مسئله دیگر، مقایسه اجتماعی است. انسان در فضای مجازی دائماً زندگی خود را با تمام فراز و نشیبهایش با نسخههای انتخابشده و ویرایششده زندگی دیگران مقایسه میکند. این مقایسه میتواند احساس ناکافی بودن شدیدی در فرد ایجاد کند. وقتی خود را وارد چنین رقابتی میکند، سلامت روانش تحت تأثیر قرار میگیرد. در زبان خودمانی، این همان چشموهمچشمی است، اما رقابت و احساس ناکافی بودن در میان افرادی که در فضای مجازی زندگی نمایشی دارند، بسیار پررنگتر است.
با این حال، همچنان معتقدم مهمترین پیامد تربیتی و روانشناختی این اتفاق، تضعیف توانایی انسان برای پیدا کردن معنا و رضایت در تجربههای غیرنمایشی زندگی است؛ یعنی همان لحظاتی که تماشاگر نداریم و در آنها برای تحمل رنج، با اتکا به یک هدف معنادار در زندگی تلاش میکنیم. افراد ممکن است در همین لحظات آسیب ببینند.
حتی امروز بلاگرهایی را میبینیم که ژست افراد اهل مطالعه و دارای نگاه عمیق به زندگی را میگیرند، اما اگر نتوانند این ویژگیها را در بستر زندگی خود پیاده کنند، چیزی جز ژست کتابخوانی یا ژست روشنفکری برایشان باقی نمیماند. اینها ژستهایی توخالی هستند. راهحل این نیست که انتشار تصاویر شخصی را محدود کنیم. ما به تربیت رسانهای عمیقی نیاز داریم؛ تربیتی که به انسان کمک کند خودتنظیمی داشته باشد، مرجع ارزشمندی خود را بشناسد، میان توجه و احترام دیگران تفاوت قائل شود و مستقل از واکنش مخاطبان درباره ارزش زندگی خود قضاوت کند.
در نهایت، باید تأکید کنم که سلامت روان ما در زیست مجازی و دیجیتال فقط به این وابسته نیست که چه مقدار از زندگی خود را به دیگران نشان میدهیم، بلکه به عوامل متعدد دیگری نیز بستگی دارد. بهخصوص اینکه تا چه اندازه احساس ارزشمندی و اختیار زندگی خود را مستقل از نگاه دیگران حفظ میکنیم. باید شرایطی فراهم کنیم که زیست دیجیتال فرزندانمان از همان دوره دبستان با سواد رسانهای و تربیت رسانهای همراه باشد و احساس ارزشمند بودن را از دوران کودکی به آنها آموزش دهیم.
انتهای پیام/