تجربه‌های تلخ کودکی در بزرگسالی به شکل دل‌درد بازمی‌گردند
قطعاً در طول زندگی خود این تجربه را داشته‌اید که پیش از یک امتحان مهم یا جلسه کاری، ناگهان دل‌درد بگیرید یا احساس کنید باید به دستشویی بروید. گاهی هم در روزهایی که فشار عصبی بیشتری را تحمل می‌کنید، اشتهایتان تغییر می‌کند، دچار یبوست می‌شوید یا بیشتر از معمول به دستشویی می‌روید. این واکنش‌ها فقط به غذایی که خورده‌اید مربوط نیستند؛ گاهی روده به فشارهایی واکنش نشان می‌دهد که در ذهن و سیستم عصبی شما جریان دارند.
مغز و روده ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و به همین دلیل، اضطراب و فشار روانی می‌توانند عملکرد دستگاه گوارش را تغییر دهند. این ارتباط فقط به اتفاقات روزمره محدود نمی‌شود. تجربه‌های تلخ و دشوار دوران کودکی نیز ممکن است سال‌ها بعد بر عملکرد روده اثر بگذارند و احتمال بروز مشکلات گوارشی را افزایش دهند.
پژوهشگران در مطالعه‌ای با عنوان «نقش سیستم عصبی روده و سمپاتیک در تأثیر استرس دوران کودکی بر درد و حرکات روده» به بررسی همین موضوع پرداخته‌اند. تجربه‌های نامطلوب دوران کودکی چگونه بر ارتباط مغز و روده اثر می‌گذارند و چرا ممکن است پیامدهای آنها در بزرگسالی به شکل درد مداوم شکم یا یبوست ظاهر شود؟ آنها همچنین بررسی کرده‌اند که چرا افراد با وجود تجربه شرایط دشوار مشابه در کودکی، در بزرگسالی واکنش‌های گوارشی یکسانی ندارند.
برای بررسی یافته‌های این پژوهش و نقش تجربه‌های استرس‌زای دوران کودکی در سلامت دستگاه گوارش، آناتک با «پروفسور کارا مارگولیس» (Professor Kara G. Margolis)، استاد آسیب‌شناسی مولکولی در «دانشکده دندان‌پزشکی دانشگاه نیویورک» (NYU Dentistry)، استاد گروه پزشکی کودکان در «دانشکده پزشکی گروسمن دانشگاه نیویورک» (NYU Grossman School of Medicine) و مدیر مرکز پژوهش درد این دانشگاه (NYU Pain Research Center)، گفتوگو کرده است.
پژوهش شما نشان می‌دهد که استرس در سال‌های اولیه زندگی می‌تواند سال‌ها بعد بر سلامت دستگاه گوارش تأثیر بگذارد. این ارتباط چگونه در بدن شکل می‌گیرد؟
استرس نحوه رشد و تکامل اعصاب را تغییر می‌دهد. ما دریافتیم که استرس بر دو بخش عصبی تأثیر می‌گذارد. نخست، دستگاه عصبی روده‌ای (Enteric Nervous System یا ENS)؛ شبکه‌ای از سلول‌های عصبی که فعالیت دستگاه گوارش را کنترل می‌کنند. دوم، اعصاب سمپاتیک (Sympathetic Nerves) که واکنش بدن به موقعیت‌های استرس‌زا یا خطرناک را تنظیم می‌کنند.
این واکنش را «جنگ یا گریز» (Fight-or-Flight Response) می‌نامند. در چنین شرایطی، بدن خود را برای مقابله با خطر یا فرار از آن آماده می‌کند.
این تغییرات هم بر حرکت روده تأثیر می‌گذارند و هم می‌توانند نحوه تجربه درد احشایی (Visceral Pain) را تغییر دهند؛ یعنی دردی که از اندام‌های داخلی بدن، مانند روده، منشأ می‌گیرد.
چرا تجربه‌های استرس‌زا در دوران کودکی می‌توانند اثرات طولانی‌مدتی بر سلامت و عملکرد طبیعی بدن داشته باشند؟
مطالعات متعددی نشان داده‌اند که تجربه‌های نامطلوب دوران کودکی (Adverse Childhood Experiences یا ACEs) می‌توانند تا سال‌ها بر سلامت فرد تأثیر بگذارند. این تجربه‌ها در چند گروه قرار می‌گیرند.
گروه اول، آزار و سوءرفتار (Abuse) است که آزار جسمی، عاطفی، روان‌شناختی را شامل می‌شود.
گروه دوم، غفلت (Neglect) است؛ یعنی زمانی که نیاز‌های جسمی کودک برآورده نمی‌شوند، مراقبت‌های ضروری در اختیارش قرار نمی‌گیرند یا نیاز‌های عاطفی و روان‌شناختی او نادیده گرفته می‌شوند.
گروه سوم نیز اختلال در محیط خانوادگی (Household Dysfunction) است. این وضعیت می‌تواند شامل سوءمصرف مواد مخدر یا الکل توسط اعضای خانواده، ابتلای یکی از اعضای خانواده به بیماری روانی، خشونت خانگی علیه مادر، جدایی یا طلاق والدین و زندانی بودن یکی از اعضای خانواده باشد.
به‌طور کلی، هرچه تعداد تجربه‌های نامطلوبی که فرد در دوران کودکی پشت سر می‌گذارد بیشتر باشد، احتمال اینکه این تجربه‌ها تأثیر چشمگیری بر سلامت او داشته باشند نیز بیشتر می‌شود.
ارتباط دوطرفه مغز و روده چگونه توضیح می‌دهد که وضعیت روانی ما می‌تواند بر عملکرد دستگاه گوارش تأثیر بگذارد؟
روده و مغز به‌طور مداوم با یکدیگر در ارتباط هستند و از هر دو طرف پیام ردوبدل می‌کنند؛ یعنی روده برای مغز پیام می‌فرستد و مغز نیز پیام‌هایی را به روده منتقل می‌کند. این ارتباط در تمام ساعات شبانه‌روز و روز‌های هفته برقرار است.
وقتی روده به‌درستی کار نمی‌کند یا مشکلی در آن به وجود می‌آید، پیام‌هایی مرتبط با استرس به مغز می‌فرستد. این پیام‌ها می‌توانند علائمی مانند اضطراب یا افسردگی ایجاد کنند.
از طرف دیگر، وقتی فرد دچار اضطراب می‌شود و بدن وارد وضعیت «جنگ یا گریز» می‌شود، روده نیز واکنش نشان می‌دهد. در این شرایط، اعصاب روده ممکن است بیش از حد حساس شوند؛ به‌طوری‌که حتی احساسات و تحریک‌های طبیعی هم می‌توانند احتمال بروز درد در روده را افزایش دهند.
در چنین وضعیتی، بدن انرژی کمتری در اختیار دستگاه گوارش قرار می‌دهد تا انرژی بیشتری برای فعالیت بخش‌های دیگری از بدن، مانند قلب و ریه‌ها، باقی بماند؛ بخش‌هایی که هنگام فرار از یک موقعیت خطرناک به فعالیت آنها نیاز داریم. در نتیجه، فعالیت روده ممکن است کند شود.
این واکنش کاملاً منطقی است. برای مثال، وقتی از دست یک خرس فرار می‌کنید، قطعاً نمی‌خواهید مجبور شوید وسط فرار توقف کنید و به دستشویی بروید!
این سازوکار در گذشته بسیار مفید بود؛ زمانی که انسان‌ها برای تأمین غذا شکار می‌کردند و گاهی مجبور بودند از دست شکارچیان فرار کنند. بااین‌حال، همین واکنش امروزه نیز ممکن است در مواجهه با عوامل استرس‌زای جدید، مانند انبوه ایمیل‌ها و پیام‌هایی که باید به آنها پاسخ داد، فعال شود؛ حتی اگر این موقعیت‌ها به‌هیچ‌وجه به خطراتی مانند فرار از یک حیوان وحشی شباهت نداشته باشند.
آیا تمام افرادی که در دوران کودکی استرس شدیدی را تجربه می‌کنند، در بزرگسالی به مشکلات گوارشی مبتلا می‌شوند؟ چه عواملی این تفاوت را توضیح می‌دهند؟
خیر. این سؤال بسیار خوبی است، چون بسیاری از افرادی که چنین شرایطی را تجربه کرده‌اند، هرگز به مشکلات گوارشی مبتلا نمی‌شوند.
ما هنوز نمی‌دانیم چرا بعضی افراد پس از تجربه استرس شدید در دوران کودکی به مشکلات گوارشی (Gastrointestinal Problems یا GI Problems) مبتلا می‌شوند، اما برخی دیگر چنین مشکلاتی ندارند. این موضوع یکی از زمینه‌های فعال پژوهش ماست و همچنان در حال بررسی آن هستیم.
همان‌قدر که شناخت عوامل ایجادکننده این مشکلات اهمیت دارد، باید بدانیم چه عواملی به بعضی افراد کمک می‌کنند در برابر پیامدهای این تجربه‌ها مقاومت بیشتری داشته باشند و کمتر تحت تأثیر آنها قرار بگیرند. چنین عواملی می‌توانند سرنخ‌های ارزشمندی برای یافتن روش‌های درمانی فراهم کنند.
آیا شناخت مسیر‌هایی که استرس از طریق آنها بر روده تأثیر می‌گذارد، می‌تواند به طراحی روش‌های هدفمندتر برای درمان اختلالات گوارشی کمک کند؟
ما دریافتیم که برخی سازوکار‌های زیستی در بدن در ایجاد درد نقش دارند، درحالی‌که برخی دیگر بر حرکت روده تأثیر می‌گذارند و می‌توانند باعث بروز مشکلاتی مانند یبوست یا اسهال شوند.
برای مثال، هورمون‌های جنسی (Sex Hormones) در ایجاد و تأثیرگذاری بر درد نقش دارند؛ درحالی‌که به نظر می‌رسد دستگاه عصبی سمپاتیک، که واکنش «جنگ یا گریز» بدن را کنترل می‌کند، نقش مهم‌تری در تنظیم حرکت روده دارد.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که شاید لازم باشد علائم هر بیمار را با توجه به مسیرهای زیستی درگیر در بدن او درمان کنیم. به عبارت دیگر، به‌جای اینکه برای همه بیماران از یک روش درمانی یکسان استفاده کنیم، باید درمان را متناسب با سازوکار‌هایی انتخاب کنیم که باعث بروز علائم در هر فرد شده‌اند.
چرا ممکن است دو نفر با علائم گوارشی مشابه به روش‌های درمانی متفاوتی نیاز داشته باشند؟
همه ما ویژگی‌های منحصربه‌فردی داریم. افراد از نظر ویژگی‌های زیستی و شرایطی که تجربه می‌کنند، تفاوت‌های زیادی با یکدیگر دارند.
برای مثال، ممکن است بعضی افراد در نتیجه آسیب‌های روانی دوران کودکی به درد روده، یبوست یا اسهال مبتلا شوند؛ درحالی‌که برخی دیگر همین علائم را پس از ابتلا به عفونت دستگاه گوارش (Gastrointestinal Infection) تجربه کنند.
پژوهش ما نشان داد که جنسیت نیز می‌تواند در این زمینه نقش داشته باشد؛ به این معنا که ممکن است مردان و زنان به روش‌های درمانی متفاوتی نیاز داشته باشند.
مانند بسیاری از بیماری‌ها و مشکلات پزشکی دیگر، ما به‌تدریج بیشتر متوجه می‌شویم که انتخاب روش درمانی متناسب با ویژگی‌های هر فرد تا چه اندازه برای دستیابی به بهترین نتیجه در مراقبت از بیماران اهمیت دارد.
آیا شناخت بهتر دستگاه عصبی روده‌ای و ارتباط آن با مغز می‌تواند به شناسایی علت اختلالات گوارشی که درمان آنها دشوار است، کمک کند؟
قطعاً. میان دستگاه عصبی روده‌ای و مغز ارتباطات مهمی وجود دارد. همچنین پوشش داخلی روده (Gut Epithelium)، یعنی لایه‌ای که سطح داخلی روده را می‌پوشاند، نیز با مغز در ارتباط است. هر دوی این بخش‌های روده می‌توانند از مسیرهای متفاوتی با مغز ارتباط برقرار کنند.
برای مثال، پیام‌های مربوط به خلق‌وخو و اشتها اغلب از طریق اعصاب واگ (Vagus Nerves) منتقل می‌شوند. این اعصاب بخشی از مسیرهای ارتباطی میان مغز و اندام‌های داخلی بدن هستند.
در مقابل، پیام‌های مربوط به درد روده معمولاً در درجه نخست از طریق اعصاب نخاعی (Spinal Nerves) به دستگاه عصبی مرکزی می‌رسند. این اعصاب پیام‌ها را میان اندام‌های بدن و نخاع منتقل می‌کنند.
برای توسعه روش‌های درمانی مؤثرتر برای بیماران، چه شناخت بیشتری از ارتباط مغز و روده نیاز است؟
ما اکنون در حال شناسایی ارتباطات علمی مهم و پایه‌ای میان سازوکار‌هایی هستیم که در ایجاد درد و تنظیم خلق‌وخو نقش دارند و بررسی می‌کنیم که این سازوکار‌ها چگونه با بدن انسان ارتباط پیدا می‌کنند.
گام بعدی، ساخت دارو‌های هدفمند (Targeted Medications) برای درمان اختلالات فیزیولوژیکی است؛ یعنی مشکلاتی که در عملکرد طبیعی بدن ایجاد می‌شوند و ما آنها را در آزمایشگاه شناسایی می‌کنیم.
همچنین باید یافته‌ها و مفاهیمی را که از مطالعات حیوانی به دست می‌آوریم، در پژوهش‌های انسانی نیز بررسی کنیم تا مشخص شود آیا این نتایج درباره انسان‌ها هم صدق می‌کنند یا خیر. ما در حال حاضر هر دو مسیر پژوهشی را در آزمایشگاه خود دنبال می‌کنیم.
انتهای پیام/