تله نامرئی شبکه‌های اجتماعی، دل‌کندن از گوشی را سخت کرده است
به گزارش خبرگزاری آنا، به نقل از «Techxplore»؛ الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی فقط برای مرتب‌کردن مطالب یا نمایش محتوای مورد علاقه کاربران طراحی نشده‌اند؛ آن‌ها رفتار مخاطب را تحلیل می‌کنند تا پیش‌بینی کنند چه چیزی احتمال تماشا، واکنش یا ادامه پیمایش را افزایش می‌دهد. همین سازوکار باعث شده است بسیاری از کاربران با هدفی کوتاه وارد اپلیکیشن شوند، اما مدت‌زمانی بسیار بیشتر از برنامه اولیه خود در آن باقی بمانند.
این تجربه برای بسیاری آشناست که گوشی را برای بررسی یک اعلان برمی‌دارند، وارد اینستاگرام یا تیک‌تاک می‌شوند و پس از تماشای چند ویدئو، با انبوهی از محتواهای تازه روبه‌رو می‌شوند. هر بار که تصمیم می‌گیرند از برنامه خارج شوند، یک ویدئوی دیگر، یک پیام تازه یا پیشنهادی غیرمنتظره توجه‌شان را جلب می‌کند. در چنین شرایطی، مسئله فقط نداشتن مدیریت زمان نیست؛ بخشی از تجربه کاربری این پلتفرم‌ها به شکلی طراحی شده که ادامه‌دادن را آسان‌تر از متوقف‌کردن می‌کند.
چرا هیچ نقطه پایانی وجود ندارد؟
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی، پیمایش بی‌پایان یا Infinite Scroll است. در گذشته، کاربران برای مشاهده مطالب جدید باید به صفحه بعد می‌رفتند یا پس از رسیدن به انتهای فهرست، بارگذاری محتوای بیشتری را انتخاب می‌کردند؛ اما در طراحی جدید، با پایین‌کشیدن صفحه، محتوای تازه به صورت پیوسته بارگذاری می‌شود.
این تغییر به ظاهر ساده، یک نشانه طبیعی برای پایان‌دادن به استفاده از برنامه را حذف کرده است. کاربر دیگر با انتهای صفحه یا مجموعه مشخصی از مطالب روبه‌رو نمی‌شود که به او یادآوری کند زمان توقف فرا رسیده است. همیشه محتوای دیگری در راه است و همین انتظار، ادامه پیمایش را به رفتاری تکرارشونده تبدیل می‌کند.
گاردین در گزارشی درباره پرونده قضایی شرکت‌های فناوری در آمریکا، به نقش فید بی‌پایان در افزایش زمان حضور کاربران پرداخته است. آرتورو بِهار، افشاگر سابق متا، توضیح داده بود که سازوکار این قابلیت بر وعده دسترسی دائمی به محتوایی تازه و جذاب استوار است؛ حتی زمانی که کاربر به محتوای موردنظر خود می‌رسد، بلافاصله احتمال مواجهه با مطلبی جذاب‌تر پیش روی او قرار می‌گیرد.
در کنار این قابلیت، پخش خودکار ویدئوها نیز فرصت تصمیم‌گیری را کاهش می‌دهد. به جای آنکه کاربر پس از پایان هر ویدئو برای انتخاب محتوای بعدی اقدام کند، ویدئوی بعدی بدون درخواست او آغاز می‌شود. به این ترتیب، تماشای محتوا به رفتاری پیوسته تبدیل می‌شود که برای ادامه‌دادن به تصمیم آگاهانه و جداگانه نیاز ندارد.
چرا همیشه منتظر محتوای بعدی هستیم؟
عامل دیگری که کاربران را به ادامه حضور در شبکه‌های اجتماعی ترغیب می‌کند، غیرقابل‌پیش‌بینی‌بودن محتوای بعدی است. ممکن است چند ویدئو برای کاربر جذاب نباشد، اما ناگهان با کلیپی خنده‌دار، خبری مهم یا موضوعی مطابق علاقه‌اش مواجه شود. همین احتمال دریافت یک تجربه جذاب در میان محتواهای متنوع، انگیزه ادامه پیمایش را تقویت می‌کند.
در روانشناسی یادگیری، دریافت پاداش در فاصله‌های نامنظم می‌تواند به تکرار یک رفتار کمک کند. در شبکه‌های اجتماعی نیز کاربر نمی‌داند محتوای جذاب بعدی چه زمانی ظاهر می‌شود؛ بنابراین ممکن است به پیمایش ادامه دهد تا آن را پیدا کند. این وضعیت را می‌توان نوعی تقویت متناوب رفتار دانست؛ سازوکاری که در آن، پاداش همیشه و در زمان مشخصی دریافت نمی‌شود.
در این میان، دوپامین نیز در توضیح سازوکار پاداش و انتظار مطرح می‌شود. دوپامین یکی از پیام‌رسان‌های شیمیایی مغز است که در یادگیری، انگیزش و پیش‌بینی پاداش نقش دارد. با این حال، تقلیل استفاده طولانی از شبکه‌های اجتماعی به دریافت چند «ترشح دوپامین» توضیح علمی دقیقی نیست. مسئله پیچیده‌تر از آن است که بتوان هر بار بازکردن گوشی یا تماشای یک ویدئو را به یک واکنش شیمیایی ساده نسبت داد.
پژوهشی که در آوریل ۲۰۲۶ در نشریه علمی Information & Management منتشر شد، نقش نوع محتوا و سامانه‌های پیشنهاد دهنده را در پیمایش اجباری و تکرارشونده ویدئوهای کوتاه بررسی کرده است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد انتظار برای مواجهه با محتوای بعدی، در کنار نوع محتوا و نحوه پیشنهاد آن، در تشدید رفتار پیمایشی نقش دارد.
الگوریتم چگونه سلیقه کاربران را به ابزار جذب توجه تبدیل می‌کند؟
الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا با بررسی رفتار کاربران، تلاش می‌کنند مطالبی را نمایش دهند که احتمال تعامل با آن‌ها بیشتر است. مدت‌زمان تماشای ویدئو، لایک‌کردن، ارسال محتوا برای دیگران، جست‌وجوها و حتی ردکردن سریع یک مطلب می‌تواند به سامانه‌های پیشنهاددهنده اطلاعات بدهد.
برای مثال، اگر کاربری چند ویدئو درباره فناوری تماشا کند، احتمال دارد مطالب بیشتری در همین زمینه دریافت کند؛ اما پیشنهادها به علاقه‌های اولیه او محدود نمی‌ماند؛ الگوریتم ممکن است موضوعات نزدیک یا حتی محتوای بحث‌برانگیزی را نمایش دهد که احتمال واکنش‌برانگیزی بالایی دارند.
در گزارش تک‌اکسپلور، به نقل از پژوهشگران، یکی از نگرانی‌ها این است که محتوای تحریک‌کننده و افراطی به دلیل ایجاد واکنش بیشتر، در رقابت برای جلب توجه جایگاه بالاتری پیدا کند. در چنین شرایطی، الگوریتم به جای آنکه محتوای مفیدتر را انتخاب کند، ممکن است مطالبی را در اولویت قرار دهد که کاربر را بیشتر درگیر نگه می‌دارند.
این مسئله فقط به زمان ازدست‌رفته محدود نمی‌شود. تکرار محتوای مشابه می‌تواند دامنه مواجهه کاربران با دیدگاه‌های متفاوت را محدود کند و آن‌ها را به سمت مجموعه‌ای از مطالب هدایت کند که با علایق یا واکنش‌های قبلی‌شان همخوانی دارد.
کاهش شخصی‌سازی می‌تواند زمان استفاده را کم کند؟
شواهد پژوهشی نشان می‌دهد نحوه پیشنهاد محتوا در میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی اهمیت دارد. در مطالعه‌ای که در نشریه Telematics and Informatics منتشر شد، رفتار ۸۸ کاربر تیک‌تاک در دو هفته بررسی شد. شرکت‌کنندگان ابتدا از فید شخصی‌سازی‌شده معمول استفاده کردند و سپس برای یک هفته با فیدی کمتر شخصی‌سازی‌شده مواجه شدند.
نتایج نشان داد در دوره استفاده از فید کمتر شخصی‌سازی‌شده، هم تعداد دفعات مراجعه روزانه و هم مدت‌زمان استفاده از تیک‌تاک کاهش یافت. شرکت‌کنندگان همچنین احساس کردند کنترل بیشتری بر استفاده خود دارند؛ هرچند میزان لذت آن‌ها از تجربه حضور در برنامه نیز کمتر شد.
این یافته نشان می‌دهد جذابیت فیدهای شخصی‌سازی شده فقط به مرتبط‌بودن مطالب با علایق کاربران محدود نیست؛ این سازوکار می‌تواند در تداوم استفاده و دشوارشدن توقف نیز نقش داشته باشد. البته این مطالعه روی تعداد محدودی از کاربران انجام شده و به‌تنهایی برای تعمیم نتیجه به همه پلتفرم‌ها و کاربران کافی نیست.
آیا شبکه‌های اجتماعی عمدا اعتیادآور طراحی شده‌اند؟
بحث درباره طراحی اعتیادآور شبکه‌های اجتماعی در سال ۲۰۲۶ از فضای دانشگاهی فراتر رفته و به پرونده‌های حقوقی و مقررات‌گذاری نیز رسیده است. بر اساس گزارش مرکز پژوهشی پارلمان اروپا، کمیسیون اروپا در فوریه ۲۰۲۶ در یافته‌های مقدماتی خود اعلام کرد برخی قابلیت‌های تیک‌تاک، از جمله پیمایش بی‌پایان، پخش خودکار، اعلان‌های فوری و سامانه‌های پیشنهاد دهنده بسیار شخصی‌سازی شده، با الزامات قانون خدمات دیجیتال اتحادیه اروپا همخوانی ندارند.
این بررسی بر این موضوع متمرکز است که طراحی پلتفرم‌ها چگونه می‌تواند استفاده طولانی و اجباری را تشدید کند. کمیسیون اروپا همچنین پیشنهاد کرده است که شرکت‌ها برای کاهش خطرهای احتمالی، تغییراتی در ساختار خدمات خود ایجاد کنند؛ از جمله محدودکردن قابلیت‌های پیمایش بی‌پایان و تقویت وقفه‌های موثر برای مدیریت زمان استفاده.
در آمریکا نیز پرونده‌های قضایی علیه شرکت‌های بزرگ فناوری، نقش طراحی پلتفرم‌ها در آسیب‌های مرتبط با استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی را به مرکز توجه آورده است. با این حال، باید میان «استفاده عادت‌وار»، «استفاده مشکل‌ساز» و اعتیاد بالینی تفاوت قائل شد. هر کاربری که زمان زیادی را در شبکه‌های اجتماعی می‌گذراند، دچار اختلال اعتیاد نیست؛ اما وقتی فرد بارها برخلاف تصمیم خود به استفاده ادامه می‌دهد و این رفتار خواب، کار، تحصیل یا روابطش را مختل می‌کند، موضوع جدی‌تر می‌شود.
چه کسی زمان کاربران را می‌دزدد؟
وقتی کاربر برای چند دقیقه وارد یک شبکه اجتماعی می‌شود و ساعت‌ها بعد از آن خارج می‌شود، نمی‌توان تمام مسئولیت را به ضعف اراده او نسبت داد. پلتفرم‌هایی که با فید بی‌پایان، پخش خودکار، اعلان‌های پی‌درپی و پیشنهادهای شخصی‌سازی شده کار می‌کند، فرصت توقف و تصمیم‌گیری آگاهانه را کاهش می‌دهد.
قرار نیست هر استفاده طولانی از شبکه‌های اجتماعی را اعتیاد بنامیم یا همه قابلیت‌های پیشنهادی را زیان‌بار بدانیم؛ اما نمی‌توان از کنار طراحی‌هایی گذشت که موفقیتشان با افزایش زمان حضور کاربران سنجیده می‌شود. اگر پلتفرم‌ها از توجه کاربران درآمد کسب می‌کنند، باید درباره سازوکارهایی هم پاسخ‌گو باشند که این توجه را بی‌وقفه در اختیار می‌گیرند.
انتهای پیام/