«حفظ‌الصحه»؛ وقتی پزشکی به صفحات مطبوعات ایران راه یافت
به گزارش خبرگزاری آنا؛ پزشکی نوین در ایران پیش از آنکه صاحب نشریات تخصصی شود، مسیری طولانی را پشت سر گذاشت. تأسیس مدرسه دارالفنون در دی ماه سال ۱۲۳۰ شمسی (۱۸۵۱ میلادی) یکی از نقاط عطف این مسیر بود؛ مرکزی آموزشی که به گسترش آموزش پزشکی جدید و انتشار کتاب‌های درسی پزشکی کمک کرد. با این حال، ورود دانش پزشکی نوین به کتاب‌ها و کلاس‌های درس به معنای شکل‌گیری فوری نشریات تخصصی نبود و چند دهه طول کشید تا این حوزه نیز به مطبوعات راه پیدا کند.
نخستین روزنامه ایران، «کاغذ اخبار»، را «میرزا صالح شیرازی» در سال ۱۲۱۶ منتشر کرد. پس از آن، روزنامه «وقایع اتفاقیه» در سال ۱۲۳۰ انتشار یافت؛ نشریه‌ای دولتی که در کنار مطالب گوناگون، خبرها و موضوعاتی درباره پزشکی و بهداشت عمومی نیز در آن دیده می‌شد. برای نمونه، در شماره سوم این روزنامه مقاله‌ای کوتاه درباره پیشگیری از آبله منتشر شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد مطبوعات از همان سالهای نخست می‌توانستند در انتقال اطلاعات بهداشتی به مردم نقش داشته باشند.
با وجود این پیشینه، نشریات پزشکی به معنای تخصصی آن‌ها دیرتر شکل گرفتند. پژوهش «تاریخچه‌ای مختصر از انتشار مجلات زیست‌پزشکی در ایران از ۱۹۰۱ تا ۱۹۷۹» نوشته «محمدحسین عزیزی»، «قنبرعلی رئیس‌جلالی» و «حسام‌الدین نوروزی»، آغاز انتشار نشریات پزشکی و بهداشت عمومی در ایران را در ابتدای قرن بیستم بررسی کرده است.
حفظ‌الصحه
دو نشریه با یک نام، اما دو تاریخ متفاوت
یکی از دشواری‌های بررسی تاریخ مطبوعات پزشکی ایران، وجود دو نشریه با نام «حفظ‌الصحه» است. بر اساس پژوهش یادشده، نخستین نشریه هفتگی بهداشت عمومی در ایران در سال ۱۲۸۰ شمسی (۱۹۰۱ میلادی) از سوی «انجمن حفظ‌الصحه» (انجمن حفظ سلامت) منتشر شد. با این حال، نویسندگان مقاله تصریح کرده‌اند که به نسخه‌ای از این نشریه دسترسی نداشته‌اند تا محتوای آن را بررسی کنند. بنابراین، اطلاعات موجود درباره آن محدود است و نمی‌توان با اطمینان درباره مطالب، ساختار یا میزان تخصصی‌بودنش داوری کرد.
پنج سال بعد، نشریه دیگری با همین نام به ابتکار یک پزشک منتشر شد. «حفظ‌الصحه» متعلق به «علی‌اصغر نفیسی»، ملقب به مؤدب‌الدوله، بود. پژوهش عزیزی و همکاران، او را نخستین پزشکی معرفی می‌کند که در ایران نشریه‌ای پزشکی بنیان گذاشت. این مجله ماهانه بود و انتشار آن در سال ۱۲۸۵ آغاز شد؛ هرچند عمر انتشارش طولانی نبود و پس از چند شماره متوقف شد.
مقاله دیگری به نام «روزنامه‌نگاری پزشکی و پزشکی اورژانس» نیز به هر دو تجربه اشاره می‌کند. نشریه‌ای که انجمن حفظ‌الصحه در سال ۱۲۸۰ منتشر کرد و مجله‌ای که علی‌اصغر نفیسی در سال ۱۲۸۵ با همان نام به راه انداخت. این مقاله، با اشاره به تفاوت این دو نشریه، نشان می‌دهد که صرف یکسان‌بودن عنوان آن‌ها برای یکی‌دانستنشان کافی نیست.
در مقابل، مدخل «حفظ‌الصحه» در دانشنامه «ایرانیکا»، مجله علی‌اصغر نفیسی را «نخستین مجله پزشکی ایران» معرفی می‌کند و تأکید دارد که این نشریه ارتباطی با انجمن حفظ‌الصحه نداشته است. در این مدخل آمده است که نامی از آن انجمن در صفحات مجله دیده نمی‌شود.
مجله‌ای برای پزشکان و خوانندگان عمومی
علی‌اصغر نفیسی از خانواده‌ای با سابقه چندنسلی در حرفه پزشکی بود. او در بلژیک و فرانسه پزشکی خوانده بود و پس از بازگشت به ایران، در تهران به طبابت و آموزش پزشکی پرداخت. او بعدها به نمایندگی مجلس دوم انتخاب شد و در تأسیس وزارت صحیه و امور خیریه نقش داشت. دانشنامه ایرانیکا نیز از او به‌عنوان نخستین وزیر بهداشت ایران یاد می‌کند.
مدیریت مجله «حفظ‌الصحه» با پزشک دیگری به نام «جلیل‌الاطبا» بود. این نشریه از صفر ۱۳۲۴ قمری، برابر با فروردین ۱۲۸۵ شمسی، تا شوال همان سال، برابر با آبان ۱۲۸۵ شمسی، منتشر شد. به روایت ایرانیکا، مجله در چاپخانه سنگی «آقا میرزا علی‌اصغر» به چاپ می‌رسید و مرتضی نجم‌آبادی آن را با خط نستعلیق می‌نوشت. نشریه در قطع حدود ۱۵.۵ در ۲۱.۵ سانتی‌متر و در صفحات تک‌ستونی منتشر می‌شد و تصویر نداشت.
ایرانیکا شمار صفحات آن را ۲۸ صفحه ثبت کرده است، در حالی که پژوهش عزیزی و همکاران برای شماره نخست ۲۷ صفحه ذکر می‌کند. این تفاوت در شمار صفحات، در منابع موجود توضیح داده نشده است.
پژوهش عزیزی و همکاران که در سال ۱۳۸۷ منتشر شده، چهار محور اصلی را برای مطالب شماره نخست این مجله برمی‌شمارد: بهداشت عمومی، پژوهش‌های پزشکی، درمان‌ها و نسخه‌های مفید.
ایرانیکا نیز می‌نویسد که زبان نشریه فنی و پیچیده نبود؛ انتخابی که ظاهرا با هدف جذب خوانندگان بیشتری در کنار مخاطبان متخصص انجام شده بود.
هزینه اشتراک و عمر کوتاه یک تجربه
«حفظ‌الصحه» فقط برای خوانندگان تهرانی منتشر نمی‌شد و قیمت اشتراک آن برای شهرها و کشورهای دیگر نیز تعیین شده بود. بر اساس اطلاعات ایرانیکا، اشتراک سالانه نشریه برای ساکنان تهران ۱۵ قران و برای مشترکان دیگر شهرها ۱۶ قران بود. خوانندگان در روسیه چهار روبل و در دیگر نقاط اروپا ۱۰ فرانک می‌پرداختند؛ بهای آن در هند نیز سه روپیه بود. نسخه تکی مجله ۳۰ شاهی قیمت داشت و در صفحات آن آگهی تبلیغاتی منتشر نمی‌شد.
این جزئیات نشان می‌دهد که ناشر برای رساندن نشریه به مخاطبانی فراتر از تهران نیز برنامه‌ریزی کرده بود. با این حال، تلاش برای جذب خواننده به تداوم انتشار منجر نشد. ایرانیکا می‌نویسد مجله به‌زودی ناچار به توقف انتشار شد و در توضیح این ناکامی، احتمال می‌دهد که نشریه در جلب مخاطبان عمومی موفق نبوده باشد. پژوهش عزیزی و همکاران نیز می‌گوید انتشار آن پس از چند شماره ادامه پیدا نکرده است. منابع در دسترس علت دقیق توقف را مشخص نمی‌کنند.
از تجربه‌های پراکنده تا شکل‌گیری مطبوعات پزشکی
توقف «حفظ‌الصحه» به معنای پایان انتشار نشریات پزشکی در ایران نبود. در سال ۱۳۰۰، وزارت صحیه و امور خیریه نشریه‌ای ماهانه با همین عنوان اداری منتشر کرد و در نخستین شماره آن از پزشکان خواست مقالات خود را برای انتشار ارسال کنند. چند سال بعد، در ۱۳۰۶، اتحادیه اطبای دیپلمه نشریه ماهانه «ندای صحت» را منتشر کرد. در شماره نخست این مجله موضوعاتی مانند تاریخ پزشکی، باکتری‌شناسی، زیان‌های الکل و آنفلوانزا مطرح شده بود.
تاریخ «حفظ‌الصحه» را بنابراین باید در متن یک روند گسترده‌تر دید. تلاش‌هایی که از درج خبرها و توصیه‌های بهداشتی در روزنامه‌های عمومی آغاز شد و به انتشار نشریات ویژه پزشکی و سپس مجلات دانشگاهی رسید. آنچه روشن‌تر است، نقش این تجربه‌ها در آغاز راهی است که پزشکی را به موضوعی برای انتشار منظم، گفت‌وگوی تخصصی و اطلاع‌رسانی عمومی در مطبوعات ایران تبدیل کرد.
انتهای پیام/