روانشناس‌نماها و متخصص واقعی در اینستاگرام را چگونه تشخیص دهیم
آناتک در گفت‌وگویی اختصاصی با ناصر آقابابایی، روانشناس و عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه قرآن و حدیث، درباره اعتبار هویت و تخصص افرادی که در شبکه‌های اجتماعی محتوای روانشناختی تولید می‌کنند، امکان معرفی نادرست افراد در فضای مجازی و راه‌های راستی‌آزمایی صلاحیت متخصصان را بررسی کرده است.
آیا کاربران می‌توانند با دیدن عنوان «روانشناس» یا «دکتر» در یک صفحه مجازی، به تخصص صاحب آن صفحه اعتماد کنند؟
به نظر من خیر، صرف دیدن عنوان بالای یک صفحه برای اعتماد کردن کافی نیست. همان‌طور که در دنیای واقعی ممکن است افرادی خودشان را جای متخصصان دیگر جا بزنند، فضای مجازی هم از این مسئله مستثنی نیست. بنابراین اگر فردی در صفحه خودش را دکتر یا روانشناس معرفی می‌کند، نمی‌توانیم فقط بر اساس همین عنوان بگوییم که حتما متخصص است.
من خودم فردی را می‌شناسم که پزشک نیست، اما خودش را دکتر معرفی کرده است. وقتی چنین مسئله‌ای در دنیای واقعی اتفاق می‌افتد، طبیعی است که در فضای مجازی هم احتمال معرفی نادرست وجود داشته باشد. کاربر باید بداند که فضای مجازی یک محیط مصون از تقلب یا ادعاهای نادرست نیست.
چگونه مسئله نداشتن شناخت کافی از تولیدکننده محتوا در شبکه‌های اجتماعی، پیچیده می‌شود؟
مسئله دقیقا همین‌جاست که پشت یک پیج روانشناسی چه کسی نشسته است. در فضای واقعی ممکن است شما یک متخصص را از طریق یک مرکز درمانی، دانشگاه یا مسیرهای رسمی بشناسید، اما در فضای مجازی ممکن است تنها چیزی که مقابل شما قرار دارد، یک صفحه شخصی باشد. شما صاحب صفحه را نمی‌شناسید و فقط اطلاعاتی را می‌بینید که خودش درباره خودش نوشته است.
بنابراین نباید فقط اسم بالای صفحه را نگاه کنیم. باید ببینیم این فرد واقعاً چه کسی است، چه تحصیلاتی دارد و آیا ادعایی که درباره تخصص خودش مطرح می‌کند، قابل بررسی و راستی‌آزمایی است یا نه. این بررسی شاید کمی زمان ببرد، اما برای موضوعاتی که مستقیماً با سلامت افراد ارتباط دارند، ارزش این بررسی را دارد.
کاربر برای راستی‌آزمایی یک روانشناس یا متخصصی که در فضای مجازی فعالیت می‌کند، چه کاری می‌تواند انجام دهد؟
یکی از راه‌ها مراجعه به مراجع رسمی مربوط به آن حرفه است. به عنوان مثال اگر فردی ادعا می‌کند روانشناس است، باید بررسی شود که آیا مشخصات او در سازمان مربوط ثبت شده است یا خیر. به همین ترتیب، درباره سایر حرفه‌های تخصصی نیز باید از مسیرهای رسمی بررسی کرد که آیا فرد چنین صلاحیتی دارد یا خیر.
این کار یک راه میانبر برای رسیدن به اطمینان نسبی است. یعنی به جای اینکه فقط به محتوای صفحه یا ادعای صاحب آن اعتماد کنیم، ابتدا مطمئن شویم فردی که خودش را متخصص معرفی می‌کند، اساسا با این مشخصات وجود دارد و صلاحیت حرفه‌ای او قابل بررسی است.
آیا داشتن مدرک روانشناسی به این معناست که فرد می‌تواند درباره همه موضوعات روانشناختی در شبکه‌های اجتماعی اظهار نظر تخصصی کند؟
حتی اگر فردی تحصیلات روانشناسی داشته باشد، باز هم باید ببینیم چه آموزش و تخصصی دارد و درباره چه موضوعی صحبت می‌کند. اینکه کسی بگوید من تحصیلات روانشناسی دارم، به این معنا نیست که در همه حوزه‌های تخصصی روانشناسی به یک اندازه مهارت و دانش دارد.
این موضوع به خصوص درباره آزمون‌های روانشناختی اهمیت پیدا می‌کند. حتی دانشجویان روانشناسی در دوره کارشناسی، آموزش محدودی در زمینه آزمون‌ها دریافت می‌کنند. ما در دوره کارشناسی روانشناسی دو درس دو واحدی در زمینه آزمون‌های روانی داریم و البته درس‌های دیگری مانند روان‌سنجی هم وجود دارد، اما کسی که مدرک کارشناسی روانشناسی دارد، فقط به دلیل داشتن این مدرک، متخصص آزمون‌گری روانی محسوب نمی‌شود.
مرز بین تحصیلات دانشگاهی و تخصص حرفه‌ای در روانشناسی کجاست؟
آقابابایی: هر فردی که خود را متخصص معرفی می‌کند، صلاحیت حرفه‌ای ندارد
باید ببینیم فرد چه آموزشی دیده و در چه زمینه‌ای تخصص دارد. اگر فردی فقط به دلیل داشتن مدرک کارشناسی روانشناسی وارد فضای مجازی شود و بگوید من یک آزمون روانشناختی را اجرا کردم و نتیجه‌اش این است، نمی‌توانیم صرفاً با تکیه بر عنوان تحصیلی او نتیجه را معتبر بدانیم.
در حوزه آزمون‌ها، تخصص و آموزش اهمیت زیادی دارد. همان‌طور که همه پزشکان در همه تخصص‌های پزشکی مهارت یکسانی ندارند، در روانشناسی هم نمی‌توان انتظار داشت هر فردی که تحصیلات این رشته را دارد، متخصص همه ابزارها و آزمون‌های روانشناختی باشد.
نتیجه یک آزمون روانشناختی را زمانی می‌توان معتبر دانست که اگر و فقط اگر فرد اجراکننده، علاوه بر تحصیلات مرتبط، آموزش و تخصص لازم برای اجرای آن آزمون را داشته باشد.
ظاهر حرفه‌ای صفحات در شبکه‌های اجتماعی، تا چه اندازه می‌تواند مخاطب را درباره تخصص صاحب صفحه دچار اشتباه کند؟
ممکن است صفحه‌ای یک ظاهر کاملا حرفه‌ای داشته باشد، از اصطلاحات تخصصی استفاده کند و مطالب مختلفی درباره روانشناسی منتشر کند، اما مخاطب از روی این ویژگی‌ها نمی‌تواند به تنهایی صلاحیت علمی صاحب صفحه را تشخیص دهد.
حتی ممکن است بخشی از اطلاعاتی که در یک صفحه منتشر می‌شود، درست باشد، اما این موضوع به این معنا نیست که همه مطالب آن صفحه علمی و تخصصی است. بنابراین نباید یک یا چند مطلب درست را به کل محتوای یک صفحه تعمیم داد.
اگر تعداد دنبال‌کنندگان یا میزان دیده‌شدن یک صفحه زیاد باشد، باز هم ملاک تشخیص تخصص فرد نیست؟
آقابابایی: فالوئر و ظاهر حرفه‌ای، نشانه تخصص نیست
دیده شدن یک صفحه و تعداد مخاطبان آن، معیار تخصص علمی نیست. انگیزه بسیاری از افرادی که در فضای مجازی فعالیت می‌کنند، این است که صفحه‌شان دیده شود. البته نمی‌خواهیم بگوییم همه آن‌ها انگیزه‌های غیربر آموزشی یا غیراجتماعی دارند؛ ممکن است برخی افراد در کنار اهداف دیگر، قصد آموزش به جامعه را هم داشته باشند؛ اما انگیزه دیده شدن را نباید نادیده گرفت.
بنابراین کاربر باید میان محبوبیت یک صفحه و تخصص صاحب آن تفاوت قائل شود. اینکه محتوایی بسیار دیده شده یا افراد زیادی آن را دنبال کرده‌اند، به خودی خود نشان نمی‌دهد که اطلاعات ارائه شده علمی و قابل اتکاست.
اگر یک کاربر با محتوایی مواجه شود که از نظر علمی برایش قانع‌کننده به نظر می‌رسد، چه احتیاطی باید داشته باشد؟
اولین کار این است که صاحب صفحه را بشناسد و فقط به عنوانی که در صفحه نوشته شده اکتفا نکند. باید ببیند این فرد چه کسی است، چه تحصیلاتی دارد و آیا ادعاهای او قابل بررسی است یا خیر.
به‌خصوص در حوزه‌هایی مانند روانشناسی و پزشکی، نباید اطلاعات تخصصی را فقط به دلیل اینکه در شبکه اجتماعی منتشر شده، معتبر فرض کنیم. صفحات شخصی، حتی اگر محتوای تخصصی هم منتشر کنند، مرجع تخصصی محسوب نمی‌شوند. امکان دارد اطلاعاتی که ارائه می‌کنند بخشی از مطالب علمی باشد، اما نمی‌توان بدون بررسی، همه آن را به عنوان اطلاعات تخصصی پذیرفت.
آیا این توصیه فقط درباره روانشناسی است یا درباره سایر حوزه‌های سلامت هم صدق می‌کند؟
این موضوع را می‌توان درباره حوزه‌های تخصصی مختلف در نظر گرفت. در مسائل پزشکی هم ممکن است فردی ادعایی درباره تخصص خودش داشته باشد و باید صلاحیت او بررسی شود. بنابراین این مسئله مختص روانشناسی نیست؛ هر جا با اطلاعات تخصصی مواجه هستیم، بهتر است منبع و صلاحیت ارائه‌دهنده اطلاعات را بررسی کنیم.
در حوزه سلامت، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، چون اطلاعات نادرست ممکن است روی تصمیم‌های فرد اثر بگذارد. بنابراین بهتر است کاربران قبل از اعتماد به یک صفحه، به جای اینکه فقط ببینند چه محتوایی منتشر شده، بررسی کنند چه کسی پشت آن محتوا قرار دارد.
اگر بخواهید یک توصیه کوتاه و کاربردی به کاربران شبکه‌های اجتماعی داشته باشید، پیش از اعتماد به یک صفحه روانشناسی چه چیزی را بررسی کنند؟
فقط به اسم و عنوان صفحه اکتفا نکنند. ببینند صاحب صفحه چه کسی است، چه تحصیلاتی دارد و آیا صلاحیت حرفه‌ای او در مراجع مربوط قابل بررسی است یا خیر. اگر فردی خودش را متخصص معرفی می‌کند، این ادعا باید قابل راستی‌آزمایی باشد.
به نظر من این یک زحمت کوچک برای کاربر است، اما جلوی بسیاری از اشتباه‌ها را می‌گیرد. در فضای مجازی نباید فقط به این دلیل که فردی خودش را متخصص معرفی کرده یا صفحه‌اش ظاهر حرفه‌ای دارد، اطلاعات تخصصی او را بدون بررسی بپذیریم.
انتهای پیام/