چالش مهارتآموزی در مدارس از کمبود تجهیزات تا فرهنگ کنکورمحور
حجتالاسلام علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در گفتوگو با خبرنگار آنا درباره میزان توجه محتوای کتابهای درسی به مهارتمحوری دانشآموزان و ابزارهایی که برای تحقق این رویکرد در نظام آموزشی به کار گرفته شده است، اظهار کرد: اگر بخواهیم درباره مهارتمحوری دانشآموزان صحبت کنیم، ابتدا باید میان دو گروه دانشآموزان فنیوحرفهای و کاردانش و دانشآموزان شاخه نظری تفکیک قائل شویم، چراکه ماهیت آموزش مهارتی در این دو بخش متفاوت است.
وی با اشاره به تجربه گذشته نظام آموزشی در حوزه آموزشهای فنی و حرفهای افزود: در دورهای که خود ما دانشآموز بودیم و در نظام فنیوحرفهای تحصیل میکردیم، محتوای آموزشی کمک چندانی به مهارتمحور شدن دانشآموزان نمیکرد. یکی از دلایل این مسئله این بود که محتوا جذابیت لازم را نداشت و در عمل مهارت مشخص و قابل اتکایی به دانشآموز اضافه نمیکرد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی ادامه داد: از حدود سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، تولید و بازنگری محتوا در اکثر قریب به اتفاق رشتههای فنیوحرفهای را با رویکرد جدید دنبال کردیم. البته برخی رشتهها استثنا بودند؛ زیرا در بعضی از رشتهها ذینفعان بازار کار همکاری لازم را نداشتند و به همین دلیل امکان ایجاد تغییر و تحول مورد انتظار در محتوای آنها فراهم نشد.
لطیفی تصریح کرد: در رشتههایی که ذینفعان بازار کار همراهی کردند، محتوایی که در حوزه فنیوحرفهای تولید شد، محتوایی است که شرایط را برای یادگیری بهتر یک مهارت توسط هنرجو فراهم میکند و اگر درباره این موضوع موردی وجود داشته باشد، آمادگی دارم درباره آن گفتوگو و از این رویکرد دفاع کنم.
یادگیری مهارت بدون ابزار و کارگاه امکانپذیر نیست
وی با تأکید بر اینکه محتوای آموزشی بهتنهایی برای یادگیری مهارت کافی نیست، گفت: نکته بسیار مهم این است که شما زمانی میتوانید یک مهارت را بهدرستی یاد بگیرید که با ابزار آن مهارت کار کنید و در محیط کارگاه قرار بگیرید.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی برای توضیح این موضوع به رشتههای مختلف اشاره کرد و افزود: فرقی نمیکند درباره آموزش مکانیک صحبت کنیم یا یک مهارت هنری مانند نقاشی، طراحی یا فتوگرافیک. اگر بهترین کتاب آموزشی را هم در اختیار هنرجوی رشته فتوگرافیک قرار دهیم، اما او دوربین به دست نگیرد و با نرمافزار کار نکند، طبیعتاً مهارت لازم را به دست نمیآورد. در رشتههای هنری نیز هنرجو باید قلممو، مداد رنگی و ابزارهای مورد نیاز را در دست بگیرد و کار عملی انجام دهد.
لطیفی ادامه داد: بنابراین در آموزشهای مهارتی فنیوحرفهای، مسئله تجهیزات اهمیت بسیار زیادی دارد. ما در سازمان پژوهشی درباره کفایت تجهیزات انجام دادیم که بر اساس نتایج آن، کفایت تجهیزات مورد نیاز در هنرستانها در حدود ۴۰ درصد بوده است؛ یعنی اگر تجهیزات مورد نیاز را ۱۰۰ درصد در نظر بگیریم، حدود ۴۰ درصد تجهیزات مورد نیاز در هنرستانها وجود دارد.
وی تأکید کرد: بنابراین به اعتقاد من، چالش اصلی مهارتآموزی در رشتههای فنیوحرفهای در آموزش و پرورش، نه برنامه درسی، بلکه عدم کفایت تجهیزات است و این موضوع در بحث مهارتآموزی بسیار مهم است.
مهارتآموزی در دورههای نظری؛ از جذابیت محتوا تا امکانات آموزشی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی درباره مهارتآموزی در رشتههای نظری نیز گفت: در دوره متوسطه اول و در آموزشهای نظری، بخشی از چالش ما به همین مسئله فضای مهارت برمیگردد؛ یعنی امکانات، تجهیزات، وسایل و ابزارها. بخش دیگری نیز به کم بودن جذابیت مواد و منابع آموزشی و کتابها مربوط میشود که تلاش کردهایم در سالهای اخیر این بخش را اصلاح کنیم.
وی افزود: کتاب کار و فناوری در رویکرد جدید اساساً با همین هدف دنبال شد که آموزش مهارتی برای دانشآموز جذابتر شود. واقعیت این است که برای آموزش بسیاری از مهارتها، صرفاً توضیح دادن در کتاب کافی نیست. دانشآموز باید بتواند آنچه را قرار است انجام دهد، ببیند.
لطیفی با اشاره به نقش محتوای چندرسانهای در آموزش مهارتها اظهار کرد: در بسیاری از موارد، یک فیلم آموزشی میتواند بسیار بهتر از توضیحات کتاب، نحوه انجام یک مهارت را به دانشآموز منتقل کند. به همین دلیل در تولید محتوای آموزشی تلاش کردیم از فیلم و شبیهسازی استفاده کنیم تا مهارتها به شکل عینی و شفاف در اختیار دانشآموز قرار گیرد.
وی ادامه داد: برای کتاب کار و فناوری پایه ششم نیز حجم قابل توجهی فیلم آموزشی تولید شد. به گفته وی، برای این کتاب بیش از ۳۷ هزار و ۸۰ دقیقه فیلم آموزشی در قالب قطعههای کوتاه تولید شده است تا بخشی از مهارتها به صورت عینی و شفاف آموزش داده شود. شبیهسازی نیز یکی دیگر از روشهایی بود که در این مسیر مورد استفاده قرار گرفت.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی گفت: اینها بخشی از تلاشهایی بود که در زمینه مهارتآموزی در دورههای نظری انجام دادیم تا آموزش از حالت صرفاً متنی خارج شود و دانشآموز بتواند مهارت مورد نظر را مشاهده و درک کند.
فرهنگ مدرسه، مانع جدی مهارتآموزی
لطیفی در ادامه با اشاره به یکی از چالشهای اساسی مهارتآموزی در مدارس اظهار کرد: یک چالش جدی ما در مسئله مهارتآموزی در آموزش و پرورش، فرهنگ مدرسه است. من خودم معتقدم فرهنگ مدرسه ما، فرهنگ آموزش مهارت نیست.
وی افزود: فرهنگ مدرسه تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل میگیرد و بخشی از آن نیز متأثر از فضای خانواده است. بهویژه در متوسطه دوم، دورهای که بسیاری از خانوادهها و مدارس بیشتر به دنبال این هستند که دانشآموز را برای کنکور آماده کنند، درسهای مهارتی عملاً به عنوان درسهای درجه دوم تلقی میشوند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی ادامه داد: در چنین شرایطی، نه همیشه حوصله و انگیزه جدی برای اختصاص وقت به آموزشهای مهارتی وجود دارد و نه مدارس در بسیاری از موارد زمان کافی را برای این کار اختصاص میدهند. حتی در مواردی که مدرسه زمان در اختیار دارد، ممکن است این زمان صرف فعالیتهای دیگری شود.
کتابی مهارتمحور که در مدارس فرصت اجرا پیدا نمیکند
لطیفی با اشاره به کتاب کارگاه کارآفرینی و تولید گفت: ما کتابی به نام کارگاه کارآفرینی و تولید داریم که واقعاً کتابی مهارتمحور و عملی است، اما اگر وضعیت مدارس را بررسی کنیم، فکر میکنم درصد بالایی از دانشآموزان حتی این کتاب را باز نمیکنند؛ زیرا در مدرسه زمان مشخص و جدی برای این کتاب و این درس اختصاص داده نمیشود.
وی این مسئله را نمونهای از نقصان فرهنگ مدرسه دانست و افزود: این موضوع نشان میدهد مسئله صرفاً تولید محتوای مهارتمحور نیست. ممکن است محتوای مناسبی تولید شود، اما اگر برای اجرای آن در مدرسه زمان، فضا، امکانات و اراده کافی وجود نداشته باشد، طبیعتاً هدف مورد نظر محقق نمیشود.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در پاسخ به این پرسش که برای معلمان و مدارس در زمینه آموزش مهارت چه باید کرد و آیا صرفاً الزام قانونی میتواند راهگشا باشد، گفت: مسئله فقط الزام نیست. الزام اگر به معنای الزام بخشنامهای باشد، بخشنامههای زیادی وجود دارد و همیشه هم وجود خواهند داشت، اما مسئله پیچیدهتر از الزام بخشنامهای است.
اصلاح فرهنگ عمومی، فراتر از بخشنامه
لطیفی با بیان اینکه مسئله مهارتآموزی ابعاد فرهنگی دارد، اظهار کرد: اگر بخواهم از زاویه نگاه رسانه به این موضوع نگاه کنم، به نظرم بخش مهمی از مسئله به فرهنگ عمومی جامعه ما برمیگردد.
وی افزود: خانوادههای ما در بسیاری از موارد از مدارس میخواهند که در دوره متوسطه دوم فقط یک کار انجام دهند و آن این است که فرزندشان بتواند در کنکور موفق شود. گاهی خانواده عملاً میگوید ما از مدرسه چیز دیگری نمیخواهیم و فقط میخواهیم فرزندمان بتواند خوب کنکور بدهد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی تأکید کرد: این نگاه باید تغییر کند و رسانه میتواند در تغییر این فرهنگ نقش مهمی داشته باشد. خانوادهها باید از مدرسه مطالبه کنند که وقتی کتابی با رویکرد مهارتی در اختیار فرزند آنها قرار میگیرد، چرا در طول سال تحصیلی حتی سه یا چهار جلسه کارگاهی برای آن برگزار نمیشود.
لطیفی ادامه داد: خانواده باید از مدرسه بپرسد چرا برای آموزش مهارت به دانشآموز زمان اختصاص داده نمیشود. مدرسه ممکن است حاضر باشد هزینه قابل توجهی برای دعوت از مشاور کنکور پرداخت کند، اما حاضر نباشد یک کارآفرین موفق یا فردی را که در محله خودش یک مهارت را بهخوبی دنبال میکند دعوت کند تا در دو یا سه جلسه، یک مهارت مشخص را به دانشآموزان آموزش دهد.
وی گفت: بنابراین مسئله فقط این نیست که بگوییم چرا مدرسه فلان بخشنامه را اجرا نمیکند. مسئله این است که یک فرهنگ عمومی باید شکل بگیرد که آموزش مهارت را به عنوان بخشی جدی از تربیت دانشآموز مطالبه کند.
قانون داریم، اما مسئله در اجراست
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با اشاره به قوانین و الزامات موجود در زمینه آموزش مهارت اظهار کرد: از جهت قانونی، ما در این زمینه به اندازه کافی قانون داریم. مدارس موظف هستند کتاب کارگاه کارآفرینی و تولید را اجرا کنند. مدارس موظف هستند کتاب سواد رسانهای را که بخشی از مهارتهای سواد رسانهای را آموزش میدهد، اجرا کنند.
وی افزود: بنابراین مشکل اصلی این نیست که قانون نداریم یا برای اجرای آموزشهای مهارتی هیچ الزامی وجود ندارد. مسئله این است که در عمل، اجرای این برنامهها آنگونه که باید اتفاق نمیافتد.
لطیفی در پایان تأکید کرد: برای اصلاح این وضعیت، هم آموزش و پرورش در ردههای مختلف و بهویژه در استانها و مناطق میتواند اثرگذار باشد، هم فضای عمومی جامعه و رسانهها و هم خانوادهها. به نظر من باید یک مطالبه و پیگیری عمومی شکل بگیرد تا فرهنگ مهارتآموزی در مدرسه اصلاح شود.
وی خاطرنشان کرد: استانها و مناطق آموزش و پرورش در این زمینه نقش بسیار مهمی دارند، زیرا میتوانند در اجرای واقعی برنامههای مهارتمحور، اختصاص زمان، استفاده از ظرفیتهای محلی و ایجاد ارتباط میان مدرسه و محیط واقعی کار اثرگذار باشند. در کنار آن، رسانهها و خانوادهها نیز باید آموزش مهارت را به یک مطالبه عمومی تبدیل کنند؛ چراکه صرف الزام قانونی و بخشنامهای برای حل این مسئله کافی نیست.
انتهای پیام/