فشارهای روانی، اثر خود را در خون نشان می‌دهند

استرس بخش جدایی‌ناپذیر زندگی امروز است. فشار کاری، امتحان، مشکلات مالی یا حتی یک ارائه مهم، می‌تواند در مدت کوتاهی باعث افزایش استرس شود. بیشتر ما تصور می‌کنیم این فشارها فقط ذهن و احساساتمان را درگیر می‌کنند، اما دانشمندان می‌گویند ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. بدن نیز تقریباً هم‌زمان با استرس، واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهد که برخی از آن‌ها می‌توانند بر سلامت قلب و عروق تأثیر بگذارند.

سال‌هاست پژوهشگران می‌دانند افرادی که برای مدت طولانی با استرس زندگی می‌کنند، بیشتر در معرض بیماری‌های قلبی‌عروقی قرار دارند. با این حال، هنوز مشخص نبود که این ارتباط دقیقاً چگونه شکل می‌گیرد و چه اتفاقی در بدن رخ می‌دهد که یک فشار روانی می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را افزایش دهد.

حالا پژوهشگران «دانشگاه ولز جنوبی» در مطالعه‌ای تازه که در مجله «کانورسیشن» (The Conversation) چاپ شده است؛ تلاش کرده‌اند به این پرسش پاسخ دهند. آن‌ها با بررسی واکنش بدن افراد سالم در برابر یک موقعیت استرس‌زا، دریافتند که تنها چند دقیقه استرس روانی می‌تواند تغییرات قابل‌اندازه‌گیری در خون ایجاد کند. این مطالعه همچنین یکی از فرضیه‌های قدیمی درباره نحوه اثر استرس بر خون را به چالش می‌کشد و دیدگاه تازه‌ای درباره ارتباط میان ذهن، خون و سلامت قلب ارائه می‌دهد.

البته این پژوهش روی تعداد محدودی از مردان جوان و سالم انجام شده است و پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای اطمینان از نتایج، باید مطالعات بیشتری روی زنان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی انجام شود. با این حال، یافته‌های این تحقیق می‌تواند مسیر پژوهش‌های آینده را تغییر دهد و حتی به توسعه راهکارها و درمان‌های جدید برای کاهش اثرات جسمی استرس کمک کند.

آناتک در گفت‌وگو با دکتر «لوئیس فال» (Dr. Lewis Fall)، مدرس ارشد فیزیولوژی انسانی دانشگاه «ولز جنوبی» (University of South Wales) و سرپرست این پژوهش، به بررسی مهم‌ترین یافته‌های این مطالعه، نقش استرس در تغییرات خون، پیامدهای این نتایج برای سلامت قلب و چشم‌انداز تحقیقات آینده پرداخته است.

دکتر لوئیس فال  - Dr. Lewis Fall

نتایج مطالعه شما نشان می‌دهد استرس روانی می‌تواند در مدت کوتاهی ساختار خون را تغییر دهد. کدام یافته بیش از همه شما را غافلگیر کرد؟

بیش از همه این موضوع مرا شگفت‌زده کرد که یافته‌های ما یکی از نظریه‌های قدیمی درباره تأثیر استرس بر خون را به چالش کشید. سال‌ها تصور می‌شد استرس فقط باعث افزایش فشار خون می‌شود و در نتیجه، مقداری از مایع خون از رگ‌ها خارج می‌شود و پروتئین‌های انعقادی باقی‌مانده در خون به‌طور مصنوعی غلیظ‌تر می‌شوند. اما ما دریافتیم که چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. غلظت کلی خون تغییری نمی‌کند، بلکه استرس مستقیماً کیفیت و ساختار لخته خون را تغییر می‌دهد و آن را متراکم‌تر و فشرده‌تر می‌کند.

بسیاری از مردم تصور می‌کنند استرس «فقط در ذهن» است. آیا فکر می‌کنید یافته‌های شما بتواند نگاه عمومی به اثرات جسمی استرس را تغییر دهد؟

قطعاً امیدواریم همین‌طور باشد. سال‌هاست که استرس روانی صرفاً یک مسئله ذهنی یا روان‌شناختی تلقی می‌شود، اما یافته‌های ما شواهد فیزیکی و ملموسی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد فشار‌های روحی و عاطفی به‌طور مستقیم واکنش‌های شیمیایی در خون ایجاد می‌کنند. بیماری‌های قلبی‌عروقی همچنان یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر در جهان هستند و ما امیدواریم با روشن کردن این ارتباط پنهان میان یک فکر استرس‌زا و تشکیل لخته خون، نشان دهیم که مراقبت از سلامت روان یک انتخاب لوکس نیست، بلکه بخش مهمی از حفظ سلامت جسم است.

شما در این پژوهش استرس کوتاه‌مدت را بررسی کردید. آیا استرس‌های روزمره و تکرارشونده می‌توانند در بلندمدت خطر بیشتری برای سلامت قلب و عروق ایجاد کنند؟

پاسخ کوتاه این است که مطالعه ما فقط یک رویداد استرس‌زای حاد و کوتاه‌مدت را بررسی کرده است، بنابراین نمی‌توانیم تنها بر اساس این داده‌ها درباره اثرات بلندمدت نتیجه‌گیری کنیم. با این حال، پژوهش‌های پیشین نشان می‌دهند که استرس عاطفی مکرر می‌تواند خطر آسیب به عروق را به‌طور پایدار افزایش دهد. برای اینکه دقیقاً بدانیم این روند چگونه پیش می‌رود، به مطالعات بلندمدت نیاز داریم و تا زمانی که چنین داده‌هایی در دسترس نباشد، باید از نظر علمی با احتیاط اظهار نظر کنیم.

با توجه به یافته‌های شما، آیا افرادی که به فشار خون بالا یا بیماری‌های قلبی مبتلا هستند باید بیش از گذشته به مدیریت استرس روانی توجه کنند؟

آخرین چیزی که می‌خواهم این است که افراد مبتلا به فشار خون بالا یا بیماری قلبی نگرانی تازه‌ای پیدا کنند! باید توجه داشت که این مطالعه روی مردان جوان و سالم انجام شد تا بتوانیم مکانیسم‌های زیستی را بدون عوامل مداخله‌گر بررسی کنیم. با این حال، یافته‌های ما به همه یادآوری می‌کند که استرس روانی اثرات واقعی و قابل‌اندازه‌گیری بر بدن دارد. هرچند هنوز در آغاز این مسیر پژوهشی هستیم، اما می‌توان گفت اختصاص دادن زمانی برای کاهش استرس، سرمایه‌گذاری ارزشمندی برای حفظ سلامت عروق است.

آیا تغییراتی که در خون مشاهده کردید موقتی هستند یا ممکن است تکرار دوره‌های استرس، اثرات ماندگارتری بر بدن بر جای بگذارد؟

از آنجا که در پروتکل پژوهش، نمونه‌های خون را بلافاصله پس از آزمون استرس گرفتیم، توانستیم این سازوکار را دقیقاً در اوج خود مشاهده کنیم. اما هنوز نمی‌دانیم این تغییرات چه مدت در بدن باقی می‌مانند. در آزمون‌های استاندارد استرس روانی-اجتماعی، معمولاً پاسخ‌های هورمونی اصلی بدن بیش از یک ساعت زمان نیاز دارند تا به وضعیت طبیعی بازگردند. هنوز مشخص نیست که آیا تغییرات ساختاری مشاهده‌شده در شبکه لخته خون نیز بلافاصله از بین می‌روند یا تا زمانی که بدن به حالت آرامش برگردد، باقی می‌مانند. از نظر تئوری، اگر عامل اصلی این تغییرات، یعنی استرس اکسیداتیو، در این مدت همچنان بالا باشد، احتمال دارد ساختار لخته نیز برای مدتی در همان وضعیت مستعد لخته‌زایی باقی بماند. بررسی دقیق مدت‌زمان بازگشت این تغییرات به حالت طبیعی، یکی از مهم‌ترین اهداف پژوهش‌های بعدی ماست.

ببسیاری از افراد هر روز با استرس ناشی از کار، امتحان یا مشکلات مالی روبه‌رو هستند. بر اساس یافته‌های امروز، بهترین راه برای کاهش اثرات استرس بر بدن چیست؟

در کنار راهکار‌های تغذیه‌ای، مانند مصرف هدفمند آنتی‌اکسیدان‌های خوراکی که پیش‌تر در پژوهشی منتشرشده در «ژورنال فیزیولوژی» (Journal of Physiology) نشان دادیم می‌توانند انعقاد خون ناشی از استرس اکسیداتیو را کاهش دهند؛ نحوه ورزش کردن نیز ابزار قدرتمندی برای محافظت از بدن به شمار می‌رود. البته یافته‌های ما نشان می‌دهد که نوع و شدت ورزش اهمیت زیادی دارد.

در مطالعه‌ای دیگر که در «ژورنال فیزیولوژی و بیوشیمی» (Journal of Physiology and Biochemistry) منتشر کردیم، انواع مختلف فعالیت‌های ورزشی را با یکدیگر مقایسه کردیم و دریافتیم که «تمرینات تناوبی پرفشار یا هیت» (HIIT) در مقایسه با ورزش مداوم با شدت متوسط، استرس اکسیداتیو و تمایل به تشکیل لخته خون را به‌مراتب کمتر افزایش می‌دهد. در حالی که ورزش مداوم با شدت متوسط باعث افزایش بیشتر رادیکال‌های آزاد در بدن و تغییر ساختار لخته خون شد، تمرینات هیت چنین اثر مستعدکننده‌ای برای لخته‌زایی ایجاد نکرد.

بنابراین، اگر هدف محافظت از بدن در برابر خطرات عروقی ناشی از استرس‌های روزمره باشد، انجام تمرینات ساختاریافته و کم‌زمانی مانند HIIT می‌تواند انتخاب مناسبی باشد. البته هر فردی که قصد دارد برنامه ورزشی یا مصرف مکمل‌های خود را به‌طور جدی تغییر دهد، باید ابتدا با پزشک عمومی یا پزشک خانواده مشورت کند.

مطالعه شما روی مردان جوان و سالم انجام شد. آیا زنان، سالمندان و بیماران قلبی هم به همین شکل به استرس واکنش نشان می‌دهند؟

این سؤال بسیار مهمی است و به یکی از محدودیت‌های اصلی مطالعه اولیه ما اشاره می‌کند. ما عمداً نخستین گروه شرکت‌کنندگان را به مردان جوان و سالم محدود کردیم تا بتوانیم مکانیسم‌های زیستی پاسخ به استرس را بدون عوامل مداخله‌گر بررسی کنیم. با این حال، گسترش این پژوهش به سایر گروه‌های جمعیتی، اولویت اصلی ماست.

در واقع، ما مطالعه‌ای مشابه را روی زنان جوان نیز به پایان رسانده‌ایم و من به همراه دانشجوی دکتری‌ام در حال تحلیل داده‌های آن هستیم. از آنجا که این نتایج هنوز فرایند داوری علمی را پشت سر نگذاشته‌اند، در حال حاضر نمی‌توانم جزئیات آنها را منتشر کنم؛ اما به‌زودی نتایج این پژوهش نیز منتشر خواهد شد.

درباره سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی نیز احتمال می‌دهم اثر استرس حتی شدیدتر باشد. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که با افزایش سن، رگ‌های خونی به‌تدریج انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهند و سفت‌تر می‌شوند. به همین دلیل، تصور می‌کنم وارد شدن استرس عاطفی شدید به رگ‌هایی که از قبل سفت یا آسیب‌دیده هستند، بتواند تغییرات نامطلوب بیشتری در ریزساختار لخته ایجاد کند. البته این فرضیه هنوز باید در مطالعات آینده بررسی و تأیید شود، اما اهمیت شناخت این مکانیسم‌ها برای محافظت از گروه‌های آسیب‌پذیر را نشان می‌دهد.

آیا این یافته‌ها می‌توانند به توسعه درمان‌هایی برای محافظت از قلب در برابر اثرات استرس منجر شوند؟

دقیقاً همین هدف نهایی ما و دلیل اصلی انجام این پژوهش بود. وظیفه ما به‌عنوان فیزیولوژیست‌های انسانی این است که مکانیسم‌های زیستی و مسیر‌هایی را که بدن از طریق آنها به استرس پاسخ می‌دهد، به‌طور دقیق شناسایی کنیم. وقتی این مکانیسم‌ها مشخص شوند، نقشه راهی در اختیار متخصصان داروسازی قرار می‌گیرد تا بتوانند درمان‌های هدفمند طراحی کنند و در نهایت پزشکان از آنها برای درمان بیماران استفاده کنند.

واقعیت این است که بدون انجام درست پژوهش‌های پایه، هرگز نمی‌توان به درمان‌های بالینی نجات‌بخش دست یافت. یافته‌های ما نشان می‌دهد استرس اکسیداتیو مانند یک «کلید اصلی» در بالادست فرایند تشکیل لخته ناشی از استرس عمل می‌کند و همین موضوع، هدف درمانی جدید و امیدوارکننده‌ای را پیش روی پزشکان قرار می‌دهد. این نتایج می‌تواند راه را برای توسعه درمان‌های پیشگیرانه‌ای هموار کند که به‌طور اختصاصی از سیستم قلبی‌عروقی در برابر آسیب‌های ناشی از استرس روانی محافظت کنند.

آیا فکر می‌کنید نشانگر‌های خونی مرتبط با استرس اکسیداتیو روزی بتوانند برای شناسایی افرادی که بیش از دیگران در برابر اثرات جسمی استرس آسیب‌پذیر هستند، مورد استفاده قرار گیرند؟

فکر نمی‌کنم در حال حاضر شواهد کافی برای چنین نتیجه‌گیری‌ وجود داشته باشد. تمرکز پژوهش ما فعلاً بر شناسایی مکانیسم‌های بنیادی زیستی است؛ یعنی اینکه ثابت کنیم هنگام تجربه استرس حاد روانی، این واکنش شیمیایی واقعاً در بدن رخ می‌دهد. فاصله میان کشف یک مکانیسم پایه تا طراحی یک ابزار غربالگری قابل اعتماد برای بیماران، بسیار زیاد است. برای رسیدن به چنین مرحله‌ای باید مطالعات بالینی گسترده‌ای روی جمعیت‌های مختلف و در بازه‌های زمانی طولانی انجام شود تا مشخص شود آیا سطح این نشانگر‌ها واقعاً با پیامد‌های بلندمدت سلامت ارتباط دارد یا خیر. این ایده برای آینده بسیار جذاب است، اما با داده‌هایی که امروز در اختیار داریم، هنوز برای اظهار نظر قطعی خیلی زود است.

اگر پنج تا ده سال آینده را در نظر بگیرید، فکر می‌کنید این مسیر پژوهشی چگونه می‌تواند پیشگیری یا درمان بیماری‌های قلبی‌عروقی مرتبط با استرس را متحول کند؟

صحبت درباره درمان‌های بالینی در پنج تا ده سال آینده هنوز کمی زود است. روند کشف و توسعه دارو‌ها بسیار کند پیش می‌رود و ما تازه نخستین گام‌ها را در این مسیر برداشته‌ایم. با این حال، با اثبات این ارتباط مهم میان ذهن، استرس اکسیداتیو و ساختار لخته خون، دست‌کم مسیر کاملاً جدیدی را پیش روی پژوهشگران باز کرده‌ایم. ما از اینکه در آغاز این راه قرار داریم و نخستین گام‌ها را در این مسیر تازه برمی‌داریم، بسیار هیجان‌زده هستیم.