جرم گوش سرنخی برای تشخیص زودهنگام بیماری‌ها است

به گزارش خبرگزاری آنا؛ دانشمندان در سال‌های اخیر نگاه خود را به جرم گوش از یک ماده زائد به یک «مایع زیستی» تغییر داده‌اند؛ ماده‌ای که همانند خون، بزاق یا ادرار، حاوی مولکول‌هایی است که می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره فرایند‌های درون بدن در اختیار پزشکان قرار دهند. هرچند این پژوهش‌ها هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارند و جرم گوش به‌هیچ‌وجه جایگزین آزمایش‌های پزشکی رایج نیست، اما نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد این ترشح طبیعی می‌تواند در آینده به یکی از ابزار‌های مکمل برای تشخیص زودهنگام برخی بیماری‌ها تبدیل شود.

جرم گوش چگونه تشکیل می‌شود؟

جرم گوش که در اصطلاح علمی «سرومن» (Cerumen) نامیده می‌شود، در بخش خارجی مجرای گوش تولید می‌شود؛ جایی که ترشحات غدد چربی و غدد ویژه تولیدکننده جرم گوش با سلول‌های مرده پوست ترکیب می‌شوند و ماده‌ای نیمه‌جامد را به وجود می‌آورند. این ماده تنها از چربی تشکیل نشده، بلکه مجموعه‌ای پیچیده از استر‌های مومی، اسید‌های چرب، سرامیدها، کلسترول، پروتئین‌ها، اسید‌های آمینه و ترکیب‌های آلی فرّار «ترکیب‌های آلی فرّار» (Volatile Organic Compounds) را در خود جای داده است.

بررسی‌های طیف‌سنجی نشان داده‌اند حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد جرم گوش را چربی‌ها و نزدیک به ۲۰ تا ۳۰ درصد آن را پروتئین‌هایی مانند کراتین تشکیل می‌دهد. همین ترکیب پیچیده باعث شده است پژوهشگران آن را به‌عنوان منبعی بالقوه برای شناسایی نشانگر‌های زیستی بیماری‌ها مورد مطالعه قرار دهند.

در عین حال جرم گوش نخستین سد دفاعی گوش نیز به‌شمار می‌رود. این ماده با مرطوب نگه داشتن پوست مجرای گوش، به دام انداختن گردوغبار، ذرات خارجی و برخی میکروب‌ها و جلوگیری از رشد عوامل بیماری‌زا، نقش مهمی در حفظ سلامت گوش ایفا می‌کند. به همین دلیل پزشکان تأکید می‌کنند در بیشتر افراد نیازی به پاک کردن مداوم جرم گوش وجود ندارد، زیرا مجرای گوش به‌طور طبیعی توانایی پاکسازی خود را دارد.

چرا جرم گوش در افراد مختلف متفاوت است؟

یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های جرم گوش، تفاوت قابل توجه آن میان افراد مختلف است. به طور کلی، جرم گوش در دو نوع «مرطوب» و «خشک» دیده می‌شود. نوع مرطوب معمولاً قهوه‌ای و چسبنده است و مقدار بیشتری چربی دارد، در حالی که نوع خشک، رنگی روشن‌تر، بافتی شکننده‌تر و میزان چربی بسیار کمتری دارد.

جرم گوش کودکان معمولاً نرم‌تر و مرطوب‌تر است، اما با افزایش سن به‌تدریج خشک‌تر و سخت‌تر می‌شود

پژوهش‌های منتشر شده در نشریه تخصصی «بیوشیمی مدیکا» (biochemia-medica) نشان می‌دهد این تفاوت عمدتاً به تغییر کوچکی در ژنی به نام «ژن اِی‌بی‌سی‌سی۱۱» (ABCC11 Gene) مربوط می‌شود. این ژن فعالیت غدد ترشح‌کننده را تنظیم می‌کند و تعیین‌کننده اصلی نوع جرم گوش در افراد است. به همین دلیل نوع مرطوب بیشتر در جمعیت‌های آفریقایی و اروپایی مشاهده می‌شود، در حالی که نوع خشک در بسیاری از جمعیت‌های شرق آسیا شیوع بیشتری دارد.

البته عوامل ژنتیکی تنها عامل مؤثر نیستند. سن، وضعیت هورمونی، برخی دارو‌ها و حتی بیماری‌هایی مانند پارکینسون نیز می‌توانند مقدار و ترکیب جرم گوش را تغییر دهند. برای نمونه، جرم گوش کودکان معمولاً نرم‌تر و مرطوب‌تر است، اما با افزایش سن به‌تدریج خشک‌تر و سخت‌تر می‌شود.

گوش خانه میلیون‌ها میکروب مفید است

برخلاف تصور رایج، مجرای گوش محیطی کاملاً استریل نیست. پژوهشگران دریافته‌اند سطح داخلی گوش محل زندگی مجموعه‌ای از باکتری‌ها و قارچ‌های مفید است که در کنار یکدیگر «ریززیست‌بوم» (Microbiome) طبیعی گوش را تشکیل می‌دهند.

بر اساس مقاله چاپ شده در مجله «اِم‌دی‌پی‌اِی» (MDPI)؛ این میکروارگانیسم‌ها نه‌تنها مانع رشد عوامل بیماری‌زا می‌شوند، بلکه در تنظیم پاسخ ایمنی موضعی نیز نقش دارند. سلول‌های ایمنی موجود در پوست مجرای گوش با کمک این میکروب‌ها فعالیت خود را تنظیم می‌کنند و تولید برخی مولکول‌های دفاعی را افزایش می‌دهند.

هر عاملی که این تعادل را بر هم بزند، از جمله رطوبت بیش از حد، آسیب ناشی از استفاده از گوش‌پاک‌کن، استفاده طولانی‌مدت از سمعک یا ضعف سیستم ایمنی، می‌تواند ترکیب میکروب‌های گوش و در نتیجه ویژگی‌های جرم گوش را تغییر دهد. همین تغییرات ممکن است بو، رنگ یا بافت جرم گوش را نیز دگرگون کند و سرنخ‌هایی از بروز التهاب یا عفونت در اختیار پزشکان قرار دهد.

وقتی رنگ، بو و بافت جرم گوش پیام مهمی را منتقل می‌کنند

سال‌ها جرم گوش تنها از این نظر اهمیت داشت که آیا باعث انسداد مجرای گوش شده است یا خیر؛ اما اکنون پژوهشگران معتقدند ظاهر این ماده نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشکان قرار دهد. البته متخصصان تأکید می‌کنند که هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست و باید در کنار علائمی مانند درد، کاهش شنوایی، خارش، ترشح، تب یا سرگیجه بررسی شوند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین تغییرات، تغییر بوی جرم گوش است. برخی بیماری‌های متابولیکی می‌توانند ترکیب مواد شیمیایی موجود در جرم گوش را تغییر دهند و در نتیجه بوی آن نیز متفاوت شود.

برای مثال، در بیماری نادر «بیماری ادرار شربت افرا» (Maple Syrup Urine Disease) که یک اختلال ارثی در تجزیه برخی اسید‌های آمینه است، ماده‌ای به نام «سوتولون» (Sotolone) در بدن تجمع پیدا می‌کند و بویی شبیه شکر سوخته یا شربت افرا ایجاد می‌کند. این بو حتی در روز‌های نخست زندگی نوزاد نیز ممکن است از جرم گوش قابل تشخیص باشد و به شناسایی زودهنگام بیماری کمک کند.

پژوهش‌های دیگری نیز نشان داده‌اند که در افراد مبتلا به دیابت، ترکیب برخی مواد فرار موجود در جرم گوش با افراد سالم تفاوت دارد. بررسی‌های آزمایشگاهی تغییراتی را در موادی مانند اتانول، استون و متوکسی‌استون نشان داده‌اند؛ تغییراتی که می‌توانند در آینده به یافتن نشانگر‌های زیستی جدید برای تشخیص بیماری کمک کنند. با این حال، پژوهشگران تأکید دارند این یافته‌ها هنوز در مرحله تحقیقات قرار دارند و نمی‌توان از جرم گوش به‌عنوان روشی قطعی برای تشخیص دیابت استفاده کرد.

بافت جرم گوش چه می‌گوید؟

تنها رنگ و بو نیست که اهمیت دارد؛ بافت جرم گوش نیز می‌تواند بازتابی از وضعیت سلامت بدن باشد. در برخی بیماری‌ها، فعالیت غدد چربی افزایش پیدا می‌کند و در نتیجه جرم گوش بیش از حد چرب و فراوان می‌شود. یکی از این بیماری‌ها «بیماری پارکینسون» (Parkinson's Disease) است که علاوه بر تأثیر بر سیستم عصبی، فعالیت غدد چربی را نیز تغییر می‌دهد.

برخی بیماری‌های پوستی مانند پسوریازیس نیز ممکن است باعث تجمع بیشتر جرم گوش شوند. از سوی دیگر، التهاب اگزمایی مجرای گوش گاهی با تغییر بافت جرم گوش همراه است و حتی می‌تواند پزشک را به بررسی احتمال وجود حساسیت‌های زمینه‌ای هدایت کند.

در مقابل، کاهش بیش از اندازه جرم گوش نیز مطلوب نیست. این ماده بخش مهمی از سد دفاعی طبیعی گوش را تشکیل می‌دهد و کمبود آن می‌تواند محیط مجرای گوش را در برابر عفونت‌های باکتریایی و قارچی آسیب‌پذیرتر کند. در سوی دیگر، تجمع بیش از حد جرم گوش نیز ممکن است موجب کاهش شنوایی، احساس پری گوش، وزوز، درد، خارش، ترشح و حتی سرفه شود؛ زیرا تحریک برخی اعصاب موجود در مجرای گوش می‌تواند واکنش سرفه را فعال کند.

تغییر رنگ همیشه بی‌اهمیت نیست

رنگ جرم گوش نیز می‌تواند سرنخ‌هایی از وضعیت گوش ارائه دهد، هرچند همیشه نشانه بیماری نیست. جرم گوش تازه معمولاً رنگ روشن‌تری دارد و با گذشت زمان و تجمع سلول‌های مرده، گردوغبار و سایر ذرات، به‌تدریج تیره‌تر می‌شود.جرم گوش سبزرنگ ممکن است نشانه وجود عفونت باشد، به‌ویژه اگر همراه با درد، تب یا ترشح باشد. مشاهده رگه‌های خونی در جرم گوش قهوه‌ای نیز می‌تواند از آسیب مجرای گوش خبر دهد و اگر همراه با خروج مایع باشد، احتمال آسیب پرده گوش را مطرح می‌کند.

جرم گوش سبزرنگ ممکن است نشانه وجود عفونت باشد، به‌ویژه اگر همراه با درد، تب یا ترشح باشد. مشاهده رگه‌های خونی در جرم گوش قهوه‌ای نیز می‌تواند از آسیب مجرای گوش خبر دهد و اگر همراه با خروج مایع باشد، احتمال آسیب پرده گوش را مطرح می‌کند

با این حال، برخی تغییرات رنگ نیازمند بررسی پزشکی هستند. 

پزشکان همچنین هشدار می‌دهند ترشح زرد یا سبزرنگ با بوی نامطبوع، به‌ویژه در افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، می‌تواند نشانه «التهاب بدخیم گوش خارجی» (Malignant Otitis Externa) باشد؛ عفونتی جدی که در صورت درمان نشدن، حتی ممکن است استخوان‌های اطراف گوش را نیز درگیر کند.

اگرچه این تغییرات می‌توانند برای پزشکان ارزشمند باشند، اما هنوز هیچ‌یک از ویژگی‌های ظاهری جرم گوش معیار قطعی تشخیص بیماری محسوب نمی‌شوند و ارزیابی تخصصی همچنان ضروری است.

جرم گوش؛ راهی تازه برای تشخیص بیماری‌ها؟

یکی از مهم‌ترین دلایلی که در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به جرم گوش جلب کرده، امکان استفاده از آن برای شناسایی زودهنگام بیماری‌ها است. در پزشکی امروز، دانشمندان همواره به دنبال یافتن «نشانگر‌های زیستی» (Biomarkers) هستند؛ مولکول‌هایی که بتوانند بدون نیاز به روش‌های تهاجمی، اطلاعات دقیقی از وضعیت سلامت بدن ارائه دهند. خون، بزاق و ادرار سال‌هاست برای این منظور بررسی می‌شوند و اکنون جرم گوش نیز به این فهرست افزوده شده است.

پژوهشگران معتقدند از آنجا که جرم گوش حاوی مولکول‌هایی است که بخشی از آنها از گردش خون منشأ می‌گیرند، ممکن است بتوان از آن برای شناسایی تغییرات مرتبط با برخی بیماری‌ها استفاده کرد. وجود هورمون‌ها، آنزیم‌ها، پادتن‌ها و فرآورده‌های سوخت‌وساز بدن در این ترشح طبیعی، فرضیه استفاده از آن به‌عنوان یک منبع تشخیصی را تقویت کرده است.

در یکی از مطالعات، پژوهشگران با استفاده از روشی به نام «کروماتوگرافی گازی–طیف‌سنجی جرمی فضای فوقانی» (Headspace Gas Chromatography–Mass Spectrometry یا HS/GC-MS)، جرم گوش افراد مبتلا به سرطان و افراد سالم را با یکدیگر مقایسه کردند. نتیجه این بررسی شناسایی ۲۷ ترکیب آلی فرّار بود که می‌توانند به‌عنوان نامزد‌های احتمالی نشانگر‌های زیستی سرطان مطرح شوند.

با این حال، خود پژوهشگران نیز تأکید کرده‌اند که این یافته‌ها هنوز به معنای دستیابی به یک آزمایش تشخیصی قابل استفاده در بیمارستان‌ها نیست. تعداد شرکت‌کنندگان در این مطالعات محدود بوده و برای تأیید نتایج، انجام پژوهش‌های گسترده‌تر در جمعیت‌های مختلف ضروری است.

فناوری‌های نوین، لایه‌های پنهان جرم گوش را آشکار می‌کنند

پیشرفت فناوری‌های آزمایشگاهی، امکان مطالعه دقیق‌تر جرم گوش را فراهم کرده است. یکی از این فناوری‌ها «طیف‌سنجی رامان» (Raman Spectroscopy) است که می‌تواند بدون تخریب نمونه، ساختار مولکول‌های موجود در آن را با دقت بالا شناسایی کند.

این‌گونه روش‌ها نشان داده‌اند که می‌توان تغییرات ظریف در چربی‌ها و پروتئین‌های موجود در جرم گوش را شناسایی کرد؛ تغییراتی که گاهی با اختلال در سوخت‌وساز چربی‌ها ارتباط دارند. از آنجا که تغییر در متابولیسم چربی یکی از ویژگی‌های بسیاری از تومور‌ها به شمار می‌رود، برخی پژوهشگران امیدوارند در آینده بتوان از این اطلاعات برای کمک به تشخیص زودهنگام برخی سرطان‌ها بهره گرفت.

چرا هنوز نمی‌توان از جرم گوش به‌عنوان یک آزمایش پزشکی استفاده کرد؟

با وجود نتایج امیدوارکننده، موانع متعددی بر سر راه تبدیل جرم گوش به یک ابزار تشخیصی استاندارد وجود دارد. مهم‌ترین چالش، تفاوت زیاد ترکیب جرم گوش در افراد مختلف است. ژنتیک، سن، جنس، وضعیت هورمونی، رژیم غذایی، مصرف داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و حتی شرایط محیطی همگی می‌توانند ویژگی‌های این ترشح را تغییر دهند.

از سوی دیگر، بسیاری از مطالعات انجام‌شده تاکنون روی تعداد محدودی از افراد انجام شده‌اند. برای نمونه، یکی از پژوهش‌های جدید در زمینه طیف‌سنجی پیشرفته تنها نمونه‌های جرم گوش دو فرد سالم را بررسی کرده بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد این مطالعات بیشتر برای توسعه روش‌های آزمایشگاهی مناسب هستند و هنوز امکان تعیین محدوده‌های طبیعی برای استفاده بالینی را فراهم نکرده‌اند.

چالش دیگر، نبود استاندارد‌های یکسان برای جمع‌آوری، نگهداری و بررسی نمونه‌ها است. برای مثال، نمونه‌هایی که قرار است ترکیب‌های آلی فرّار آنها بررسی شود باید در دمای حدود منفی ۳۰ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند، در حالی که مطالعه پروتئین‌های موجود در جرم گوش به دمایی نزدیک به منفی ۸۰ درجه سانتی‌گراد نیاز دارد. این تفاوت‌ها باعث می‌شود مقایسه نتایج پژوهش‌های مختلف دشوار باشد و استانداردسازی این روش‌ها به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

جرم گوش دیگر تنها ترشحی طبیعی برای محافظت از مجرای شنوایی محسوب نمی‌شود

 شواهد علمی نشان می‌دهد این ماده می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت میکروبی گوش، تغییرات متابولیکی و حتی برخی بیماری‌های عمومی بدن در خود داشته باشد. با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که هیچ تغییر در رنگ، بو یا بافت جرم گوش نباید مبنای خودتشخیصی یا خوددرمانی قرار گیرد و ارزیابی پزشکی همچنان ضروری است.

اگر مطالعات آینده بتوانند نشانگر‌های زیستی موجود در جرم گوش را با دقت دقت و اطمینان بیشتری شناسایی و استاندارد کنند، این ترشح کوچک و کمتر مورد توجه شاید روزی به یکی از ابزار‌های مکمل پزشکی برای تشخیص زودهنگام بیماری‌ها تبدیل شود؛ ابزاری که نشان می‌دهد حتی ساده‌ترین بخش‌های بدن نیز می‌توانند اطلاعاتی ارزشمند از پیچیده‌ترین فرآیند‌های زیستی در اختیار دانشمندان قرار دهند.