نمازی: عمومیسازی علم از الزامات نظام پژوهش امروز است/ علم شهروندی نقش مردم در تولید دانش را پررنگتر کرده است
به گزارش خبرنگار آنا، حمیدرضا نمازی، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در مراسم رونمایی از سامانه «علمخوان» با اشاره به پیشینه تاریخی عمومیسازی علم اظهار کرد: در فلسفه علم و تاریخ دانش، بحث «ساینس پاپیولاریزیشن» یا عمومیسازی علم سابقهای دیرینه دارد. در سنت علمی ایران نیز نمونههای مهمی از این رویکرد دیده میشود.
وی افزود: از جمله میتوان به کتاب «من لا یحضره الطبیب» اثر رازی در قرن چهارم هجری اشاره کرد که با عنوان «طبالفقراء» نیز شناخته میشود. این کتاب در برابر آثاری، چون «طبالملوکی» یا «طب منصوری» که برای دربار و سلاطین نوشته میشد، برای عموم مردم تألیف شده بود و میتوان آن را از نخستین گامهای عمومیسازی علم پزشکی دانست.
نمازی با تبیین چارچوب نظری این حوزه گفت: در فلسفه علم، دو گروه هدف برای عمومیسازی تعریف میشود. نخست «حوزه عمومی»؛ فضایی میان دولت و حوزه خصوصی که شامل رسانهها، شبکههای اجتماعی، کافههای علمی، روزنامهها و خبرگزاریهاست. گروه دوم «علاقهمندان» هستند؛ افرادی که بهدلیل تجربه شخصی، ابتلا به بیماریهای مزمن یا دغدغههای میانرشتهای، پیگیر دانش تخصصی میشوند.
وی ادامه داد: امروز در حوزه پزشکی، پدیدارشناسی تجربه بیمار مزمن از بیماری خود، در تولید دانش و طراحی نظام سلامت نقش دارد. این یعنی بیمار دیگر صرفاً موضوع پژوهش نیست، بلکه میتواند در شکلگیری دانش مشارکت کند.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به جایگاه دروس عمومی در دانشگاهها تصریح کرد: ما در دانشگاهها بیش از ۲۰ واحد دروس عمومی داریم که نیازمند بازتعریف بر اساس رویکرد عمومیسازی علم هستند. حتی درسی مانند ادبیات فارسی باید نشان دهد چه تأثیری بر پژوهشگری دانشجو دارد. ضعف در نگارش علمی و جملهبندی فارسی در برخی عناوین پژوهشی نشان میدهد این حوزه نیازمند توجه جدی است.
نمازی با بیان اینکه امروز دو پارادایم در حوزه انتشار علم وجود دارد، گفت: پارادایم نخست «ارائه مستقیم توسط پژوهشگر» است؛ به این معنا که استاد یا دانشجوی ممتاز، یافتههای خود را در قالب پادکست، ویدئو یا گزارههای کوتاه منتشر کند. در برخی کشورها نگارش گزارههای نهایی پایاننامه (Propositions) سابقهای ۳۰ ساله دارد و گاه تدوین این گزارهها از نگارش خود پایاننامه دشوارتر است.
وی افزود: پارادایم دوم بر نقش خبرنگاران علمی تأکید دارد؛ روزنامهنگارانی که با تسلط بر علم، نقش واسطه میان پژوهش و جامعه را ایفا میکنند. تجربههای دانشگاههای معتبر نشان داده است که جهتدهی رسانهایِ دقیق میتواند حتی بر اصلاح یا بازبینی پژوهشهای تکرارنشده اثرگذار باشد.
نمازی یکی از چالشهای این حوزه را گسترش «دانش سطحی» دانست و گفت: گاه عمومیسازی نادرست باعث شکلگیری افرادی با اطلاعات پراکنده و غیرعمیق میشود که در هر موضوعی اظهار نظر میکنند. چالش دیگر، تجاریسازی افراطی و بیتوجهی به «اخلاق باور» در روزنامهنگاری علمی است.
وی تأکید کرد: ذهن مخاطب نباید محل انباشت اخبار ناپخته و غیرمستند شود. روایتپردازی در پزشکی اهمیت دارد، اما نباید به تیترهای قطعی و غیرعلمی مانند «داروی قطعی کبد چرب» منجر شود. در علم، قطعیت مطلق کمتر وجود دارد و باید از اغراق پرهیز کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به شاخصهای نوین ارزیابی پژوهش گفت: امروز علاوه بر شاخصهای استنادی، معیارهایی مانند «آلتمتریک» و «اتنشن متریکس» مطرح شدهاند که میزان توجه رسانهای و آنلاین به یک مقاله را میسنجند. با این حال، توجه بالا در فضای مجازی لزوماً به معنای اهمیت علمی بیشتر نیست و این موضوع میتواند چالشبرانگیز باشد.
نمازی با اشاره به مفهوم «علم شهروندی» اظهار کرد: مشارکت مردم در پژوهش رو به گسترش است. نمونه تاریخی آن ایده اولیه واکسیناسیون است که از مشاهدهای مردمی آغاز شد. امروز نیز این پرسش مطرح است که شهروندان تا چه اندازه در تولید دانش نقش دارند و آیا صرفاً نمونه پژوهش هستند یا بازیگر فعال آن.
وی افزود: عمومیسازی صحیح علم در جذب حمایتهای خیریه و شکلگیری بنیادهای علمی نیز نقش مهمی دارد. بسیاری از بنیادهای معتبر جهانی توسط افرادی غیرپزشک، اما علاقهمند به علم پایهگذاری شدهاند که تحت تأثیر روایتهای علمی قرار گرفتهاند.
نمازی همچنین به تجربه نگارش رمانهای علمی توسط پزشکان اشاره کرد و گفت: آثاری، چون نوشتههای الیور ساکس نشان داد که روایت ادبی میتواند فاصله میان مردم و مفاهیم پیچیده نورولوژی را کاهش دهد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نشریات علمی دوره قاجار و پهلوی اشاره کرد و گفت: «مجله دانش» و دیگر نشریات اوایل قرن چهاردهم شمسی نمونههایی از تلاش برای عمومیسازی علم بودند. حتی نخستین پایاننامه دانشگاهی ثبتشده در ایران، پیش از تأسیس رسمی دانشگاه تهران، به موضوع بهداشت آب و قناتهای تهران پرداخت؛ موضوعی که بهسرعت اثر اجتماعی یافت و به اصلاح نظام آبرسانی انجامید.
نمازی در پایان تأکید کرد: عمومیسازی علم نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی تاریخی، اجتماعی و اخلاقی است و سامانههایی مانند «علمخوان» میتوانند در مسیر ایجاد گفتوگوی مؤثر میان دانشگاه و جامعه نقشآفرینی کنند.
انتهای پیام/