جنگ، مصرف شبکه‌های اجتماعی را در میان فرزندان چند برابر می‌کند

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های روانشناسی رشد نشان داده است که مواجهه مداوم با اخبار بحران، به ویژه اخبار جنگ، میتواند نظام عاطفی و شناختی فرزندان را دچار آشفتگی جدی کند. در چنین شرایطی، شبکه‌های اجتماعی به یکی از اصلی‌ترین منابع دریافت اطلاعات برای آنان تبدیل می‌شود؛ منبعی که نه تنها فاقد پالایش و نظارت است، بلکه با سرعت و شدت بالا تصاویر خشونت آمیز، شایعات و اخبار تکان‌دهنده را منتشر می‌کند. 

گوهر یسنا انزانی، روانشناس و مشاور در گفتگو با خبرنگار آناتک، به بررسی تاثیر اخبار جنگ بر روان کودکان، ضرورت کاهش مصرف رسانه‌ای، روش‌های صحیح گفت‌و‌گو درباره جنگ و نشانه‌های هشداردهنده نیاز به کمک تخصصی، پرداخته است.

با توجه به آسیب پذیری خاص کودکان و نوجوانان در برابر اثرات اخبار جنگ، مهم‌ترین چالش‌های روانشناختی در این گروه سنی کدام است؟

در شرایط جنگ و مواجهه با اخبار مربوط به آن، کودکان و نوجوانان به دلیل قرارگیری در مراحل حساسی از رشد مغزی و عاطفی، در برابر این اطلاعات به شدت آسیب پذیر هستند. این موضوع میتواند موجب افزایش اضطراب و ترس فراگیر شود، به ویژه در کودکان زیر شش سال. در این گروه سنی، گریه‌های بی دلیل، اضطراب شدید، ترس از تاریکی، چسبندگی به والدین و وسواس در بررسی محل رفت و آمد والدین مشاهده می‌شود. همچنین کابوس‌های مکرر، امتناع از خوابیدن و بازی‌های تکراری با موضوع خشونت از علائم قابل توجه است.

در سنین هفت تا دوازده سال، افزایش کابوس‌ها، امتناع از خوابیدن و بازی‌های تهاجمی بیشتر دیده می‌شود. در نوجوانان نیز نگرانی‌های مداوم، حملات پانیک، اجتناب از موقعیت‌های اجتماعی و افکار فاجعه آمیز شایع است.

تخیل کودکان خردسال مرز روشنی با واقعیت ندارد و تصاویر جنگ را واقعی درک می‌کنند. نوجوانان نیز ممکن است به بدترین نتایج فکر کنند و دچار خطا‌های شناختی، به ویژه فاجعه سازی شوند.

ترس والدین تاثیر مستقیم بر کودکان دارد و حتی اگر والدین نگرانی خود را ابراز نکنند، علائم استرس پس از سانحه در کودکان قابل مشاهده است. قرار گرفتن در معرض اخبار خشونت آمیز یا شنیدن صدای انفجار میتواند موجب بازی‌های خشونت محور، کابوس‌های تکراری، اجتناب از اجتماع و ترس از تلویزیون و فضای باز شود.

علائم فیزیولوژیک مانند تپش قلب، تعریق، تنفس سریع، معده درد و مشکلات گوارشی نیز ممکن است بروز کند. بی قراری، عدم تمرکز، عصبانیت و اختلالات خواب از دیگر نشانه‌ها است.

در نوجوانان، رفتار‌هایی مانند فریاد زدن، بی احترامی به والدین، استفاده افراطی از فضای مجازی و رفتار‌های پرخطر مانند رانندگی بدون مجوز یا مصرف مواد مشاهده می‌شود. افت عملکرد تحصیلی و شناختی نیز از عوارض این شرایط است.

احساس گناه، اضطراب مزمن، بی اعتمادی، احساس تنهایی، مشکلات دلبستگی، چسبندگی شدید به خانواده یا اسباب بازی‌ها و بازگشت به رفتار‌های کودکانه از دیگر مشکلات روانی است.

در کودکان سه تا شش سال، اضطراب جدایی و ترس از عدم امنیت بیشتر است. در سنین هفت تا دوازده سال، مشکلات خواب، کابوس‌ها و مشکلات تحصیلی افزایش می‌یابد. اما در نوجوانی، افکار خودکشی، رفتار‌های پرخطر و مصرف مواد بیشتر مشاهده می‌شود.

در صورت مشاهده افکار خودکشی، خشونت شدید، ناتوانی در انجام کار‌های روزمره، کابوس‌های مکرر، انزوای طولانی یا علائم افسردگی شدید، مراجعه فوری به متخصص ضروری است.

محدود کردن دسترسی به اخبار، ایجاد فضای امن و آرام در خانه، فراهم کردن فرصت برای گفت‌و‌گو و ابراز احساسات، آموزش تکنیک‌های آرام سازی و تنفس، حفظ ارتباطات اجتماعی از طریق تماس تلفنی با اقوام و استفاده از هنر برای بیان احساسات از جمله اقدامات حمایتی مهم است.

توجه به نیاز کودکان به حضور فیزیکی، بغل و لمس والدین و گوش دادن بدون قضاوت به نوجوانان نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.

چگونه میتوان مفاهیم پیچیده جنگ را به زبانی ساده و قابل فهم برای کودکان و نوجوانان توضیح داد بدون آنکه موجب اضطراب شدید شود؟

در بحران، والدین معمولا نمی‌توانند به خوبی مدیریت کنند و خودشان بیشتر به چک کردن شبکه‌های اجتماعی می‌پردازند. والدین باید بدانند که تکیه‌گاه عاطفی کودک هستند و لازم است دسترسی خود به اخبار را کاهش دهند. تلویزیون باید خاموش باشد، گوشی کمتر چک شود و نظارت بر شبکه‌های اجتماعی محدود شود

توضیح جنگ برای کودکان نیازمند تعادلی میان صداقت و حفظ امنیت روانی است. کودکان سه تا شش سال مستعد ترس هستند و باید به آنان اطمینان داد که امنیت وجود دارد و فضای امنی برای گفت‌و‌گو فراهم کرد.

در سنین هفت تا دوازده سال، درک مفاهیم افزایش می‌یابد و پرسش‌ها پرسشگرانه‌تر می‌شود. لازم است ابتدا میزان اطلاعات آنان سنجیده شود، سپس با دقت و بدون استرس به سوالات پاسخ داده شود. باید از بازجویی و ایجاد اضطراب پرهیز کرد و به گوش دادن فعال و ابراز احساسات آنان اجازه داد. والدین میتوانند احساسات خود را نیز در حدی که موجب ترس نشود بیان کنند.

در نوجوانان، به دلیل رشد تفکر انتزاعی، صداقت و تشویق به تفکر انتقادی ضروری است. باید به آنان گفت که شرایط سخت است، اما میتوان با همکاری از آن عبور کرد.

گفتن جملاتی مانند «همه میمیرند» فاجعه آمیز است. باید توضیح داد که تلاش برای آرام کردن اوضاع ادامه دارد. میتوان گفت که ما نیز می‌ترسیم، اما با استفاده از مهارت‌های مقابله‌ای مانند تنفس عمیق و موسیقی آرامش بخش، سعی در حفظ آرامش داریم.

کودکان و نوجوانان باید بدانند چه چیز‌هایی را میتوانند کنترل کنند. اگرچه نمی‌توان جنگ را کنترل کرد، اما میتوان احساسات، افکار، علائم جسمانی و رفتار‌ها را مدیریت کرد. لازم است اخبار کمتر دنبال شود، به خواب و تغذیه توجه شود و زمان بیشتری با خانواده سپری شود.

تشویق به نوشتن، نقاشی، خمیربازی، پیاده روی، مراقبت از گیاهان و استفاده از شمع‌های معطر میتواند به کاهش اضطراب کمک کند.

برای گفت‌و‌گو باید زمانی آرام و بدون عوامل حواس پرتی انتخاب شود. در صورت بروز اضطراب، باید آمادگی مقابله با بحران‌های اضطرابی وجود داشته باشد.

اگر کودکان از تاریکی می‌ترسند، باید فضای امن‌تری فراهم کرد و حتی حضور آنان در کنار والدین را مجاز دانست. در صورت تهوع، باید از غذا‌های ساده استفاده کرد. اگر کودک مدام سوال می‌پرسد، باید با صبر و آرامش پاسخ داد.

استفاده از منابع پشتیبانی مانند صحبت با خواهر و برادر یا مشاوران آنلاین نیز مفید است. هدف این نیست که همه چیز عالی باشد، بلکه عبور از شرایط بحرانی است.

نقش والدین و مربیان در محدود کردن دسترسی کودکان به اخبار جنگ و ایجاد فضای امن برای گفت‌و‌گو چیست؟

در بحران، والدین معمولا نمی‌توانند به خوبی مدیریت کنند و خودشان بیشتر به چک کردن شبکه‌های اجتماعی می‌پردازند. والدین باید بدانند که تکیه‌گاه عاطفی کودک هستند و لازم است دسترسی خود به اخبار را کاهش دهند. تلویزیون باید خاموش باشد، گوشی کمتر چک شود و نظارت بر شبکه‌های اجتماعی محدود شود.

باید برای کودکان فعالیت‌های جایگزین فراهم کرد تا به سمت رسانه‌ها کشیده نشوند. اگر فعالیتی وجود نداشته باشد، کودک به سمت تلویزیون یا شبکه‌های اجتماعی می‌رود. صدا‌های مزاحم مانند موسیقی قبل از اخبار باید حذف شود.

اگر والدین با کودک اخبار تماشا می‌کنند، اطلاعات باید بسیار محدود باشد، به ویژه هنگام بمباران. باید اخبار مثبت‌تر نیز دیده شود و درباره صلح، کمک و شایعات گفت‌و‌گو شود.

نقش مربیان به دلیل تعطیلی مدارس کاهش یافته، اما ارتباط آنلاین میتواند فرصتی برای گفت‌و‌گو باشد. مربیان میتوانند علائم اضطراب والدین را برای کودکان توضیح دهند و به آنان آموزش دهند که چگونه اخبار را محدود کنند، به ویژه صبح‌ها و قبل از خواب.

فعالیت‌های آموزشی مانند نقاشی احساسات، مطالعه، بازی نقش‌ها و نوشتن نامه درباره احساسات میتواند مفید باشد. باید فضای امنی با نور مناسب و عطر‌های خوشبو فراهم کرد و زمان کافی برای گفت‌و‌گو در نظر گرفت.

در این فضا باید به گوش دادن فعال پرداخته شود و بدون قضاوت به احساسات کودک توجه شود. باید از پرسش‌های بازجویی کننده پرهیز کرد و اخبار مناسب را در حد محدود در اختیار کودک گذاشت.

در صورت مشاهده کابوس‌های مداوم، افت تحصیلی شدید، پرخاشگری زیاد، انزوای طولانی یا افکار خودکشی، والدین باید با مشاوران آنلاین ارتباط برقرار کنند.

هدف این نیست که والدین یا مربیان عالی عمل کنند، بلکه مهم این است که به کودک احساس امنیت داده شود.

چه نشانه‌هایی نشان می‌دهد کودک یا نوجوان به کمک تخصصی نیاز دارد؟

تشخیص مرز میان اضطراب طبیعی و اختلال بر عهده والدین است. موارد نیاز فوری به کمک شامل موارد زیر است:

افکار خودکشی یا خودآزاری، خشم شدید، رفتار‌های خشونت آمیز، اختلال خواب شدید، کابوس‌های تکراری، انزوای طولانی، بازگشت به رفتار‌های کودکانه مانند شب ادراری یا مکیدن انگشت، کاهش یا افزایش شدید وزن، سردرد، دل درد، تهوع، حملات پانیک، لکنت، توقف گفت‌و‌گو، از دست دادن ارتباط چشمی، بازی‌های خشونت آمیز و واکنش‌های شدید به صدا‌های ساده.

تشخیص زودهنگام کلید درمان موفق است و مراجعه به متخصص نشانه قدرت والدین است. اگر کودک افکار مرگ زیاد دارد یا حتی چند لحظه تنها ماندن او را دچار اضطراب شدید می‌کند و توانایی تمرکز ندارد، باید فورا از متخصص کمک گرفته شود.