کافئین بالا در خون، چربی بدن و ریسک دیابت را پایین میآورد
کافئین یکی از پرمصرفترین مواد فعال زیستی در جهان است. میلیونها نفر روز خود را با قهوه، چای یا نوشیدنیهای کافئیندار آغاز میکنند و معمولاً اثر آن را به افزایش تمرکز، کاهش خوابآلودگی و بهبود عملکرد ذهنی محدود میدانند. اما در سالهای اخیر، پژوهشهای علمی نشان دادهاند که اثرات کافئین به مغز ختم نمیشود و میتواند بر سوختوساز بدن، چربی ذخیرهشده و حتی خطر ابتلا به برخی بیماریهای متابولیک نیز اثر بگذارد.
مطالعات با بر مبنا قراردادن دادههای ژنتیکی، نشان میدهند آنچه اهمیت دارد، فقط مقدار قهوهای که مینوشیم نیست، بلکه میزان کافئینی است که در خون باقی میماند و مدت زمانی که بدن در معرض آن قرار دارد.
چرا سطح کافئین در خون مهمتر از مقدار مصرف است
بسیاری از مطالعات پیشین از جمله مقالهای منتشر شده در سایت «بیاِمجی مدیسن» (BMJ Medicine)؛ اساس گزارش افراد از میزان مصرف قهوه یا چای انجام شدهاند. اما این روش یک مشکل اساسی دارد: افراد کافئین را با سرعتهای متفاوتی تجزیه میکنند. دو نفر ممکن است مقدار یکسانی قهوه بنوشند، اما در بدن یکی کافئین خیلی زود شکسته شود و در بدن دیگری ساعتها باقی بماند.
این تفاوت به ژنتیک مربوط است. آنزیمی در کبد به نام «CYP1A2» نقش اصلی را در تجزیه کافئین دارد. برخی افراد بهطور ژنتیکی این آنزیم را فعالتر دارند و کافئین را سریعتر از خون پاک میکنند. در مقابل، در برخی دیگر کافئین آهستهتر تجزیه میشود و مدت طولانیتری در گردش خون باقی میماند. جالب اینکه این افراد معمولاً بهطور طبیعی قهوه کمتری مینوشند، چون اثر کافئین را شدیدتر و طولانیتر احساس میکنند. پژوهش مورد بحث دقیقاً از همین تفاوت ژنتیکی استفاده کرده است تا اثر واقعی کافئین را بررسی کند، نه صرفاً عادت نوشیدن قهوه را مورد سنجش قرار دهد.
مطالعه با روش تصادفیسازی مندلی
بر اساس مقاله منتشر شده در سایت علمی «پاب مد» (Pub Mad)؛ در این پژوهش از روشی به نام «تصادفیسازی مندلی» (Mendelian randomization) استفاده شده است. در این روش، تفاوتهای ژنتیکی که بهطور تصادفی از والدین به ارث میرسند، بهعنوان نوعی «آزمایش طبیعی» در نظر گرفته میشوند. چون ژنها پیش از تولد تعیین میشوند، کمتر تحت تأثیر عوامل سبک زندگی مانند رژیم غذایی، فعالیت بدنی یا وضعیت اقتصادی قرار میگیرند.
پژوهشگران دادههای ژنتیکی نزدیک به ده هزار نفر را بررسی کردند و بهطور خاص روی ژنهایی تمرکز داشتند که سرعت متابولیسم کافئین را تعیین میکنند. سپس این دادهها را با شاخص توده بدنی، میزان چربی کل بدن و خطر ابتلا به دیابت نوع دو مقایسه کردند.
ارتباط کافئین با BMI و چربی بدن
نتایج نشان داد افرادی که بهطور ژنتیکی سطح بالاتری از کافئین در خون دارند، بهطور متوسط BMI پایینتری دارند و چربی کمتری در بدن آنها ذخیره میشود. این ارتباط حتی زمانی دیده شد که این افراد در عمل قهوه کمتری مینوشیدند. این یافته منتشر شده در سایت «ساینس آلرت» (Science Alert)، نشان میدهد که اثر کافئین بر متابولیسم، به حضور پایدار آن در بدن مربوط است، نه به مصرف مقطعی یا مقدار زیاد. به بیان ساده، ماندگاری کافئین در خون میتواند به افزایش مصرف انرژی یا کاهش ذخیره چربی کمک کند.
کافئین چگونه بر متابولیسم اثر میگذارد
دانشمندان چند سازوکار احتمالی را برای توضیح این اثر مطرح میکنند. یکی از مهمترین آنها افزایش گرمازایی یا ترموژنز است. کافئین میتواند تولید گرما در بدن را افزایش دهد و در نتیجه، مصرف انرژی در حالت استراحت را بالا ببرد.
علاوه بر این، کافئین فرایندی به نام اکسیداسیون چربی را تقویت میکند؛ یعنی بدن را تشویق میکند بهجای ذخیره چربی، آن را بهعنوان منبع انرژی بسوزاند. این دو فرایند در کنار هم میتوانند به کاهش تدریجی چربی بدن منجر شوند، حتی اگر تغییر چشمگیری در رژیم غذایی رخ ندهد.
کافئین و خطر دیابت نوع دو
یکی از مهمترین یافتههای این مطالعه، ارتباط میان سطح بالاتر کافئین در خون و کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع دو بود. تحلیلهای آماری نشان داد حدود نیمی از این اثر محافظتی، از طریق کاهش BMI و چربی بدن توضیح داده میشود.
به عبارت دیگر، کافئین احتمالاً بهطور غیرمستقیم و از راه بهبود وضعیت متابولیک بدن، خطر دیابت را کاهش میدهد. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که کافئین احتمالاً اثرات مستقلی نیز بر حساسیت به انسولین و تنظیم قند خون دارد که هنوز بهطور کامل شناخته نشدهاند.
چرا ارتباطی با بیماریهای قلبی دیده نشد
نکته جالب این پژوهش آن است که برخلاف دیابت، ارتباط معناداری میان سطح کافئین در خون و بیماریهای قلبیعروقی مانند سکته یا نارسایی قلبی مشاهده نشد. این نتیجه نشان میدهد اثرات متابولیک کافئین لزوماً به همه جنبههای سلامت قلب تعمیمپذیر نیست. این موضوع همچنین یادآور این نکته است که کافئین مادهای پیچیده است و میتواند اثرات متفاوتی بر سیستمهای مختلف بدن داشته باشد.
محدودیتها و احتیاط در تفسیر نتایج
با وجود نقاط قوت این مطالعه، پژوهشگران تأکید میکنند که این نتایج به معنای توصیه مستقیم به مصرف بیشتر کافئین نیست. کافئین میتواند در برخی افراد باعث اضطراب، بیخوابی، افزایش ضربان قلب یا مشکلات گوارشی شود. همچنین پاسخ بدن به کافئین بهشدت فردی است و به ژنتیک، سن و وضعیت سلامت بستگی دارد.
از سوی دیگر، تصادفیسازی مندلی اگرچه ابزار قدرتمندی است، اما جایگزین کامل آزمایشهای بالینی کنترلشده نمیشود. هنوز مشخص نیست افزایش عمدی سطح کافئین در خون، در بلندمدت چه پیامدهایی خواهد داشت.
پیامدهای عملی و مسیرهای آینده پژوهش
پژوهشگران پیشنهاد میکنند که نوشیدنیهای کافئیندار بدون کالری، مانند قهوه یا چای ساده، میتوانند در آینده بهعنوان بخشی از راهبردهای پیشگیری از چاقی و دیابت بررسی شوند. اما برای رسیدن به چنین توصیهای، به کارآزماییهای بالینی بلندمدت نیاز است.
این مطالعه همچنین نشان میدهد که نگاه ما به کافئین باید دقیقتر و علمیتر باشد؛ نه بهعنوان یک محرک ساده، بلکه بهعنوان مادهای با اثرات پیچیده متابولیک.
همچنان رژیم غذایی و ورزش راهحل است
یافتههای جدید نشان میدهد سطح کافئین در خون میتواند با میزان چربی بدن و خطر دیابت نوع دو ارتباط داشته باشد و این ارتباط تا حدی مستقل از مقدار مصرف قهوه است. کافئین با افزایش مصرف انرژی و سوزاندن چربی، ممکن است نقش کوچکی، اما معنادار در سلامت متابولیک ایفا کند.
با این حال، این اثرات بههیچوجه به معنای راهحل سریع یا ساده برای چاقی و دیابت نیست. بلکه یادآور این نکته است که حتی مواد آشنای روزمره، وقتی از زاویه علمی دقیق بررسی شوند، میتوانند نقشهای پیچیده و غیرمنتظرهای در بدن انسان داشته باشند.
انتهای پیام/