احیای رشته ریاضی با حمایت ملی و تقویت انگیزه جذب دانشجو
خبرگزاری آنا ـ در شرایطی که انتخاب رشته بیش از گذشته تحتتأثیر چشمانداز شغلی و ملاحظات اقتصادی قرار گرفته، رشتههای علوم پایه، بهخصوص ریاضی و فیزیک، با کاهش استقبال دانشآموزان و دانشجویان روبهرو هستند؛ وضعیتی که پیامدهای آن از خالیماندن ظرفیتهای آموزشی تا دشوارشدن تداوم فعالیت این رشتهها در دانشگاهها امتداد یافته است.
خبرنگار آنا در گفتوگو با مجید بیطرف مدیر گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد این بحران را از زاویههای مختلف بررسی کرده؛ از ضعف پایههای علمی و ابهام در آینده شغلی فارغالتحصیلان تا کمبود دانشجو در مقاطع مختلف، استفادهنشدن کافی از ظرفیت استادان متخصص و نگرانی از تداوم آموزش و پژوهش با نزدیکشدن زمان بازنشستگی برخی استادان.
در این گفتوگو بر این نکته تأکید داریم که عبور از وضعیت کنونی، تنها با اقدامهای محدود دانشگاهی ممکن نیست و به چشماندازی روشنتر برای دانشآموزان و دانشجویان، پیوند مؤثرتر ریاضیات با نیازهای جامعه و بازار کار و سیاستهای حمایتی و انگیزشی در سطح کلان نیاز دارد؛ چراکه تضعیف علوم پایه، صرفاً مسئله یک رشته یا دانشگاه نیست، بلکه میتواند ظرفیت علمی و پژوهشی کشور را در بلندمدت تحتتأثیر قرار دهد.
بنابراین بحران در رشتههای علوم پایه، از یک چالش آموزشی ساده فراتر رفته و به یک ضرورت سیاسی-اجتماعی تبدیل شده است. در حالی که دانشآموزان نسل جدید با رویکردی کاملاً کاربردی و اقتصادی به انتخاب رشته مینگرند، رشتههای بنیادینی همچون ریاضی و فیزیک، با تهدیدِ جدی خروج از چرخه انتخاب مواجه هستند.
در گفتوگو با بیطرف مدیر گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، فراتر از توصیف چالشها، به واکاوی ریشههای این بنبست میپردازد؛ جایی که سختیهای ذاتی علوم پایه با نبودِ تضمینهای شغلی و اقتصادی برخورد میکند. در این تحلیل، پرسش اصلی این است که چگونه میتوان با اصلاح سیاستهای کلان کشور و تدوین بستههای حمایتی در سطح وزارت علوم، اعتماد علمی را در دل نسل جدید بازسازی و از فروپاشی زنجیره انتقال دانش ریاضی در دانشگاهها جلوگیری کرد؟
گپ و گفت آنا با بیطرف مدیر گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد در پی میآید:
آنا: با توجه به اینکه رشتههای علوم پایه، زیربنای اصلی فعالیتهای علمی، پژوهشی و حتی رشتههای کاربردی نظیر پزشکی و مهندسی محسوب میشوند، میخواستیم با نگاهی تخصصی به بررسی چالشهای موجود بپردازیم. با توجه به ظرفیتهای علمی استان یزد، به نظر شما چرا رشتههای علوم پایه با چالشهای جدی در سطح استان و در سطح کل کشور مواجه هستند؟ تحلیل شما از ریشههای این بحران چیست و چه پیشنهادهایی برای تقویت و رونق این حوزهها دارید؟
بیطرف: با سلام و عرض ادب. در تحلیل این مسئله، نباید صرفاً بر مسائل علمی تمرکز کرد، بلکه باید به عامل اصلی یعنی «تصمیمگیرندگان» نگاه کرد. تصمیمگیرنده اصلی در انتخاب رشته، دانشجویان نیستند، بلکه دانشآموزان در مقاطع دبیرستان هستند. خود شما نیز به خوبی واقف هستید که در دنیای امروز، پارامترهای اقتصادی و جذابیتهای مالی، محرک اصلی انتخابهای نسل جوان است.
مسئله اصلی اینجاست که دانشآموزان با چالشهای دشواری در دروس علوم پایه روبهرو هستند. من مشاهداتی دارم که نشان میدهد بسیاری از دانشجویان در دانشگاههای آزاد، از نظر پایه ریاضی و توانمندی در دروس فنی بسیار ضعیف هستند؛ همین ضعف موجب میشود آنها از ورود به رشتههای بنیادینی نظیر ریاضی، فیزیک یا آمار اجتناب کنند. در مقابل، آنها به دنبال رشتههایی نظیر مهندسی هستند که تصور میکنند در بازار کار آینده، حمایت بیشتری از آنها خواهد کرد.
آنا: آیا این روند، صرفاً یک چالش در سطح محلی است یا با نگاهی به وزارت علوم و سایر دانشگاههای کشور، شاهد یک الگوی کلی در کاهش استقبال از این رشتهها هستیم؟
بیطرف: بله، این یک الگوی کلی است. اگر به بررسی وضعیت دانشگاهها در سطح کشور، از تهران گرفته تا سایر نقاط بپردازید، متوجه خواهید شد که استقبال از علوم پایه بسیار ناچیز است. علت اصلی این است که دانشآموزان، اولویتهای خود را بر روی رشتههای پزشکی یا رشتههای فنی و علوم انسانی با رویکرد کسب درآمدِ سریع متمرکز کردهاند.
بسیاری از آنها که تمایلات فنی دارند، به سمت علوم ریاضی نمیروند، بلکه به سراغ حوزههایی مانند علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی میروند. حتی در برخی موارد، تمایل به سمت رشتههای مدیریت است، چراکه تصور میکنند مسیر روشنتری برای آینده شغلی دارند. واقعیت این است که در نگاه نسل امروز، رشتههای علوم پایه فاقد «جذابیت اقتصادی» و «آینده شغلی روشن» تلقی میشوند.
آنا: با توجه به این تحلیل، آیا راهکار مشخصی برای عبور از این بنبست وجود دارد و چگونه میتوان این رشتهها را برای نسل جدید جذاب و پویا کرد؟
بیطرف: مسئله در حال حاضر شبیه به یک «قفلی» است که برای شکستن آن، نیاز به رویکردهای بسیار ویژه و فراتر از مدیریتهای معمول داریم. برای عبور از این وضعیت، باید بستههای حمایتی و انگیزشی خاصی تدوین شود که هم برای دانشجو جذاب باشد و هم دانشگاهها را ترغیب کند تا به سمت جذب دانشجو در رشتههای ریاضی و فیزیک حرکت کنند.
در حقیقت، ما با یک بحران انتخاب در سطح جامعه روبهرو هستیم. تا زمانی که ساختار انگیزشی تغییر نکند، مسیر بازگشت به علوم پایه دشوار خواهد بود. آنچه امروز میبینیم، ورود برخی افراد به این رشتهها صرفاً از روی ناچاری است؛ یعنی زمانی که در رشتههای دیگر پذیرفته نشدهاند، به سراغ ریاضی یا آمار میآیند. این موضوع موجب شده در بسیاری از واحدها، حتی در استان یزد، شاهد صندلیهای خالی در رشتههای علوم پایه باشیم.
آنا: میخواستیم درباره وضعیت ظرفیتهای آموزشی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد صحبت کنیم. وضعیت پذیرش و حضور دانشجویان در مقاطع تحصیلات تکمیلی (کارشناسیارشد و دکتری) رشته ریاضی در واحد یزد چگونه است؟
بیطرف: در پاسخ باید بگویم که وضعیت بسیار چالشبرانگیز است. ما در حال حاضر در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در رشته ریاضی، عملاً با فقدان دانشجو روبهرو هستیم. نکته قابل تأمل اینجاست که با وجود اینکه ما در دانشگاه آزا اسلامی واحد یزد، استادان مجرب و متخصص در این حوزه را در اختیار داریم، اما با چالش عدم وجود رشته ریاضی در مقاطع تکمیلی مواجه هستیم. این یعنی حتی با وجود توان علمی، بهدلیل عدم استقبال و نبودِ متقاضی، ظرفیتهای ما در این مسیر تکمیل نمیشود.
آنا: نظر شما درباره علت اصلی این عدم استقبال چیست؟ آیا مشکل اصلی در ماهیت رشته است یا در ساختار اقتصادی و شغلی آن؟
بیطرف: من بهعنوان یک متخصص، صادقانه و منصفانه میگویم: اگر جای نسل امروز بودیم، ما نیز براساس «جذابیتهای مالی» رشتهها را انتخاب میکردیم. در دنیای امروز، اگر رشتهای نتواند تضمینکننده درآمد بالا و موقعیت شغلی مستقر باشد، از چرخه انتخاب خارج میشود.
در علوم پایه، یافتن فرصتهای شغلی بسیار دشوار است؛ از تدریس در مدارس گرفته تا فعالیتهای پژوهشی، همگی با چالشهای استخدامی و درآمدی روبهرو هستند. آینده شغلی در این رشتهها برای جوانان امروز، ابهام دارد و این همان عاملی است که باعث شده علوم پایه از اولویتهای اصلی جامعه خارج شود.
بحران در ساختار آموزش ریاضی و چالشهای پژوهشی در دانشگاه آزاد اسلامی
آنا: به تغییرات ساختاری اشاره کردید. در گذشته شاهد بودیم که حتی برای رشتههایی با سطح تحصیلات متوسط (مانند فوقدیپلم آمار)، تقاضای بسیار بالایی وجود داشت، اما اکنون شاهد کاهش شدید یا حتی نبودِ متقاضی هستیم. آیا این تغییر رویکرد دانشجویان، صرفاً یک تغییر سلیقه است یا با تغییرات ساختاری در ارائه رشتهها در دانشگاه آزاد همراه بوده است؟
بیطرف: بله، دقیقاً. اگر نگاهی به تاریخچه داشته باشیم، زمانی بود که حتی برای دورههای کاردانی آمار، متقاضیان بسیار زیادی وجود داشتند، اما اکنون وضعیت متفاوت است. حتی در دانشگاههای دیگر، فراتر از واحد یزد، مشکل مشابهی وجود دارد. گاهی دانشگاهها برای حفظ رشته، نام آن را تغییر میدهند (مثلاً با اضافه کردن کلماتی نظیر مهندسی)، اما باز هم با استقبال مواجه نمیشوند و در نهایت آن رشتهها با شکست مواجه و تعطیل میشوند. دانشجویان تمایلی به ورود به رشتههای اصیل ریاضی ندارند و این یک واقعیت تلخ است.
آنا: این موضوع مستقیماً بر وضعیت هیئت علمی و تدریس اثر میگذارد. با توجه به کاهش تعداد دانشجویان در مقاطع مختلف، وضعیت تخصیص واحدها و تدریس استادان ریاضی در واحد یزد چگونه است؛ آیا با چالش کمبود یا مازاد ظرفیت تدریس مواجه هستید؟
بیطرف: ما با چالش بسیار سختی در این زمینه روبرو هستیم. در حال حاضر، در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری، با کمبود شدید دانشجو در رشته ریاضی مواجه هستیم. این مسئله موجب شده که استادان ما، با وجود تخصص در ریاضی، مجبور باشند واحدهای خود را در رشتههای دیگر (مانند مهندسی و سایر رشتههای فنی) پر کنند.
از سوی دیگر، با توجه به روند بازنشستگی استادان، ما با یک بنبست در آینده بسیار نزدیک روبرو هستیم. وقتی دانشجویی نباشد، واحدی برای ارائه وجود ندارد و این یعنی ظرفیتهای علمی ما بلااستفاده میماند. اگر این روند ادامه یابد، طی یک یا دو سال آینده، دانشگاه با چالش بسیار بزرگی در حوزه ریاضی و فیزیک مواجه خواهد شد که میتواند پایداری علمی واحد را به مخاطره بیندازد.
آنا: در بحث پژوهش، ماهیت رشته ریاضی عمدتاً تئوریک است. با توجه به این واقعیت، توان علمی-پژوهشی استادان دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد چگونه است و آیا پژوهشهای انجام شده میتواند پاسخگوی نیازهای کاربردی و صنعتی جامعه باشد؟
بیطرف: ماهیت اصلی رشته ریاضی، پژوهشهای تئوریک و مقالات علمی است. برخلاف برخی رشتهها، ریاضیات برخلاف رشتههایی نظیر آمار که کاربرد بسیار گستردهای در مشاوره و تحلیل دادههای سایر رشتهها دارد، کمتر در لایههای کاربردیِ مستقیمِ صنایع یا رشتههای دیگر (مانند عمران یا روانشناسی) دیده میشود.
اگرچه در حوزه هوش مصنوعی، ظرفیت بالایی برای استفاده از ریاضیات وجود دارد، اما در حال حاضر نباید به هوش مصنوعی اتکای کامل داشت؛ چراکه هوش مصنوعی هنوز در بسیاری از تحلیلها و برنامهنویسیها دچار خطا میشود و نیاز به تحلیل و اجرای انسانی دارد. در نهایت، من مشاهده کردهام که در محیطهای دانشگاهی، تمایل بسیار کمی برای استفاده از تخصص ریاضی در حل مسائل پیچیده سایر رشتهها وجود دارد و این شکاف میان ریاضی محض و کاربرد آن، یکی از ضعفهای موجود است.
آنا: در دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی شاهد تقاضای بسیار بالای رشتههای ریاضی بودیم، چه سازوکارهای مشخصی برای حمایت از پژوهشگران ریاضی و احیای این رشته در سطح نظام آموزش عالی پیشنهاد میدهید تا این رشته از حالت رکود و سکون خارج شده و به جایگاه علمی خود بازگردد؟
بیطرف: برای پاسخ به این سوال، ابتدا باید ریشههای تغییر رفتار دانشجویان را درک کنیم. در دهههای گذشته، با وجود محدودیت در تعداد دانشگاهها و نبودِ سیستمهایی نظیر «دانشگاه شبانه»، تعداد دانشآموزان و متقاضیان بسیار زیاد بود و این موجب میشد رشتههای ریاضی و فیزیک بهعنوان گزینههای اصلی انتخاب شوند، اما با گسترش دانشگاهها و تغییر الگوهای درآمدی، این وضعیت دگرگون شد.
راهکار اصلی در گروی یک تصمیم مدیریتی و سیاستگذاری گسترده در سطح وزارت آموزش عالی است. مسئولین باید با نگاهی ویژه، این رشتهها را تقویت کنند و بستههای حمایتی و انگیزشی ویژهای برای پژوهشگران و دانشجویان ریاضی در نظر بگیرند. ما نیاز به یک «مانور» علمی و بازنگری در ارزشهای اجتماعی و اقتصادی این رشتهها داریم تا بتوانیم دوباره شاهد ورود نسل جدید به این حوزه باشیم و از سقوط علمی این رشتههای بنیادین جلوگیری کنیم.
تحلیل بحران تقاضا و ضرورت بازنگری در سیاستهای کلان آموزش عالی
آنا: به افزایش تعداد دانشگاهها و تغییر الگوی ورود دانشجویان اشاره کردید. آیا میتوان گفت افزایش ظرفیتهای آموزشی در دانشگاههای تحت نظارت وزارت علوم، به نوعی موجب کاهش تقاضا برای رشتههای بنیادین مانند ریاضی شده است؟ به عبارت دیگر، با توجه به اینکه ظرفیتهای موجود در بسیاری از رشتهها خالی مانده، میتوان گفت تقاضای واقعی برای ورود به این حوزهها کاهش یافته است؟
بیطرف: بله، دقیقاً. یکی از دلایل اصلی این کاهش تقاضا، افزایش تعداد دانشگاههاست. با گسترش ظرفیتهای آموزشی در دانشگاههای تحت نظارت وزارت علوم، در بسیاری از رشتهها شاهد صندلیهای خالی هستیم؛ به طوری که وزارت علوم نیز بر این موضوع صحه میگذارد. در واقع، آن حجم از پویایی و انباشت دانش که پیشتر در میان دانشآموزانی که در انتظار ورود به دانشگاه بودند وجود داشت، اکنون به شدت کاهش یافته است. در وضعیت فعلی، دروازههای ورود به دانشگاه باز است، اما متأسفانه کسی برای ورود به این رشتهها وجود ندارد.
من با اطمینان کامل به شما قول میدهم که اگر شرایط گذشته (زمانی که تقاضا بالا بود) به امروز بازگردد، باز هم با همین الگوی فعلی روبرو خواهیم بود؛ چراکه مشکل اصلی فراتر از ظرفیت است.
آنا: با توجه به این واقعیت، چه راهکارهای عملی و فوری برای بهبود وضعیت موجود ارائه میکنید؟ آیا اقدامات در سطح دانشگاههای آزاد میتواند گرهگشا باشد یا مشکل بسیار عمیقتر از این سطح است؟
بیطرف: باید واقعبین باشیم؛ آنچه ما در سطح دانشگاههای آزاد یا اقدامات محدود دانشگاهی انجام میدهیم، نمیتواند این بحران را حل کند. این مسئله با اقدامات جزئی یا گفتگوهای محدود، قابل حل نیست. برای نجات این رشتهها، ابتدا باید یک «چشمانداز روشن» برای دانشجویان ایجاد شود. یک دانشآموز زمانی تصمیم به انتخاب رشتهای دشوار همچون ریاضی میگیرد که از آینده شغلی و جایگاه اجتماعی خود آگاه و مطمئن باشد.
از روی انصاف و بیطرفی میگویم که در حال حاضر، آینده شغلی در این رشتهها برای نسل جدید، شفاف و قابل مشاهده نیست. بهعنوان مثال، اگر رشتهای مانند حسابداری را در نظر بگیریم، حتی اگر فرد در جایگاههای معمولی هم فعالیت کند، باز هم بازار کار و تقاضای مشخصی برای آن وجود دارد؛ اما در علوم پایه، این اطمینان وجود ندارد.
آنا: به دشواری در یادگیری و سطح دانشآموزان نیز اشاره کردید. آیا این موضوع مانعی برای ورود به این رشتههاست؟
بیطرف: بله، علاوه بر مسائل اقتصادی، یک چالش آموزشی نیز وجود دارد. دانشآموزان امروزی تمایلی به درگیر شدن با سختیهای ذاتی ریاضی و فیزیک ندارند. ما نمیتوانیم صرفاً با شعار، آنها را به این رشتهها ترغیب کنیم. باید سیستمی ایجاد شود که دانشآموز با دیدن مسیر آینده، متقاعد شود که انتخاب ریاضی یا فیزیک، تصمیمی هوشمندانه است.
آنا: راهکار نهایی برای «نجات» این رشتهها چیست و چه برنامهای باید در سطح کلان و ملی اجرا شود؟
بیطرف: همانطور که پیشتر گفتم، این یک مسئله در سطح دانشگاه نیست، بلکه نیازمند یک برنامهریزی وسیع و گسترده در سطح کل کشور و تحت نظارت وزارت علوم است. این امر مستلزم صرف هزینههای کلان و تدوین سیاستهایی است که بتواند رشتههای ریاضی، فیزیک و شیمی را بازسازی کند.
باید به گونهای عمل شود که افرادی که در این رشتهها تحصیل میکنند (بهخصوص در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری) با تضمینهای شغلی، مانند امکان استخدام در هیئت علمی یا ایجاد فرصتهای شغلی مستقر، تشویق شوند.
ما باید بستری فراهم کنیم که دانشجو بداند با انتخاب این مسیر، حداقل از نظر درآمدی و جایگاه شغلی، با بنبست روبرو نخواهد شد. امیدوارم با پرسش از همکاران در سایر استانها، شاید بتوان به راهکارهای تکمیلی رسید، اما واقعیت این است که نجات این رشتهها، نیازمند یک تحول ساختاری در سیاستهای کلان کشور است.
انتهای پیام/