چرا با بالا رفتن سن بیشتر احساس سرما میکنیم؟
به گزارش خبرگزاری آنا؛ احساس سرما نتیجه عملکرد چندین بخش از بدن است. مغز تغییرات دمای محیط را دریافت میکند، رگهای خونی با تنظیم جریان خون به حفظ گرما کمک میکنند و عضلات با فعالیت خود گرما تولید میکنند. پوست و بافت چربی نیز در محافظت از بدن در برابر تغییرات دما نقش دارند. با بالا رفتن سن، کارایی بخشی از این سازوکارها کاهش پیدا میکند و بدن ممکن است در هوای سرد زودتر احساس ناراحتی کند.
بدن با افزایش سن چگونه دمای خود را تنظیم میکند؟
دمای بدن انسان باید در محدوده نسبتاً ثابتی باقی بماند تا اندامها بتوانند عملکرد طبیعی خود را حفظ کنند. مغز، بهویژه بخشی به نام «هیپوتالاموس» (Hypothalamus)، مانند مرکز تنظیم دمای بدن عمل میکند. این بخش اطلاعات مربوط به دمای داخلی و محیط را دریافت میکند و در پاسخ به سرما یا گرما، واکنشهای لازم را به جریان میاندازد. طبق مطلب منتشر شده در دانشنامه «بریتانیکا» (Britannica)؛ وقتی بدن در معرض هوای سرد قرار میگیرد، رگهای خونی نزدیک سطح پوست منقبض میشوند تا خون کمتری به سطح بدن برسد و گرمای کمتری از طریق پوست به محیط منتقل شود. همزمان، لرزیدن عضلات میتواند تولید گرما را افزایش دهد. تغییرات هورمونی و افزایش فعالیت سوختوساز نیز در پاسخ بدن به سرما نقش دارند.
اما این واکنشها در همه سنین با قدرت یکسانی انجام نمیشوند. بررسیهای فیزیولوژیک نشان میدهند که با افزایش سن، پاسخ عروق خونی به سرما و توانایی بدن برای تولید گرما ممکن است ضعیفتر شود. در نتیجه، فرد سالمند در شرایطی مشابه با یک فرد جوان، ممکن است سریعتر گرما از دست بدهد یا برای گرم ماندن به تلاش بیشتری نیاز داشته باشد.
کاهش توده عضلانی، یکی از دلایل مهم احساس سرما
یکی از تغییرات معمول دوران سالمندی، کاهش تدریجی توده و قدرت عضلات است؛ وضعیتی که در پزشکی، «سارکوپنی» (Sarcopenia) نامیده میشود. این تغییر فقط بر قدرت بدنی و توانایی انجام فعالیتهای روزمره اثر نمیگذارد، بلکه میتواند میزان گرمای تولیدشده در بدن را نیز کاهش دهد.
عضلات هنگام فعالیت انرژی مصرف میکنند و بخشی از این انرژی به شکل گرما آزاد میشود. حتی در حالت استراحت نیز بافت عضلانی در سوختوساز بدن نقش دارد. به همین دلیل، کاهش حجم عضلات میتواند توان بدن برای تولید گرما را محدود کند. این موضوع هنگام قرار گرفتن در محیط سرد اهمیت بیشتری پیدا میکند. بدن برای مقابله با سرما به افزایش تولید گرما نیاز دارد و یکی از راههای آن لرزیدن عضلات است. اگر توده و عملکرد عضلانی کاهش یافته باشد، توان فرد برای تولید گرما از این مسیر نیز ممکن است کمتر شود. البته کاهش عضلات در همه افراد به یک اندازه اتفاق نمیافتد. میزان فعالیت بدنی، تغذیه، وضعیت سلامت و بیماریهای زمینهای در سرعت و شدت این تغییر نقش دارند. به همین دلیل، سالمندانی که فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان خود دارند، ممکن است وضعیت عضلانی بهتری حفظ کنند.
چربی زیر پوست چه نقشی در گرم ماندن بدن دارد؟
بافت چربی زیر پوست فقط محل ذخیره انرژی نیست؛ این بافت مانند یک لایه عایق عمل میکند و سرعت انتقال گرما از بدن به محیط را کاهش میدهد. به همین دلیل، تغییر مقدار و نحوه توزیع چربی بدن میتواند بر تحمل سرما اثر بگذارد.
با افزایش سن، ترکیب بدن تغییر میکند. در بسیاری از افراد، توده عضلانی کاهش مییابد و چربی بدن نیز ممکن است از نظر مقدار و محل تجمع دچار تغییر شود. کاهش چربی زیرپوستی در برخی افراد میتواند بخشی از عایق طبیعی بدن را از بین ببرد و باعث شود گرما آسانتر از دست برود. البته نباید تصور کرد همه سالمندان الزاماً چربی بدن کمتری دارند. تغییرات ترکیب بدن در افراد مختلف متفاوت است و حتی ممکن است مقدار چربی کلی بدن افزایش پیدا کند، در حالی که توزیع آن تغییر کرده باشد. بنابراین، کاهش چربی زیرپوستی تنها یکی از عوامل احتمالی احساس سرماست، نه توضیحی یکسان برای همه افراد.
رگهای خونی با افزایش سن چه تغییری میکنند؟
یکی دیگر از عوامل مهم، تغییر عملکرد عروق خونی است. بدن برای جلوگیری از هدر رفتن گرما در هوای سرد، جریان خون به پوست و اندامهای انتهایی مانند دستها و پاها را کاهش میدهد. این واکنش با انقباض عروق خونی انجام میشود و به حفظ دمای بخشهای داخلی بدن کمک میکند.
در سنین بالاتر، پاسخ عروق به سرما ممکن است به اندازه گذشته مؤثر نباشد. تغییر عملکرد سیستم عصبی سمپاتیک و کاهش پاسخپذیری رگها میتواند تنظیم جریان خون پوست را مختل کند. در چنین شرایطی، بدن ممکن است نتواند بهخوبی از اتلاف گرما جلوگیری کند. به همین دلیل، سرد شدن دستها و پاها در برخی سالمندان بیشتر به چشم میخورد. البته سردی اندامها همیشه به افزایش سن مربوط نیست و مشکلات گردش خون، بیماریهای عروقی و پدیده «رینود» (Raynaud's phenomenon) که در آن که رگ های خونی انگشتان دست و پا به طور موقت به دمای پایین و استرس واکنش بیش از حد نشان می دهند نیز میتوانند در آن نقش داشته باشند.
پوست و سیستم عصبی، پیام سرما را متفاوت دریافت میکنند
پوست نخستین بخش بدن است که تغییرات دمای محیط را احساس میکند. گیرندههای حسی موجود در پوست، اطلاعات مربوط به گرما و سرما را دریافت میکنند و از طریق اعصاب به مغز میفرستند. مغز نیز بر اساس این پیامها، واکنش مناسب را تنظیم میکند.
با افزایش سن، ساختار و عملکرد پوست تغییر میکند. ضخامت برخی لایههای پوست کاهش مییابد، تعداد و عملکرد بعضی گیرندههای حسی تغییر میکند و جریان خون سطحی نیز ممکن است کمتر شود. مجموعه این تغییرات میتواند حساسیت پوست به دما را تحت تأثیر قرار دهد.
یک مرور پژوهشی درباره حساسیت حرارتی سالمندان نشان داده است که توانایی تشخیص تغییرات دما در سنین بالا کاهش مییابد و این تغییر در اندامهای انتهایی مانند دستها و پاها بیشتر دیده میشود. به بیان ساده، ممکن است فرد سالمند سرما یا گرما را با دقت و سرعت دوران جوانی تشخیص ندهد.
این موضوع از نظر ایمنی اهمیت دارد؛ زیرا کاهش حساسیت به دما ممکن است باعث شود فرد متوجه سرد شدن بیش از حد بدن یا خطر تماس طولانی با سطوح بسیار سرد نشود. بنابراین، احساس نکردن شدید سرما همیشه به معنای بیخطر بودن شرایط نیست.
آیا دمای طبیعی بدن هم با افزایش سن پایین میآید؟
پاسخ این پرسش تا حدی مثبت است. یک مرور نظاممند و فراتحلیل که نتایج ۱۶ مطالعه را بررسی کرده، نشان داده است دمای بدن افراد سالمند بهطور متوسط حدود ۰٫۱۷ درجه سانتیگراد کمتر از افراد جوانتر است. بخش مهمی از این تفاوت به کاهش دمای مرکزی بدن مربوط بوده است.البته این اختلاف کوچک است و به این معنا نیست که دمای بدن همه سالمندان پایینتر از افراد جوان است. محل اندازهگیری دما، جنسیت، شرایط جسمی، بیماریهای زمینهای و حتی وضعیت استراحت فرد میتوانند بر نتیجه اثر بگذارند.نکته مهم این است که احساس سرما فقط با عدد دماسنج توضیح داده نمیشود. ممکن است دمای مرکزی بدن فرد در محدوده طبیعی باشد، اما به دلیل تغییر عملکرد پوست، عروق، عضلات و سیستم عصبی، محیط سرد را ناخوشایندتر از گذشته احساس کند.
احساس سرما فقط به سن مربوط نیست
اگرچه کاهش تحمل سرما میتواند بخشی از تغییرات طبیعی سالمندی باشد، نباید هر نوع سرمایی را به بالا رفتن سن نسبت داد. اما بر اساس مطلب منتشر شده در سایت «مدلاین پلاس» (Medline Plus)؛ گاهی حساسیت غیرمعمول به سرما نشانه یک مشکل پزشکی است که نیاز به بررسی دارد. کمکاری تیروئید یکی از این عوامل است. غده تیروئید با تولید هورمونهایی که در تنظیم سوختوساز نقش دارند، بر میزان مصرف انرژی و تولید گرما در بدن اثر میگذارد. وقتی فعالیت این غده کاهش پیدا میکند، سوختوساز بدن کندتر میشود و فرد ممکن است بیشتر از دیگران احساس سرما کند. خستگی، افزایش وزن، خشکی پوست و یبوست نیز از نشانههایی هستند که ممکن است همراه این وضعیت دیده شوند.
کمخونی نیز میتواند با احساس سرما همراه باشد. در این شرایط، کاهش هموگلوبین یا تعداد گلبولهای قرمز باعث میشود انتقال اکسیژن به بافتها با اختلال مواجه شود. خستگی، ضعف، رنگپریدگی، تنگی نفس هنگام فعالیت و سردی دستوپا از نشانههای احتمالی کمخونی هستند. علاوه بر این، مشکلات گردش خون، برخی بیماریهای مزمن، سوءتغذیه و کاهش وزن قابل توجه نیز ممکن است تحمل بدن را در برابر سرما کاهش دهند. بعضی داروها هم با تأثیر بر گردش خون، فشار خون یا عملکرد سیستم عصبی میتوانند در احساس سرما نقش داشته باشند.
بنابراین، اگر فردی بهتازگی و بدون دلیل مشخص نسبت به گذشته بیشتر احساس سرما میکند، یا این وضعیت با خستگی شدید، ضعف، تغییر وزن، رنگپریدگی یا سایر نشانههای تازه همراه شده است، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کند.
چگونه میتوان در سنین بالا بهتر با سرما مقابله کرد؟
با وجود تغییرات طبیعی بدن در دوران سالمندی، راهکارهایی وجود دارد که میتوانند به حفظ گرمای بدن و کاهش خطرات ناشی از سرما کمک کنند. فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان فرد، یکی از مهمترین این راهکارهاست. پیادهروی، تمرینهای قدرتی سبک و فعالیتهایی که عضلات را درگیر میکنند، میتوانند به حفظ توده عضلانی و توان تولید گرما کمک کنند. البته نوع و شدت تمرین باید با توجه به وضعیت جسمی و بیماریهای احتمالی فرد انتخاب شود.
تغذیه کافی نیز اهمیت دارد. دریافت پروتئین مناسب به حفظ عضلات کمک میکند و مصرف متعادل مواد غذایی متنوع، انرژی مورد نیاز بدن را تأمین میکند. حذف وعدههای غذایی یا کاهش شدید دریافت کالری ممکن است توان بدن برای تولید گرما را کاهش دهد. نوشیدن آب کافی نیز ضروری است؛ زیرا سالمندان ممکن است حتی در هوای سرد، به دلیل کاهش احساس تشنگی، کمتر از نیاز بدن مایعات مصرف کنند. پوشیدن چند لایه لباس سبک بهجای یک لباس بسیار ضخیم، راهکار مناسبی برای حفظ گرماست. استفاده از جوراب و کفش گرم، پوشاندن سر و دستها و گرم نگه داشتن محیط خانه نیز میتواند به کاهش اتلاف حرارت کمک کند.
در روزهای بسیار سرد، سالمندان بهتر است از ماندن طولانیمدت در فضای باز خودداری کنند و دمای محیط زندگی را در سطحی راحت و ایمن نگه دارند. همچنین باید توجه داشت که وسایل گرمایشی غیراستاندارد یا استفاده نادرست از آنها میتواند خطر سوختگی و مسمومیت با گاز مونوکسیدکربن را به همراه داشته باشد.
سرما در سالمندی را نباید دستکم گرفت
بدن با افزایش سن بخشی از توانایی خود برای تنظیم دما را از دست میدهد. کاهش توده عضلانی، تغییر بافت چربی، ضعیفتر شدن پاسخ عروق خونی و کاهش حساسیت گیرندههای پوستی، همگی میتوانند باعث شوند فرد سالمند سرما را متفاوت از دوران جوانی تجربه کند.
این تغییرات فقط مسئله راحتی نیستند. سایت «یوسیالای هلث» (UCLA Health) تاکید میکند که سالمندان در برابر افت خطرناک دمای بدن یا «هیپوترمی» (Hypothermia) نیز آسیبپذیرترند؛ وضعیتی که در آن دمای مرکزی بدن به کمتر از ۳۵ درجه سانتیگراد میرسد و میتواند عملکرد مغز، قلب و دیگر اندامها را مختل کند. گیجی، خوابآلودگی غیرمعمول، اختلال در هماهنگی حرکات، ضعف و کاهش سطح هوشیاری از نشانههای هشداردهنده هیپوترمی هستند و در صورت مشاهده آنها باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد.
در نهایت، بیشتر احساس کردن سرما در سالهای بالاتر میتواند حاصل مجموعهای از تغییرات طبیعی بدن باشد؛ اما اگر این حساسیت شدید، ناگهانی یا همراه با علائم دیگر باشد، بررسی پزشکی اهمیت دارد. توجه به تغذیه، حفظ فعالیت عضلانی، پوشش مناسب و گرم نگه داشتن محیط زندگی نیز کمک میکند دوران سالمندی با آسایش و ایمنی بیشتری سپری شود.
انتهای پیام/