نشانههای تازه از فعالیت آتشفشانی در مریخ
به گزارش خبرگزاری آنا به نقل از «سایتکدیلی» (SciTechDaily)؛ گاز هیدروژن کلرید معمولا در زمستان نیمکره شمالی مریخ به بالاترین میزان خود در جو این سیاره میرسد و سپس در تابستان تا حد زیادی ناپدید میشود. به نظر میرسد بخش زیادی از این الگوی فصلی از چرخههای غبار و آب در مریخ پیروی میکند. با این حال، پژوهشگران در بالای شکافهای آتشفشانی واقع در دامنههای آلبا مونس، استثنایی تکرارشونده پیدا کردند. افزایش موضعی غلظت این گاز در اوایل تابستان نیمکره شمالی، هر بار در همان نقطه مشاهده شد و این احتمال را مطرح کرد که منبع آن در زیر سطح مریخ قرار داشته باشد.
یک گروه بینالمللی پژوهشی به سرپرستی «الکساندر تروخیموفسکی» مطرح کرده است که این گاز ممکن است از ماگمای داغ در زیر این منطقه به بیرون نشت کند. این مطالعه که چهارم نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه «پیشرفتهای علم» (Science Advances) منتشر شد، با کنار هم قرار دادن اندازهگیریهای جوی و شواهد زمینشناختی، ارتباط احتمالی این پدیده را با فعالیت آتشفشانی خفته بررسی میکند.
شکافهای تازه، توضیح آتشفشانی را تقویت میکنند
مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس (TGO) در سال ۲۰۲۱ برای نخستین بار وجود گاز هیدروژن کلرید را در جو مریخ گزارش کرد. این گاز روی زمین معمولا از منافذ ماگمایی خارج میشود و همین موضوع، احتمال وجود منشأ آتشفشانی برای آن در مریخ را به فرضیهای قابل بررسی تبدیل میکند. پژوهشگران با استفاده از طیفسنجهای فروسرخ مجموعه شیمی جوی این مدارگرد، غلظت بسیار موضعی این گاز را در بالای آلبا مونس شناسایی کردند؛ این اتفاق اندکی پس از تصعید یخهای زمستانی رخ داد؛ فرایندی که در آن یخ مستقیما و بدون تبدیل شدن به مایع، به بخار تبدیل میشود.
«دانیل مِژ»، استاد مرکز تحقیقات فضایی آکادمی علوم لهستان و یکی از نویسندگان اصلی این مقاله، میگوید: «وقتی توزیع مکانی این گاز نشتکرده را بررسی کردم، بلافاصله برایم روشن شد که چیزی با منشأ آتشفشانی در پس این پدیده وجود دارد، اما این موضوع باید اثبات میشد. بخش بزرگی از کار ما به بررسی تمام فرایندهای شیمیایی احتمالی در جو مریخ اختصاص داشت. برای توضیح حضور هیدروژن کلرید باید دقیق، نقادانه و خلاقانه عمل میکردیم. دادهها پیچیده بودند، اما در عین حال خوراک فکری بسیار خوبی فراهم میکردند».
بررسی دقیقتر آلبا مونس با دوربین کَسیسِ مدارگرد اگزومارس، شکافهای باریک و تازهای را آشکار کرد که طول برخی از آنها به چند صد متر میرسید و با تغییر رنگ سطح همراه بودند. این ویژگیها شواهد زمینشناختی فراهم کردند که میشد آنها را در کنار اندازهگیریهای مربوط به گاز بررسی کرد.
این گروه پژوهشی مطرح میکند که یک محفظه ماگمایی خفته، یعنی مخزنی زیرزمینی از سنگ مذاب، ممکن است گازهایی را تأمین کند که از طریق این شکافها به سمت بالا حرکت میکنند. در طول زمستان، هنگامی که دما تا منفی ۱۲۰ درجه سانتیگراد (منفی ۱۸۴ درجه فارنهایت) کاهش مییابد، یخ میتواند مسیر خروج این گازها را مسدود کند. با تصعید یخ در اوایل تابستان، منافذ باز میشوند و به گازها اجازه میدهند به جو راه پیدا کنند. بنابراین، این شکافها ممکن است مانند دودخانهای روی زمین عمل کنند؛ منافذی که گازهای آتشفشانی از آنها خارج میشوند. رسوباتی که بر اثر خروج گازها بر جای میمانند نیز میتوانند تغییر رنگ اطراف این شکافها را توضیح دهند.
مِژ میگوید: «مدارگرد ردیاب گاز توانست مدرک قطعی را پیدا کند. این کار مانند جستوجوی سوزن در انبار کاه بود. واقعا شگفتانگیز است که این مدارگرد توانست چند مولکول را از منبعی که شاید فعالیت آن متناوب باشد، شناسایی کند؛ آن هم در حالی که پیوسته در امتداد مدار خود حرکت میکرد تا کل جو مریخ را زیر نظر بگیرد».
نشانههای آتشفشانی بدون مشاهده فوران
دانشمندان هنوز نمیدانند آتشفشانهای مریخ تا چه اندازه فعال هستند. این سیاره بزرگترین آتشفشانهای منظومه شمسی را در خود جای داده است و تصاویر مداری نشان میدهند که برخی از آنها در چند میلیون سال گذشته فعال بودهاند. لرزهسنجها نیز مریخلرزهها، معادل زمینلرزههای روی زمین، را ثبت کردهاند. هر دو دسته مشاهدات به احتمال ادامه فعالیت آتشفشانی اشاره دارند، هرچند تاکنون هیچ جریان گدازه یا فوران جدیدی مشاهده نشده است.
مِژ میگوید: «یافتههای ما نشان میدهند که مریخ تا همین اواخر بهاندازه کافی گرمای درونی خود را حفظ کرده است تا از فعالیت آتشفشانی پشتیبانی کند و احتمالا این فعالیت هنوز هم ادامه دارد».
«کالین ویلسون»، دانشمند پروژه آژانس فضایی اروپا در مأموریت مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس، میگوید: «این یافتهها ممکن است تاکنون بزرگترین دستاورد مدارگرد ردیاب گاز باشند».
پناهگاههای احتمالی حیات در زیر سطح مریخ
گازهای ماگمایی مانند هیدروژن کلرید ممکن است در دورههای اولیه تاریخ مریخ فراوانتر بوده باشند و در شکلگیری جوی غلیظتر و آبوهوایی گرمتر نقش داشته باشند؛ شرایطی که امکان میداد آب مایع بخش بزرگی از سطح این سیاره را بپوشاند. اگر سنگ مذابی که از میان پوسته مریخ به سمت بالا حرکت میکند با آبهای زیرزمینی برخورد کند، ممکن است محیطهای گرم و محدودی ایجاد شود که بالقوه برای حیات مناسب باشند.
مِژ میگوید: «جستوجوی حیات مریخی در شکافهای نشت گاز در منطقه آلبا مونس بسیار منطقی خواهد بود. اگر سامانههای گرمابی فعال باشند، ممکن است مواد اولیه و انرژی لازم برای رشد میکروارگانیسمها را در خود داشته باشند و آنها را از محیط نامساعد و متغیر بالای سطح سیاره محافظت کنند».
انتهای پیام/