علوم پایه در نقشه جامع علمی کشور باید پررنگ‌تر شود/ ضرورت برنامه‌ریزی ۱۰ ساله برای حمایت از علوم پایه
مهدی رضایت، معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفت‌وگو با خبرنگار آنا، درباره شاخص‌های تعیین اولویت‌های علمی و فناوری کشور اظهار کرد: در سیاستگذاری علم و فناوری، به زنجیره علم تا ثروت اعتقاد داریم؛ زنجیره‌ای که از تولید علم آغاز می‌شود، از حلقه پژوهش و فناوری عبور می‌کند و در نهایت باید به تولید محصول و ثروت در حوزه‌های مختلف منجر شود.
وی با بیان اینکه تشخیص اولویت‌های علمی و فناوری به روش‌های مختلفی در مدیریت فناوری انجام می‌شود، افزود: یکی از روش‌های معمول در این زمینه، اجماع نخبگانی است. در این روش، با اتکا به مستندات، وضعیت کشور، ویژگی‌های جغرافیایی و مزیت‌های نسبی آن، اولویت‌های علمی و فناوری تعیین می‌شوند.
اجماع نخبگانی؛ مبنای تعیین اولویت‌های علمی و فناوری
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت مزیت‌های نسبی کشور در انتخاب اولویت‌های علمی گفت: برای مثال، انرژی یکی از مزیت‌های نسبی ایران است. همچنین ویژگی‌های جمعیتی کشور، ظرفیت‌های جغرافیایی و فناوری‌های اقتدارآفرین از جمله مؤلفه‌هایی هستند که در تعیین اولویت‌ها باید مورد توجه قرار گیرند.
رضایت ادامه داد: فناوری‌های نوظهور و پیشرفته به دلیل نقشی که در ایجاد اقتدار دارند، خود از اولویت‌های مهم محسوب می‌شوند؛ اما در میان این فناوری‌ها نیز باید براساس مزیت‌های ژئوپلیتیکی، جغرافیایی و ظرفیت‌های انسانی کشور دست به انتخاب زد.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای جهان در استفاده از اجماع نخبگانی برای تعیین اولویت‌های علم و فناوری بیان کرد: حتی در کشورهایی مانند ژاپن و هند، برای دستیابی به اجماع درباره اولویت‌های علمی و فناوری، از صاحب‌نظران کشورهای دیگر نیز در کنار متخصصان داخلی دعوت می‌شود تا انتخاب‌ها براساس مجموعه‌ای از مستندات و دیدگاه‌های کارشناسی صورت گیرد.
این مقام مسئول با بیان اینکه برخی حوزه‌ها مانند سلامت در اغلب کشورها از اولویت‌های مشترک محسوب می‌شوند، گفت: در کنار این اولویت‌های عمومی، کشورها با توجه به ظرفیت‌ها و مزیت‌های خود، حوزه‌های تخصصی دیگری را نیز انتخاب می‌کنند. برای ایران، حوزه‌هایی مانند نانو فناوری، علوم زیستی و زیست‌فناوری و هوافضا می‌توانند از اولویت‌های مهم باشند.
انرژی‌های تجدیدپذیر و فناوری‌های نوین آب در اولویت قرار گیرند
رضایت با اشاره به ظرفیت ایران در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر اظهار کرد: کشور ما از میزان بالایی از تابش خورشید برخوردار است و این ظرفیت می‌تواند مبنای توسعه فناوری‌های مرتبط با انرژی خورشیدی قرار گیرد. در شرایطی که با ناترازی انرژی مواجه هستیم، استفاده از فناوری‌هایی مانند سلول‌های خورشیدی نیز اهمیت خود را نشان داده است.
وی افزود: تعیین یک اولویت موضوعی به‌تنهایی کافی نیست و باید فناوری‌های مورد نیاز برای تحقق آن نیز شناسایی شوند. برای نمونه، آب یکی از اولویت‌های اساسی کشور است؛ اما در این حوزه باید مشخص شود که از چه فناوری‌هایی برای تأمین آب شرب و بازچرخانی پساب‌ها می‌توان استفاده کرد.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: پساب‌ها از یک سو می‌توانند منشأ آلودگی باشند و از سوی دیگر، با استفاده از فناوری‌های مناسب امکان بازگرداندن آنها به چرخه مصرف وجود دارد. در این زمینه، فناوری‌هایی مانند نانوفیلترها می‌توانند در زمره اولویت‌های فناوری قرار گیرند.
علوم پایه در نقشه جامع علمی کشور باید جایگاه پررنگ‌تری پیدا کند
رضایت در پاسخ به پرسشی درباره میزان توجه سیاست‌های علمی کشور به علوم پایه و ضرورت تقویت پژوهش‌های بنیادی گفت: سند مادر سیاستگذاری علمی کشور، نقشه جامع علمی کشور است؛ با این حال، به اعتقاد من آن‌گونه که باید و شاید به علوم پایه در این سند و سیاست‌های اجرایی توجه نشده است.
وی با تأکید بر اینکه علوم پایه خاستگاه بسیاری از فناوری‌ها و پیشرفتهای علمی هستند، افزود: رشته‌هایی مانند ریاضی، فیزیک و زیست‌شناسی زیربنای بخش مهمی از علوم و فناوری‌های پیشرفته محسوب می‌شوند؛ اما این رشته‌ها از نظر جایگاه اجتماعی و معیشتی و همچنین آینده شغلی، آن‌طور که باید مورد توجه قرار نگرفته‌اند و همین مسئله موجب کاهش اقبال داوطلبان به تحصیل در این حوزه‌ها شده است.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آمار مطرح‌شده از سوی وزیر علوم درباره وضعیت دانشجویان علوم پایه گفت: براساس آماری که وزیر علوم در سال ۱۴۰۲ مطرح کردند، سهم دانشجویان علوم پایه در سه دهه گذشته از ۱۴ درصد به ۷ درصد کاهش یافته است. این آمار نشان می‌دهد که با یک روند کاهشی جدی در استقبال از این رشته‌ها مواجه هستیم.
رضایت ادامه داد: امروز وقتی فردی قصد انتخاب رشته ریاضی یا فیزیک را دارد، نخستین پرسشی که با آن مواجه می‌شود، آینده شغلی این رشته‌هاست. در حالی که این رشته‌ها زیربنای بسیاری از فناوری‌های پیشرفته هستند، اما نتوانسته‌ایم چشم‌انداز روشنی از جایگاه شغلی دانش‌آموختگان آنها ارائه دهیم.
وی با اشاره به تأکیدات رهبر معظم انقلاب اسلامی و امام شهید درباره اهمیت علوم پایه تصریح کرد: این تأکیدات از جنس راهبردی و بسیار راهگشاست و اکنون زمان آن رسیده که علوم پایه در نقشه جامع علمی کشور جایگاه پررنگ‌تری پیدا کند.
ضرورت حمایت از دانشجویان و استادان علوم پایه
رضایت با تأکید بر لزوم تدوین برنامه‌ای جامع برای تقویت علوم پایه گفت: باید برای افزایش ظرفیت و تشویق دانشجویان به ورود به این رشته‌ها برنامه داشته باشیم. همچنین حمایت از استادانی که در حوزه علوم پایه فعالیت می‌کنند و تعیین تکلیف آینده شغلی دانش‌آموختگان رشته‌هایی مانند ریاضی، فیزیک و زیست‌شناسی باید در دستور کار قرار گیرد.
وی با بیان اینکه تجربه کشور نشان داده است حمایت هدفمند از ظرفیت‌های علمی می‌تواند به نتایج مطلوب منجر شود، افزود: هرجا موضوعی را به‌صورت جدی مورد حمایت قرار داده‌ایم، با توجه به استعدادها و ظرفیت‌های نخبگانی کشور توانسته‌ایم موفقیت‌هایی به دست آوریم. اگر برنامه مشخصی داشته باشیم، حاکمیت و دولت برای اجرای آن همراه شوند و بر تحقق برنامه پایبند بمانیم، می‌توانیم در یک دوره پنج تا ۱۰ ساله وضعیت علوم پایه را ارتقا دهیم.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به پرسشی درباره مشوق‌های مورد نیاز برای توسعه تحقیقات بنیادی بیان کرد: مسئله علوم پایه و آسیب‌هایی که ممکن است از این ناحیه به حوزه علم و فناوری وارد شود، مختص ایران نیست. حتی کشورهای پیشرفتهای مانند آمریکا، فرانسه و انگلستان نیز در اسناد علمی خود به این موضوع توجه کرده و آن را به‌عنوان یک دغدغه مطرح کرده‌اند.
هوش مصنوعی نباید به تضعیف علوم پایه منجر شود
رضایت با اشاره به تأثیر گسترش هوش مصنوعی بر آینده علوم پایه گفت: ورود هوش مصنوعی نیز از جمله پارامترهایی است که اگر به‌درستی درباره آن برنامه‌ریزی نشود، ممکن است به علوم پایه آسیب بزند. برخی تصور می‌کنند با وجود هوش مصنوعی، دیگر نیازی به حل مسائل علمی با اتکا به ذهن و توانایی انسانی نیست؛ در حالی که خود هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات نیز برخاسته از دستاوردهای علوم پایه هستند.
وی افزود: برای جلوگیری از تضعیف علوم پایه باید برنامه‌ای جامع تدوین و وظایف دستگاه‌های مختلف در آن مشخص شود. وزارت علوم و وزارت بهداشت باید متناسب با مسئولیت‌های خود اقدام کنند و سازمان‌هایی که محل به‌کارگیری دانش‌آموختگان علوم پایه هستند نیز باید در این برنامه نقش مشخصی داشته باشند.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: مراکز تحقیقاتی و مجموعه‌های علمی که از دانش‌آموختگان علوم پایه استفاده می‌کنند، باید جایگاه خود را در این برنامه پیدا کنند. همچنین اگر در این حوزه با کمبود ظرفیت مواجه هستیم، باید برای ایجاد و تقویت آن اقدام کنیم.
نبود چشم‌انداز شغلی، زمینه‌ساز کاهش انگیزه و مهاجرت دانش‌آموختگان علوم پایه
رضایت با اشاره به پیامدهای نبود ارتباط ساختارمند میان علوم پایه و مصرف‌کنندگان این دانش اظهار کرد: اگر نتوانیم ارتباط مناسبی میان علوم پایه و ذی‌نفعان اصلی آن برقرار کنیم، ممکن است دانش‌آموخته تربیت کنیم، اما امکان استفاده درست از توانمندی او را نداشته باشیم. در چنین شرایطی، مهاجرت یا کاهش تدریجی علاقه و انگیزه دانشجویان به این رشته‌ها دور از انتظار نیست.
وی با بیان اینکه مسئله اصلی در این زمینه، بیش از هر چیز به آینده شغلی دانش‌آموختگان بازمی‌گردد، گفت: باید به دانشجوی علوم پایه این پیام را منتقل کنیم که کشور به دانش و تخصص او نیاز دارد و برای فعالیت علمی و حرفه‌ای او جایگاه مشخصی در نظر گرفته شده است.
رضایت با تأکید بر ضرورت شناسایی و حمایت جدی‌تر از نخبگان علوم پایه افزود: بنیاد ملی نخبگان باید در کنار حمایت از نخبگان حوزه فناوری، با جدیت بیشتری نخبگان علوم پایه را نیز شناسایی و حمایت کند. حتی در زمینه ورود به دانشگاه‌ها نیز باید زمینه‌ای فراهم شود تا بهترین استعدادهای کشور در حوزه علوم پایه جذب دانشگاه‌ها شوند؛ چراکه دانشگاه‌ها یکی از مهم‌ترین کانون‌های آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص هستند.
ارزیابی دانشگاه‌ها نباید صرفاً بر تعداد مقالات استوار باشد
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، درباره ضرورت تحول در نظام ارزیابی دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی و حرکت به سمت تحقیقات خلاقانه و مسئله‌محور گفت: باید به گذشته برگردیم؛ زمانی در دانشگاه‌های کشور تولید مقاله بین‌المللی بسیار محدود بود و حتی انتشار دو یا سه مقاله بین‌المللی از سوی یک گروه آموزشی، دستاورد مهمی به شمار می‌رفت.
وی افزود: با برنامه‌ریزی‌هایی که انجام شد و سیاست‌هایی که در نقشه جامع علمی کشور مورد توجه قرار گرفت، حرکت قابل توجهی در تولید علم شکل گرفت و جایگاه علمی ایران در جهان ارتقا یافت. در مقاطعی رتبه علمی کشور در محدوده چهاردهم تا هفدهم جهان قرار گرفت، در حالی که پیش از آن جایگاه ما در حدود رتبه پنجاهم بود.
رضایت با بیان اینکه کاهش تولید مقالات علمی در سال‌های اخیر نیز قابل مشاهده است، تصریح کرد: دستاوردهای گذشته نباید موجب شود که نظام ارزیابی دانشگاه‌ها همچنان صرفاً بر تولید مقاله متمرکز بماند. مقاله علمی جایگاه و ارزش خود را دارد، اما دانشگاه اثرگذار دانشگاهی است که خروجی آن، انسان‌های مهارت‌محور و مسئله‌محور باشند.
وی ادامه داد: دانش‌آموختگان باید بتوانند مسائل و مشکلات جامعه را بشناسند و برای حل آنها راهکار ارائه دهند. این موضوع تنها به رشته‌های فنی و مهندسی محدود نمی‌شود و در علوم انسانی، حوزه سلامت و سایر رشته‌های دانشگاهی نیز اهمیت دارد.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: به بازطراحی در نهاد علم نیاز داریم؛ بازطراحی‌ای که در آن مقاله حذف نشود، بلکه در کنار آن شاخص‌های دیگری نیز برای سنجش عملکرد دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی تعریف شود.
رضایت با اشاره به نقش سیاست‌های ارزیابی در جهت‌دهی به عملکرد استادان گفت: اگر در برنامه‌ریزی‌ها به اعضای هیئت علمی تأکید شود که باید در حل مسائل اجتماعی نقش داشته باشند، دانشجویان را مسئله‌محور آموزش دهند و در دوران تحصیل با حوزه‌های فنی و محیط‌های کسب‌وکار ارتباط برقرار کنند، این رویکرد می‌تواند به‌تدریج در دانشگاه‌ها نهادینه شود.
ارتباط صنعت و دانشگاه همچنان حلقه مفقوده نظام علم و فناوری است
وی با اشاره به ضرورت فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای تحقق دانشگاه مسئله‌محور گفت: برای این تحول، آزمایشگاه‌ها و زیرساخت‌های مورد نیاز باید فراهم شوند؛ اما یکی از حلقه‌های مفقوده‌ای که با وجود تأکیدهای فراوان همچنان با آن مواجه هستیم، ارتباط صنعت و دانشگاه است.
رضایت با اشاره به اینکه صنعت و دانشگاه در بسیاری از موارد مسیرهای جداگانه‌ای را دنبال می‌کنند، افزود: یکی از استادان برجسته در این زمینه مثالی مطرح کرده بود که هیچ کارخانه‌ای محصول خود را تولید نمی‌کند و سپس جلوی در کارخانه قرار نمی‌دهد تا هرکس خواست آن را بردارد و کارخانه نیز نسبت به سرنوشت آن محصول بی‌تفاوت باشد؛ اما گاهی دانشگاه‌های ما چنین رویکردی دارند.
وی توضیح داد: دانشگاه دانش‌آموخته را براساس نظام آموزشی و شاخص‌های مقاله‌محور تربیت می‌کند، اما پس از فارغ‌التحصیلی توجه چندانی ندارد که آیا این فرد برای صنعت مفید است یا صنعت به جذب او تمایل دارد. در واقع ممکن است دانش‌آموخته مهارت‌ها و توانایی‌های مورد نیاز صنعت را کسب نکرده باشد.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت حضور واقعی صنعت در محیط دانشگاه گفت: پارک علم و فناوری نباید صرفاً با هزینه و ابتکار دانشگاه ایجاد شود، بلکه صنعت نیز باید در ایجاد و توسعه این مراکز مشارکت کند و برای حضور در دانشگاه و حل مسائل از طریق ظرفیت دانشجویان و دانش‌آموختگان سرمایه‌گذاری داشته باشد.
رضایت خاطرنشان کرد: اگر صنعت و دانشگاه در این مسیر دست به دست هم بدهند و ارتباط میان آنها از حالت شعاری خارج شود، اتفاق بزرگی در نظام علم و فناوری کشور رقم خواهد خورد.
نخبه کسی است که برای حل مسائل جامعه خود همت و پایداری داشته باشد
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به ضرورت توجه به مفهوم نخبگی در سیاست‌گذاری‌های کشور اظهار کرد: تعریفی که در برخی کشورهای خارجی از نخبه وجود دارد، با تعریفی که ما باید متناسب با شرایط جامعه خود ارائه کنیم، تفاوت‌هایی دارد.
رضایت ادامه داد: در تعریف بومی ما، نخبه کسی است که علاوه بر برخورداری از هوش و استعداد بالا، همت برجسته‌ای داشته باشد و برای حل مسائل و مشکلات جامعه خود پایداری و تلاش کند.
وی افزود: از نظر من، نخبه نباید خود را طلبکار جامعه بداند؛ بلکه باید خداوند متعال را به دلیل برخورداری از استعداد و توانایی‌های ویژه شکرگزار باشد و این توانمندی را وظیفه‌ای برای کمک به حل مسائل و مشکلات جامعه خود بداند.
معاون فناوری و نوآوری ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه این موضوع به بررسی و سیاستگذاری گسترده‌تری نیاز دارد، گفت: دانشگاه‌ها، سازمان‌های مسئول در حوزه نخبگان از جمله معاونت علمی و شورای عالی انقلاب فرهنگی باید به‌صورت جدی به این مسئله بپردازند.
باید زمینه ماندگاری و اثرگذاری نخبگان در کشور فراهم شود
رضایت در پایان با اشاره به آمارهای مربوط به تمایل برخی نخبگان به مهاجرت تأکید کرد: در بررسی موضوع مهاجرت نخبگان باید به این مسئله توجه کنیم که تمایل به مهاجرت لزوماً به معنای بی‌علاقگی فرد به کشورش نیست؛ بلکه گاهی فرد احساس می‌کند از توانمندی‌های او استفاده نمی‌شود یا فضای لازم برای فعالیت و تحقق ایده‌هایش وجود ندارد.
وی خاطرنشان کرد: وظیفه ما این است که زمینه لازم را برای فعالیت نخبگان فراهم کنیم تا بتوانند استعداد و توان علمی خود را در مسیر حل مسائل کشور به کار بگیرند. ایجاد چنین فضایی می‌تواند در تقویت امید، افزایش انگیزه و ماندگاری سرمایه‌های انسانی کشور نقش مؤثری داشته باشد.
انتهای پیام/