قدرت علمی کشور با تبدیل دانش مهندسی به فناوری رقابت‌پذیر افزایش می‌یابد
پیام اخیر رهبری به نخبگان، بار دیگر ضرورت تقویت قدرت علمی کشور و تبدیل ظرفیت‌های علمی و تخصصی به دستاوردهای عملی را مورد توجه قرار داده است. تحقق این رویکرد در صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات، مستلزم آن است که دانش دانشگاهی، توان مهندسی شرکت‌های فناور و نیاز‌های واقعی بازار در مسیری مشترک قرار گیرند.
صنعت مخابرات به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های گسترده در حوزه تجهیزات پیشرفته، نرم‌افزار، هوش مصنوعی و زیرساخت‌های ارتباطی، یکی از عرصه‌های مهم برای تحقق این هدف به شمار می‌رود. عبور از وابستگی فناورانه، توسعه محصولات رقابت‌پذیر و حضور در بازارهای جهانی نیز به همکاری هدفمند بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و دولت نیاز دارد. در همین راستا «داوود ادیب، رئیس انجمن صادرکنندگان صنعت مخابرات»، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آناتک، به تشریح ظرفیت‌های علمی و صنعتی کشور، الزامات توسعه صادرات فناوری و راهکار‌های ارتقای جایگاه منطقه‌ای ایران پرداخته است که در ادامه می‌خوانید.
عبور از مونتاژ تجهیزات خارجی و دستیابی به توان طراحی و تولید بومی
شرکت‌های ایرانی صنعت مخابرات در سال‌های اخیر چه دستاورد‌هایی در طراحی و تولید تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته داشته‌اند که نشان‌دهنده ظرفیت رقابت با تولیدکنندگان خارجی باشد؟ کدام محصولات ایرانی امروز قابلیت حضور در بازارهای بین‌المللی را دارند؟
صنعت مخابرات ایران طی سال‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در طراحی، تولید و توسعه تجهیزات و فناوری‌های ارتباطی داشته است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این صنعت، حرکت تدریجی از وابستگی به تجهیزات خارجی و عبور از مونتاژ محصولات به سمت طراحی بومی و توسعه دانش فنی بوده است.
امروز شرکت‌های ایرانی در حوزه‌هایی مانند مودم، تجهیزات پسیو، منابع تغذیه، انواع کابل، سافت‌سوئیچ، سامانه‌های امنیتی لایه شبکه (SBC)، تجهیزات انتقال نوری، سامانه‌های مدیریت شبکه، تجهیزات دسترسی و برخی نرم‌افزار‌های پیشرفته مخابراتی به توانمندی‌های ارزشمندی دست یافته‌اند.
به‌ویژه در حوزه تجهیزات و سامانه‌های نرم‌افزارمحور، ظرفیت مناسبی برای رقابت با محصولات خارجی وجود دارد؛ زیرا بخش مهمی از ارزش افزوده این محصولات از دانش مهندسی، معماری نرم‌افزار و توان توسعه فناوری حاصل می‌شود.
البته باید میان توان تولید محصول و توان رقابت در بازارهای بین‌المللی تفاوت قائل شد. حضور موفق در بازار جهانی، علاوه بر دیپلماسی اقتصادی، به کیفیت فنی قابل قبول و رقابتی، انطباق با استاندارد‌های بین‌المللی، امنیت، قابلیت اطمینان، قیمت مناسب، مستندسازی دقیق و پشتیبانی حرفه‌ای نیاز دارد. دستیابی به این الزامات مستلزم تلاش مستمر است و بخش مهمی از آن نیز به شرایط منطقه‌ای کشورمان بستگی دارد. امیدواریم موانع موجود در آینده نزدیک برطرف شود.
برخی محصولات ایرانی، به‌ویژه مودم‌ها، دکل‌های مخابراتی، کابل‌ها، سافت‌سوئیچ‌ها، تجهیزات انتقال و راهکار‌های نرم‌افزاری مخابراتی، ظرفیت ورود به بازارهای منطقه‌ای را دارند؛ مشروط بر اینکه مشکلات سیاسی ایجادشده در منطقه مرتفع شود و الزامات فنی و تجاری بازارهای هدف نیز تأمین شود.
نکته مهم این است که هدف نهایی نباید صرفاً تولید محصولی مشابه نمونه خارجی باشد، بلکه باید به مرحله‌ای برسیم که محصول ایرانی به دلیل کیفیت، فناوری و مزیت اقتصادی انتخاب شود، نه صرفاً به دلیل محدودیت واردات.
تبدیل ظرفیت تولید داخلی به صادرات پایدار و حضور در بازارهای منطقه‌ای
چگونه می‌توان از مرحله تأمین نیاز داخلی به مرحله صادرات فناوری و تبدیل شرکت‌های ایرانی به تأمین‌کنندگان معتبر تجهیزات مخابراتی در منطقه رسید؟ کدام بازارهای خارجی در اولویت قرار دارند؟
به اعتقاد من، مهم‌ترین گام در این مسیر، تغییر نگاه از تولید برای بازار داخلی به توسعه محصولات سفارشی‌سازی‌شده با رویکرد صادراتی و متناسب با نیاز بازارهای هدف است.
بسیاری از شرکت‌های ایرانی در سال‌های گذشته محصولات خود را متناسب با نیاز اپراتورها و شرایط بازار داخلی توسعه داده‌اند. این رویکرد در مرحله نخست ضروری بوده، اما برای ورود به بازارهای بین‌المللی کافی نیست.
محصول صادراتی باید از ابتدا بر اساس استاندارد‌های بین‌المللی، قابلیت همکاری با تجهیزات سایر سازندگان، مستندسازی کامل، امنیت، قابلیت توسعه و پشتیبانی بلندمدت طراحی شود. همچنین با توجه به الزامات امنیتی، ضروری است نسخه صادراتی محصول تولید داخل، به‌صورت مستقل و متناسب با نیاز‌های بازار هدف طراحی و تولید شود.
موضوع دیگر، ایجاد اعتبار بین‌المللی برای تولیدکنندگان ایرانی است. در صنعت مخابرات، اعتماد مشتری اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا تجهیزات و سامانه‌های مخابراتی مستقیماً با پایداری شبکه و کیفیت خدمات میلیون‌ها مشترک ارتباط دارند.
کشور‌های همسایه، به‌ویژه عراق و برخی کشور‌های آسیای مرکزی از نظر بازارهای هدف می‌توانند در اولویت مطالعات بازار قرار گیرند. در مراحل بعد نیز امکان بررسی فرصت‌های موجود در کشور‌های منتخب آفریقایی وجود دارد.
البته انتخاب بازار باید بر اساس مطالعات دقیق، نیاز واقعی اپراتورها، شرایط رقابت، محدودیت‌های تجاری و امکان ارائه خدمات پشتیبانی انجام شود. همچنین موضوعاتی مانند تأمین مالی صادرات، دریافت مطالبات، ضمانت‌نامه‌ها و حضور در مناقصات بین‌المللی باید مورد توجه قرار گیرد.
باید از نگاه صادرات موردی تجهیزات فاصله بگیریم و به سمت ایجاد روابط تجاری پایدار و تبدیل شرکت‌های ایرانی به شرکای فناوری اپراتور‌های خارجی حرکت کنیم.
سرمایه انسانی و شرکت‌های دانش‌بنیان؛ پیشران نسل جدید فناوری‌های مخابراتی
جوانان متخصص و شرکت‌های دانش‌بنیان چه نقشی در شکل‌گیری نسل جدید فناوری‌های مخابراتی ایران دارند؟ چه نمونه‌های موفقی از تبدیل ایده و دانش فنی به محصولات رقابت‌پذیر داخلی وجود دارد؟
معتقدم مهم‌ترین مزیت رقابتی ایران در صنعت مخابرات، پیش از منابع مالی یا زیرساخت‌های صنعتی، سرمایه انسانی و توان مهندسی کشور است. در گذشته، بخش قابل توجهی از ارزش صنعت مخابرات در تجهیزات سخت‌افزاری و خطوط تولید متمرکز بود؛ اما امروز با گسترش شبکه‌های نرم‌افزارمحور، مجازی‌سازی، رایانش ابری و هوش مصنوعی، سهم دانش فنی و نرم‌افزار در ایجاد ارزش اقتصادی افزایش یافته است.
این تحول فرصت بسیار مهمی برای جوانان متخصص و شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی ایجاد کرده است. گسترش داخلی سامانه‌هایی مانند سافت‌سوئیچ، مراکز تلفن پیشرفته، سامانه‌های مدیریت شبکه، برخی تجهیزات انتقال و راهکار‌های نرم‌افزاری مخابراتی، نمونه‌هایی از تبدیل دانش مهندسی به محصول قابل استفاده در شبکه‌های عملیاتی کشور است.
البته باید به یک نکته اساسی توجه کنیم؛ در شرایط امروز، صرف داشتن ایده دیگر مزیت تعیین‌کننده نیست. ایده زمانی ارزشمند می‌شود که به محصولی قابل اعتماد، اقتصادی، مقیاس‌پذیر و برخوردار از مشتری تبدیل شود.
بنابراین یکی از مشکلات اصلی زیست‌بوم فناوری کشور را می‌توان فاصله میان دانشگاه، شرکت‌های فناور و بازار دانست.
دانشگاه‌ها باید از نقش سنتی آموزش و تولید مقاله فراتر بروند و در چارچوب دانشگاه‌های نسل جدید، به‌ویژه با رویکرد دانشگاه نسل پنجم، در حل مسائل واقعی صنعت، تجاری‌سازی فناوری و خلق ارزش اقتصادی مشارکت کنند. آینده صنعت مخابرات را افرادی می‌سازند که بتوانند دانش را به محصول، محصول را به بازار و بازار را به ارزش اقتصادی پایدار تبدیل کنند.
صادرات دانش فنی و خدمات مهندسی؛ گام فراتر از فروش تجهیزات مخابراتی
چگونه می‌توان صادرات صنعت مخابرات را از فروش تجهیزات فراتر برد و به صادرات دانش فنی، خدمات مهندسی طراحی شبکه و راهکار‌های فناورانه توسعه داد؟
من فکر می‌کنم یکی از مهم‌ترین فرصت‌های صنعت مخابرات ایران دقیقاً در همین حوزه قرار دارد. امروز در بسیاری از پروژه‌های بین‌المللی، ارزش اقتصادی صرفاً به فروش تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه بخش قابل توجهی از آن به طراحی، یکپارچه‌سازی، راه‌اندازی، بهینه‌سازی، آموزش و نگهداری شبکه اختصاص دارد.
برای مثال، یک شرکت ایرانی می‌تواند به جای صادرات صرف یک تجهیز انتقال، مجموعه‌ای از خدمات شامل طراحی معماری شبکه، توسعه و تأمین نرم‌افزار، یکپارچه‌سازی تجهیزات، مهاجرت شبکه‌های قدیمی به فناوری‌های جدید، آموزش و پشتیبانی را با رعایت ملاحظات امنیتی و توصیه‌های پدافند غیرعامل کشور صادر کند. در این الگو، شرکت ایرانی صرفاً فروشنده تجهیزات نیست، بلکه به ارائه‌دهنده راهکار جامع مخابراتی تبدیل می‌شود.
مزیت دیگر این رویکرد آن است که صادرات خدمات مهندسی و نرم‌افزاری، در مقایسه با برخی فعالیت‌های سخت‌افزارمحور، می‌تواند وابستگی کمتری به سرمایه‌گذاری در خطوط تولید صنعتی داشته باشد و از ظرفیت نیرو‌های متخصص داخلی بهره بیشتری ببرد.
در این زمینه، خدمات طراحی و بهینه‌سازی شبکه، توسعه راهکار‌های مبتنی بر شبکه‌های خصوصی نسل پنجم (Private ۵G)، سامانه‌های مدیریت و پایش هوشمند شبکه، امنیت ارتباطات و یکپارچه‌سازی سامانه‌های مخابراتی می‌توانند از حوزه‌های قابل توسعه باشند.
البته ورود موفق به این بازارها، پس از رفع موانع موجود، مستلزم تسلط بر استاندارد‌های بین‌المللی، برخورداری از تیم‌های حرفه‌ای، رعایت الزامات قانونی و ایجاد سازوکار‌های قابل اعتماد برای پشتیبانی و اجرای تعهدات است.
هدف باید عبور از صادرات تجهیزات به صادرات دانش، تخصص و راهکار‌های یکپارچه فناوری باشد؛ زیرا ارزش افزوده و ماندگاری روابط تجاری در این الگو بیشتر است. رعایت الزامات امنیتی و توصیه‌های مرتبط نیز باید در تمام مراحل مورد توجه قرار گیرد.
تمرکز بر فناوری‌های راهبردی و همکاری سه‌جانبه برای ارتقای قدرت مخابراتی ایران
اگر بخواهیم طی پنج سال آینده جایگاه ایران را در بازار منطقه‌ای فناوری‌های ارتباطی ارتقا دهیم، کدام حوزه‌های فناورانه بیشترین ظرفیت را برای تبدیل شدن به مزیت رقابتی کشور دارند و بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و دولت چگونه می‌توانند در این مسیر همکاری کنند؟
به اعتقاد من، اگر قرار باشد ایران طی پنج سال آینده جایگاه مؤثرتری در بازار منطقه‌ای فناوری‌های ارتباطی به دست آورد، باید به جای پراکندگی منابع و تلاش برای تولید همه انواع تجهیزات، بر حوزه‌هایی تمرکز کند که در آنها توان فنی، سرمایه انسانی و امکان رقابت اقتصادی بیشتری دارد.
در این زمینه، چند حوزه از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند:
نخست، توسعه نرم‌افزار‌های هسته شبکه و سامانه‌های نسل جدید شبکه (NGN)، زیرساخت سامانه‌های چندرسانه‌ای مبتنی بر پروتکل اینترنت (IMS) و شبکه‌های مبتنی بر IP در حوزه ارتباطات ثابت و همراه است.
دوم، توسعه سامانه‌های مدیریت هوشمند شبکه و بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی اختلالات، بهینه‌سازی عملکرد و کاهش هزینه‌های بهره‌برداری اهمیت دارد.
سوم، توسعه راهکار‌های امنیتی و تجهیزات و نرم‌افزار‌های مرتبط با حفاظت از زیرساخت‌های ارتباطی باید در اولویت قرار گیرد.
چهارم، توسعه محصولات و خدمات مرتبط با شبکه‌های فیبر نوری و زیرساخت‌های ارتباطی پرظرفیت از دیگر حوزه‌های راهبردی است.
پنجم، توسعه خدمات تخصصی طراحی، یکپارچه‌سازی، راه‌اندازی و پشتیبانی شبکه‌های ارتباطی می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد مزیت رقابتی پایدار شود.
البته موفقیت در این حوزه‌ها تنها با تلاش شرکت‌های فناور امکان‌پذیر نیست و به همکاری مؤثر سه ضلع اصلی زیست‌بوم فناوری کشور نیاز دارد.
بخش خصوصی باید محور توسعه محصول، سرمایه‌گذاری، تجاری‌سازی و ورود به بازارهای بین‌المللی باشد.
دانشگاه‌ها نیز باید پژوهش‌های خود را به مسائل واقعی صنعت پیوند دهند و از طریق همکاری مستقیم با شرکت‌ها، در توسعه فناوری و تربیت نیرو‌های متخصص نقش‌آفرینی کنند.
دولت نیز باید با ایجاد ثبات در سیاست‌گذاری، تسهیل صادرات، حمایت از استانداردسازی و آزمون‌های معتبر، توسعه زیرساخت‌های آزمایشگاهی و رفع موانع کسب‌وکار، شرایط رقابت‌پذیری شرکت‌های ایرانی را فراهم کند.
همچنین ضروری است یک برنامه پنج‌ساله مشخص با اهداف قابل سنجش تدوین شود. شاخص‌هایی مانند تعداد محصولات دارای تأییدیه معتبر، میزان صادرات واقعی فناوری، تعداد مشتریان خارجی و سهم خدمات فنی و مهندسی از صادرات می‌توانند مبنای ارزیابی موفقیت این برنامه باشند.
البته تحقق تمام این اهداف، به رفع موانع صادراتی و ایجاد ثبات در منطقه وابسته است. این موضوع شرط لازم برای صادرات در صنعت مخابرات و سایر حوزه‌ها به شمار می‌رود؛ هرچند در صنعت ارتباطات، ملاحظات امنیتی و فنی ویژه‌ای نیز وجود دارد که باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد. در نهایت معتقدم نباید موفقیت صنعت فناوری کشور را صرفاً با تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان، تعداد محصولات رونمایی‌شده یا میزان حمایت‌های دولتی اندازه‌گیری کنیم.
معیار واقعی موفقیت، توان تبدیل دانش به محصول رقابت‌پذیر، جذب مشتری، ایجاد درآمد پایدار و حضور مؤثر در بازارهای بین‌المللی است. صنعت مخابرات ایران از ظرفیت انسانی و فنی ارزشمندی برخوردار است، اما تبدیل این ظرفیت به جایگاهی پایدار در منطقه و عرصه بین‌المللی، به تغییر رویکرد در سیاست‌گذاری، تولید و تجاری‌سازی نیاز دارد.
باید از خودکفایی صرف به سمت رقابت‌پذیری، از ایده‌پردازی به سمت خلق ارزش، از فروش تجهیزات به سمت صادرات فناوری و از حمایت‌های مقطعی به سمت توسعه پایدار حرکت کنیم.
آینده صنعت مخابرات ایران زمانی تضمین می‌شود که محصولات و راهکار‌های ایرانی نه به دلیل نبود رقیب خارجی، بلکه به دلیل کیفیت، نوآوری، قیمت رقابتی و توان پشتیبانی، به انتخاب نخست مشتریان در داخل و خارج از کشور تبدیل شوند.
انتهای پیام/