الگوی موفق جهانی برای حل معضلات ملی؛ صنعت به‌جای واردات روی «استاد خاص» سرمایه‌گذاری کند/ تعهد به نسل جوان، انگیزه اصلی برای ماندن و تلاش در کشور است + فیلم
به گزارش خبرنگار آنا، پیوند میان نهاد علم و عرصه عمل، همواره یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه و تصمیم‌گیری راهبردی در کشور به شمار می‌رود؛ پیوندی که در شرایط حساس کنونی و ضرورت مواجهه با چالش‌های ساختاری، چون بحران ناترازی انرژی و فرار مغزها، اهمیتی دوچندان یافته است.
دانشگاه‌های تراز اول کشور با وجود برخورداری از زیرساخت‌های آموزشی قدرتمند و پرورش نخبگان برجسته، در مرحله اثرگذاری عینی بر عرصه صنعت و حل معضلات پایدار، همچنان با چالش‌هایی نظیر «مدیریت‌های کوتاه‌مدت صنعتی»، «فقدان سرمایه‌گذاری متمرکز در قالب کرسی‌های پژوهشی» و به‌ویژه «ناکارآمدی اقتصاد انرژی» دست‌وپنجه نرم می‌کنند. از سوی دیگر، تضعیف بازار کار و فشار‌های معیشتی سبب شده تا مسئله حفظ سرمایه انسانی دانشگاه‌ها به کلافی پیچیده تبدیل شود که حل آن فراتر از اختیارات وزارت علوم و نیازمند هماهنگی کلان چرخ‌دنده‌های اقتصادی کشور است.
در همین راستا، گئورگ قره‌پتیان، رئیس مرکز مطالعات راهبردی، نظارت و ارزیابی دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشمند یک درصد برتر جهان و عضو شاخه برق و کامپیوتر فرهنگستان علوم، در گفت‌وگویی تفصیلی با خبرگزاری آنا به واکاوی ریشه‌های بیست‌ساله ناترازی برق، ضرورت اصلاح یارانه‌های انرژی، سازوکار‌های کاربردی‌سازی پژوهش‌ها از طریق ایجاد کرسی‌های صنعتی و لزوم مقاومت در برابر موج پیشنهاد‌های وسوسه‌انگیز مهاجرتی با تکیه بر نگاه ملی و مسئولیت اجتماعی پرداخته است که مشروح آن را در ادامه خواهید خواند.
در حال حاضر کشور در گیرودار جنگ است؛ شما به‌عنوان استاد نمونه دانشگاه صنعتی امیرکبیر، وضعیت پژوهشی ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید تا این مأموریت‌ها یا بازنگری سرفصل‌ها، هم در حوزه آموزش و هم در حوزه پژوهش، متناسب با نیاز‌های جدید و نوین جامعه شود؟
در رابطه با مسئله آموزش و پژوهش، به نظر من اصلاً نمی‌شود این دو را از یکدیگر جدا کرد؛ به خاطر اینکه اگر بخواهید در مسائل پژوهشی موفق باشید، حتماً لازم است که یک پایه قوی آموزشی داشته باشید. خوشبختانه دانشگاه‌های کشور ما از لحاظ آموزشی پایه بسیار مناسبی را برای پژوهش درست کرده‌اند و در حوزه پژوهش هم پیشرفت‌های خیلی خوبی داشته‌ایم.
اما مسئله بعدی که برای پژوهش پیش می‌آید، «ابزار» است. ابزاری که ما نگاه می‌کنیم فقط به‌صورت وسیله و دستگاه نیست؛ ابزار اصلی ما خودِ «فرد» است. تجهیزات آزمایشگاهی یک بخش است، اما در کنار آن استاد، فرد متخصص، افراد متعهد و دانشجویانی هستند که در واقع خط مقدم را می‌شکنند و جلو می‌روند. این مجموعه باید کنار یکدیگر باشد تا بتواند به موفقیت برسد.
اگر ما برای دوره پساجنگ فکر می‌کنیم، طبیعتاً نکته مهم این است که در بخش تحقیقات حتماً باید سرمایه‌گذاری‌های لازم را افزایش دهیم. این سرمایه‌گذاری می‌تواند هم در بحث تجهیزات باشد و هم در تقویت آموزش؛ بنابراین مسئله اصلی ما تقویت ابزار کار است، چون پایه اساسی را در کشور داریم.
در بحث انرژی‌های تجدیدپذیر نیز تازه بعد از مدت‌ها صحبت‌های فراوان، کار شروع شده است. توسعه تجدیدپذیر‌ها روالی دارد و باید پذیرفت که قیمت انرژی و برق در کشور به حدی نازل است که هنوز احساس درست مصرف کردن جا نیفتاده است. یعنی واقعاً در تجهیزاتی که تولید می‌شود، حتی یک خودکاری که استفاده می‌کنیم، هزینه انرژی در قیمت تمام‌شده حساب نشده است. چرا؟ چون قیمت برق آن‌قدر پایین است که وقتی محاسبه می‌کنیم برای تولید یک وسیله چقدر برق مصرف شده، می‌بینیم این سهم کاملاً ناچیز است و اصلاً دیده نمی‌شود؛ در نتیجه ارزش واقعی‌اش را درک نمی‌کنیم.
حالا ما دنبال روش جدیدی در تولید انرژی یعنی تجدیدپذیر‌ها هستیم؛ اما رقیب آن چیست؟ رقیبش نیروگاه‌های حرارتی هستند که، چون سوخت ارزان در اختیار دارند، یک رقابت کاملاً نابرابر شکل می‌گیرد که تجدیدپذیر بهتر است یا حرارتی؟ واقعیت این است تا زمانی که نرخ و قیمت واقعی برق در اختیار تولیدکننده و مصرف‌کننده قرار نگیرد و وارد یک تعامل مالی واقعی نشوند، ارزش آن مشخص نمی‌شود. ما مرتباً سوبسید می‌دهیم؛ سوبسیدی که از یک طرف مصرف‌کننده را تشویق به مصرف می‌کند و از طرف دیگر تولیدکننده تضعیف می‌شود.
مثال ساده‌اش این است که به فروشنده‌ای بگوییم یک جعبه بیسکویت را «آ» تومان بفروش، اما ما به تو «هشت‌دهمِ آ» پول می‌دهیم! این فروشنده بعد از مدتی ورشکست می‌شود، چون قیمت تمام‌شده‌اش بالاست، اما دریافتی‌اش کمتر است و روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود. واقعیت این است که اقتصاد انرژی باید درست شود؛ اگر اقتصاد انرژی اصلاح شود، خودبه‌خود هر بخشی از جمله تجدیدپذیر‌ها جایگاه واقعی خود را پیدا می‌کنند.
پیشنهاد راهبردی شما به اساتید دانشگاه‌ها، نهاد‌های علمی و سایر بخش‌ها برای اینکه پژوهش‌ها به‌سمت حل مسائل کشور برود و صرفاً برای اخذ مدرک یا عنوان مقاله نباشد، چیست؟
مسئله اصلی در پژوهش‌های ما «نیاز» است. اگر می‌خواهید پژوهش در مرحله آخر مورد استفاده قرار گیرد، باید نیاز واقعی وجود داشته باشد؛ بدون نیاز که ما فعالیت پژوهشی هدفمند نخواهیم داشت.
حالا این نیاز چگونه ایجاد و برطرف می‌شود؟ فرض کنید یک مرکز صنعتی به موضوعی نیاز دارد؛ مشکلی که ما داریم، «مدیریت‌های کوتاه‌مدت صنعتی» است. این کوتاه‌مدت بودن مدیریت‌ها باعث می‌شود برای رفع نیاز، بلافاصله به اولین و دم‌دست‌ترین راه یعنی خارج از کشور، خرید تجهیزات و واردات کالا روی بیاورند. در حالی که اگر صنعت به‌سمت داخل بیاید و سرمایه‌گذاری بلندمدت انجام دهد، کاملاً به سودش خواهد بود؛ زیرا در بلندمدت فناوری به داخل منتقل می‌شود و خودش هم بهره‌مند خواهد شد.
اما این کار چگونه باید انجام شود؟ صنعت یا بخش دولتی باید آن نیاز را تبدیل به یک نقشه راه کند؛ نقشه‌ای که شروعش از دانشگاه باشد و انتهایش به محصول، شرکت‌های دانش‌بنیان و خط تولید برسد؛ یعنی حمایت باید از همان نقطه آغاز شکل بگیرد. بهترین روش حمایت این است که اساتید مشخصی را در موضوعات خاص پرورش دهند. مثلاً در صنعت خودرو نیاز به سیستم تعلیق داریم؛ در دانشگاه‌های ما و در رشته مهندسی مکانیک روی این موضوع زیاد کار می‌شود. اگر به‌صورت کلی منتظر بمانیم تا کسی بیاید و نیاز را حل کند، همان روشی است که الان هم انجام می‌شود و موفقیتی در بر نداشته است.
الگوی موفق جهانی؛ سرمایه‌گذاری صنعت روی «استاد خاص»
راهکار این است که صنعت روی یک «استاد خاص» متمرکز شود و سرمایه‌گذاری کند؛ نه اینکه خودش کار را دست بگیرد، بلکه تجهیزات آزمایشگاه و امکانات لازم را فراهم کند تا تمام دانشجویان کارشناسی، ارشد، دکترا و پسادکترا موضوعات تحقیقاتی‌شان را روی همان نیاز متمرکز کنند. آن زمان خروجی کار به‌طور خودکار به‌سمت حل آن مسئله می‌رود. این روشی است که در خارج از کشور هم مرسوم است؛ یعنی صنعت برای یک موضوع خاص «کرسی پژوهشی» ایجاد می‌کند و تأمین مالی دانشگاه را بر عهده می‌گیرد. در حال حاضر تحقیقات متنوعی داریم که متأسفانه سطح آمادگی فناوری (TRL) آنها پایین است؛ چراکه پیوستگی کار برای رشد و ارتقا تا TRLهای بالاتر وجود ندارد.
در حیطه تخصصی خودتان مانند شبکه‌های هوشمند، دانشگاه و دولت چگونه باید عمل کنند تا در شرایط کنونی و دوران جنگ، هم تاب‌آوری جامعه ارتقا یابد و هم زیرساخت‌های حیاتی کشور تقویت شود؟
در شبکه هوشمند فعالیت‌های متنوع و زیادی داریم، اما مبحث شبکه‌های هوشمند در یک تخصص خاص نمی‌گنجد و بسیار گسترده است؛ بنابراین با توجه به موضوعات متنوع شبکه هوشمند، می‌توانیم آنها را بین دانشگاه‌ها و افراد متخصص تقسیم کنیم و مراکزی تحقیقاتی را به‌صورت متمرکز تقویت نماییم تا بتوانیم از خروجی آنها بهره ببریم.
مشکل اینجاست که در بخش بهره‌برداری، طول عمر مدیریت‌ها کوتاه است و این افق زمانی را نمی‌توانند ببینند؛ ولی از لحاظ منافع ملی کاملاً صرفه دارد که از خروجی این مراکز استفاده شود.
با توجه به اینکه سالانه تعداد زیادی نخبه و پژوهشگر تربیت می‌کنید و وارد صنعت می‌شوند، برنامه راهبردی دانشگاه برای حفظ و نگهداشت نخبگان چیست و چه حمایت‌هایی از سوی دانشگاه و صنعت صورت می‌گیرد؟
باید واقعیت را گفت؛ برای تأمین و نگهداشت نخبگان، دانشگاه به‌تنهایی کاری نمی‌تواند انجام دهد. دانشگاه می‌تواند بستر‌ها و طرح‌ها را آماده کند، اما لازمه‌اش این است که این طرح‌ها از سمت دولت یا صنعت تأمین مالی شوند.
تا ریشه اقتصاد اصلاح نشود، حفظ نخبگان ممکن نیست
یکی از مشکلات ما این است که بازار کارمان به خاطر مسائل اقتصادی تضعیف شده است. ثانیاً افرادی هم که جذب کار می‌شوند، سطح پرداخت‌ها و حقوقشان به‌گونه‌ای نیست که تأمین‌کننده مخارج زندگی یک مهندس فوق‌لیسانس، دکترا یا فعال صنعتی باشد. مسائل اقتصادی حکم چرخ‌دنده‌های متصل‌به‌هم را دارد؛ نمی‌توان گفت اقتصاد مملکت دچار مشکل باشد ولی ما بتوانیم نخبگان را نگه داریم. این مسئله باید از ریشه درست شود. وقتی باران می‌بارد همه جا را خیس می‌کند؛ نمی‌شود انتظار داشت یک بخش اقتصاد خوب باشد و بخش دیگر بد.
با توجه به سوابق درخشان پژوهشی شما، قرار گرفتن در جمع دانشمندان یک درصد برتر و کسب جوایز شاخص علمی، آیا پیشنهادی برای ترک ایران و همکاری با سایر کشور‌ها داشته‌اید؟ نگاه خودتان چیست؟
همین امروز صبح وقتی ایمیلم را باز کردم، یکی از همین پیشنهاد‌ها را دریافت کردم! این موارد بسیار زیاد است، به‌ویژه برای جوان‌ها. این شرایط یک کشش و فشار بیرونی ایجاد می‌کند و انسان باید در برابر آن مقاومت و بایستگی داشته باشد.
شاید از لحاظ سنی ما دیگر نخواهیم جابه‌جا شویم و این آسودگی را برای خود داشته باشیم، اما من هیچ‌وقت به وضعیت فردی خودم نگاه نمی‌کنم. دیدگاه من همواره گسترده است، چون در محیط دانشگاه با نسل جوان سروکار دارم و نگاهم ملی است. هیچ‌وقت نمی‌توانم بگویم، چون خودم در رفاه هستم دیگر کافی است و به فکر دیگران نباشم. دنده‌های اقتصاد و جامعه باید با هم حرکت کنند؛ نامش «جامعه» است، چون همه باید در کنار هم باشیم.
دانشگاه امیرکبیر برای حفظ و ارتقای جایگاه علمی ایران در دوران جنگ و پس از آن، چه برنامه‌ها و پیشنهاد‌هایی در دستور کار دارد؟
در برنامه راهبردی دانشگاه امیرکبیر که برگرفته از نقشه جامع علمی کشور است، دو خط‌مشی عمده تعریف شده است: نخست؛ «مرجعیت علمی». به این معنا که همواره منتظر ورود دانش، داده و فناوری از بیرون نباشیم، بلکه خودمان تولیدکننده علم باشیم. دوم؛ «حل مشکلات کلان کشور». این دو رویکرد در قالب برنامه راهبردی دانشگاه در هیئت‌امنا تصویب شده و اکنون به معاونت‌ها ابلاغ می‌شود تا آنها را به برنامه‌های اجرایی و اکشن‌پلان تبدیل کنند. تمرکز اصلی ما دقیقاً روی همین دو محور است.
در موضوعات مهمی مثل ناترازی برق، چقدر دولت به استقبال دانشگاه می‌آید و چه پیشنهاد مشخصی در این زمینه دارید؟
واقعیت این است که برای مشکلات بزرگ، راه‌حل‌های کوچک وجود ندارد. مشکل ناترازی به حدود ۲۰ سال قبل برمی‌گردد. در همین راستا، مدتی پیش یک قرارداد پژوهشی با شرکت مدیریت شبکه برق ایران منعقد کردیم که توسط تیم دانشگاه صنعتی امیرکبیر به سرانجام رسید و تحویل داده شد؛ خلاصه مدیریتی آن نیز در اختیار مسئولان و وزارت نیرو قرار گرفت.
علاوه بر این، با توجه به اینکه بنده عضو فرهنگستان علوم ایران در شاخه برق و کامپیوتر هستم، این معضل از سوی ریاست‌جمهوری به فرهنگستان ارجاع شد. ما در فرهنگستان تیمی متشکل از نخبگان و دانشمندان داخلی به‌همراه متخصصان باسابقه صنعت تشکیل دادیم و یک گزارش جامع ارائه کردیم؛ گزارشی که از ریشه‌یابی دقیق مسئله آغاز شده و راه‌حل‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت را به‌صورت مکتوب و مستند تشریح کرده است؛ بنابراین راه‌حل‌ها مشخص و منعکس شده است؛ مشکل اصلی در «بخش اجرا» قرار دارد. مشکل ریشه‌یابی شده و اصلی‌ترین عامل آن به «اقتصاد برق» برمی‌گردد که از دو دهه پیش آغاز شده است. مشکلات بزرگ راه‌حل کوچک ندارند، اما راهکار‌های اجرایی مشخص دارند که ما آنها را به مراجع تصمیم‌گیر منعکس کرده‌ایم.
انتهای پیام/