هنگام غذاخوردن گوشی کنار برود، چه چیزی به میز غذا برمی‌گردد؟

به گزارش خبرگزاری آنا؛ در زندگی دیجیتال امروز، تلفن همراه به‌ تدریج جای خود را در موقعیت‌های مختلف باز کرده است. غذا خوردن یکی از روزمره‌ترین فعالیت‌های انسان است؛ زمانی برای رفع گرسنگی، استراحت، گفت‌وگو و در بسیاری از خانواده‌ها، فرصتی برای کنارهم بودن. با این حال، گوشی روی میز قرار می‌گیرد، اعلان‌ها ظاهر می‌شوند، پیام‌ها پاسخ داده می‌شوند و گاهی حتی غذا خوردن بدون تماشای ویدئو یا مرور شبکه‌های اجتماعی دشوار به نظر می‌رسد.

چند دقیقه بررسی پیام‌ها یا تماشای یک ویدئو هنگام ناهار یا شام در نگاه نخست ممکن است بی‌اهمیت باشد؛ اما پژوهش‌های حوزه روانشناسی، تغذیه و ارتباطات اجتماعی نشان می‌دهند که استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن می‌تواند بر تجربه غذا، توجه به اطرافیان و نحوه تعامل افراد اثر بگذارد.

پرسش اصلی این است که چرا گوشی حتی در لحظاتی که قرار است به غذا و آدم‌های اطراف اختصاص داشته باشد، چنین جایگاهی پیدا کرده است؟ آیا این رفتار فقط نتیجه عادت است یا بخشی از تغییرات عمیق‌تر در سبک زندگی دیجیتال به شمار می‌رود؟

یک عادت جهانی در فرهنگ‌های متفاوت

استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن به یک رفتار فراگیر تبدیل شده است، اما میزان رواج آن در کشورهای مختلف یکسان نیست. بر اساس نظرسنجی YouGov در سال ۲۰۲۳، در میان ۱۸ بازار جهانی، به‌ طور میانگین ۲۱ درصد افراد گفته‌اند هنگام صرف غذا با خانواده یا دوستان، اغلب یا به نسبت زیاد گوشی خود را بررسی می‌کنند. این میزان در امارات متحده عربی و هند به‌ ترتیب ۴۵ و ۴۳ درصد، در اندونزی ۳۷ درصد و در چین ۳۳ درصد گزارش شده است. در مقابل، این رقم در آلمان و لهستان ۱۲ درصد، در بریتانیا و اسپانیا ۱۱ درصد و در دانمارک ۸ درصد بوده است.

این ارقام نشان می‌دهند که استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن در برخی کشورهای آسیایی و خاورمیانه‌ای بیشتر گزارش شده است. البته این نظرسنجی به رفتار بزرگسالان هنگام غذا خوردن با خانواده یا دوستان پرداخته و نباید آن را معادل استفاده مداوم از گوشی یا وابستگی به آن دانست.

در ژاپن نیز بررسی موسسه پژوهش جامعه موبایلی NTT Docomo تصویری از رواج این رفتار در گروه‌های سنی مختلف ارائه می‌دهد. بر اساس نظرسنجی این موسسه در سال ۲۰۲۱، حدود ۶۰ درصد دارندگان تلفن همراه در گروه‌های سنی ۱۰ تا ۳۰ سال گفته‌اند هنگام غذا خوردن از گوشی استفاده می‌کنند. این میزان در میان افراد ۶۰ ساله حدود ۳۰ درصد و در گروه سنی ۷۰ سال به حدود ۲۰ درصد می‌رسد. این بررسی در سطح ژاپن و با مشارکت ۸۲۴۹ دارنده تلفن همراه انجام شده است.

در ایران نیز استفاده از ابزارهای دیجیتال بخشی از زندگی روزمره شده است. یک مطالعه جمعیت‌محور با مشارکت ۱۸۰۰ ایرانی ۱۰ تا ۶۵ ساله نشان داد ۸۸/۵ درصد پاسخ‌دهندگان از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند و میانگین زمان استفاده روزانه گزارش‌ شده حدود چهار ساعت بوده است. ارتباط با دیگران، دریافت اخبار و گشت‌وگذار در اینترنت از انگیزه‌های اصلی استفاده بودند.

این مطالعه آمار مستقیمی از استفاده گوشی هنگام غذا خوردن ارائه نمی‌دهد؛ بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت چند درصد ایرانی‌ها سر میز غذا گوشی به دست هستند. با این حال، نشان می‌دهد ابزارهای دیجیتال تا چه اندازه در زندگی روزمره و ارتباطات مردم حضور دارند.

چرا گوشی حتی هنگام غذا خوردن کنار گذاشته نمی‌شود؟

یکی از دلایل اصلی استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن، عادت است. افراد ممکن است بدون تصمیم آگاهانه، هنگام نشستن پشت میز گوشی را بردارند و پیام‌ها یا شبکه‌های اجتماعی را بررسی کنند. این رفتار گاهی در واکنش به اعلان‌ها و گاهی به دلیل احساس بی‌حوصلگی یا انتظار شکل می‌گیرد.

از سوی دیگر، گوشی امکان ارتباط دائمی را فراهم کرده است. پیام‌های کاری، تماس‌های خانوادگی، گروه‌های دوستانه و اخبار ممکن است افراد را به بررسی مکرر دستگاه ترغیب کنند. در چنین شرایطی، غذا خوردن نیز از این الگوی ارتباطی جدا نمی‌ماند.

عامل دیگر، ترس از دست دادن اطلاعات یا رویدادهاست؛ احساسی که در ادبیات پژوهشی با مفهوم «ترس از دست دادن» یا FOMO شناخته می‌شود. فرد ممکن است تصور کند اگر برای مدتی گوشی را کنار بگذارد، پیام مهمی را از دست می‌دهد یا از اتفاقی در شبکه اجتماعی عقب می‌ماند.

گاهی نیز استفاده از گوشی راهی برای فرار از سکوت، بی‌حوصلگی یا تعامل اجتماعی دشوار است. در جمع‌هایی که گفت‌وگو جریان ندارد یا فرد احساس راحتی نمی‌کند، صفحه گوشی می‌تواند به یک سرگرمی در دسترس تبدیل شود.

گوشی چه اثری بر تجربه غذا خوردن دارد؟

غذا خوردن فقط دریافت انرژی نیست؛ تجربه‌ای حسی است که با توجه به مزه، بو، بافت و احساس سیری ارتباط دارد. وقتی بخشی از توجه به گوشی اختصاص پیدا می‌کند، تجربه غذا ممکن است تغییر کند.

فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله American Journal of Clinical Nutrition، با بررسی ۵۰ مطالعه، اثر حواس‌پرتی هنگام غذا خوردن را بر میزان دریافت انرژی در همان وعده و وعده‌های بعدی بررسی کرده است.

این پژوهش نشان می‌دهد اثر حواس‌پرتی بر مقدار غذایی که افراد در همان وعده مصرف می‌کنند، از نظر آماری معنادار و یکدست نیست؛ با این حال، خوردن در شرایط حواس‌پرتی با افزایش دریافت انرژی در وعده غذایی بعدی ارتباط داشته است. نوع حواس‌پرتی نیز اهمیت دارد؛ برای مثال، حواس‌پرتی‌های منفعل مانند تماشای تلویزیون در برخی بررسی‌ها با افزایش دریافت انرژی در همان وعده همراه بوده‌اند.

بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که هرکس هنگام غذا خوردن گوشی استفاده می‌کند، به طور قطعی بیشتر غذا می‌خورد یا دچار اضافه‌وزن می‌شود. با این حال، یافته‌ها نشان می‌دهند توجه به غذا و تجربه خوردن می‌تواند در تنظیم رفتار غذایی نقش داشته باشد.

موبایل چگونه گفت‌وگوهای دور میز را کم‌رنگ می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین ابعاد استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن، اثر آن بر تعامل اجتماعی است. در پژوهشی آزمایشی درباره تاثیر استفاده از گوشی بر لذت تعاملات حضوری با مشارکت بیش از ۳۰۰ نفر، افراد در رستوران با دوستان یا خانواده غذا خوردند. بخشی از شرکت‌کنندگان گوشی خود را روی میز نگه داشتند و گروه دیگر گوشی را کنار گذاشتند.

نتایج نشان داد افرادی که گوشی روی میز داشتند، بیشتر احساس حواس‌پرتی می‌کردند و از وقت گذراندن با دوستان و خانواده کمتر لذت می‌بردند. این پژوهش در مجله Journal of Experimental Social Psychology منتشر شده است. 

این یافته نشان می‌دهد حتی حضور گوشی، بدون استفاده مداوم از آن، ممکن است توجه افراد را به خود جلب کند. وقتی گوشی در دسترس است، احتمال بررسی پیام‌ها یا پاسخ دادن به اعلان‌ها نیز افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، ممکن است افراد از نظر فیزیکی کنار هم باشند، اما توجه آن‌ها به چند فضای متفاوت، بخشی به جمع حاضر و بخشی به ارتباطات آنلاین، تقسیم شود.

سهم گوشی در عادت‌های غذایی کودکان چقدر است؟

استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن در خانواده‌ها ابعاد دیگری نیز دارد. برخی والدین برای آرام کردن کودک، جلوگیری از بی‌قراری یا کمک به خوردن غذا، تلفن همراه یا تبلت را در اختیار او قرار می‌دهند.

در مطالعه BMC Public Health درباره استفاده والدین از گوشی هنگام غذا خوردن با کودکان خردسال، حدود چهار نفر از هر ۱۰ والد استفاده‌هایی از تلفن همراه در زمان وعده غذایی را گزارش کردند. این پژوهش با مشارکت ۲۹۸ والد در نروژ انجام شد.

پژوهشگران دریافتند استفاده والدین از گوشی با کاهش برخی رفتارهای مثبت در تغذیه کودک، افزایش برخی رفتارهای منفی و کاهش دفعات صرف صبحانه و شام خانوادگی ارتباط دارد. البته این مطالعه از نوع مقطعی است و ارتباط میان این عوامل را نشان می‌دهد؛ بنابراین به‌ تنهایی نمی‌توان از آن رابطه علت و معلولی نتیجه گرفت.

در مقابل، گوشی ممکن است در شرایطی به ابزاری برای ارتباط، آموزش یا سرگرمی مشترک تبدیل شود. تفاوت اصلی در این است که آیا استفاده از آن جایگزین تعامل می‌شود یا بخشی از تعامل باقی می‌ماند.

آیا کنار گذاشتن گوشی همیشه بهتر است؟

کنار گذاشتن گوشی هنگام غذا خوردن می‌تواند به توجه بیشتر به غذا، گفت‌وگو و حضور در جمع کمک کند و استفاده از گوشی در موارد ویژه و استثنا منفی نیست. برای مثال تماس ضروری، پاسخ به پیام مهم، عکس گرفتن از یک تجربه مشترک یا استفاده از محتوایی که اعضای خانواده با هم به اشتراک می‌گذارند، ممکن است بخشی از تجربه غذا خوردن باشد.

بنابراین مسئله فقط داشتن یا نداشتن گوشی نیست؛ بلکه نوع استفاده، مدت زمان و شرایطی است که در آن گوشی به کار می‌رود. وقتی گوشی به‌ طور مکرر توجه فرد را از غذا یا دیگران جدا می‌کند، احتمال دارد تجربه غذا خوردن و تعامل اجتماعی تحت تاثیر قرار گیرد؛ اما اگر استفاده از آن محدود، هدفمند و مشترک باشد، چنین پیامدی ندارد.

چگونه استفاده از گوشی سر میز غذا را کنترل کنیم؟

برای کاهش استفاده از گوشی هنگام غذا خوردن، لازم نیست از همان ابتدا قوانین سخت‌گیرانه‌ای تعیین کرد. می‌توان با تغییرات کوچک شروع کرد؛ برای مثال گوشی را به‌ جای قرار دادن روی میز، داخل کیف یا در اتاق دیگری گذاشت تا دسترسی مداوم به آن کمتر شود. خاموش کردن اعلان‌های غیرضروری نیز کمک می‌کند پیام‌ها و هشدارها در طول وعده غذایی مرتب توجه افراد را به خود جلب نکنند.

در خانواده‌هایی که کودکان هنگام غذا خوردن با تلفن همراه سرگرم می‌شوند، جایگزین کردن فعالیت‌های ساده‌ای مانند نقاشی، بازی یا مشارکت در آماده‌سازی غذا می‌تواند به کاهش وابستگی به صفحه نمایش کمک کند. گفت‌وگو درباره اتفاقات روزمره و مشارکت دادن کودکان در مکالمه نیز غذا خوردن را از یک فعالیت تغذیه‌ای به فرصتی برای تعامل خانوادگی تبدیل می‌کند.

البته کنار گذاشتن گوشی زمانی نتیجه‌بخش‌تر است که به یک توافق مشترک تبدیل شود. اگر والدین از فرزندان بخواهند هنگام غذا خوردن تلفن همراه را کنار بگذارند، اما خودشان همچنان پیام‌ها را بررسی کنند، اجرای چنین قاعده‌ای دشوار خواهد بود. بهتر است اعضای خانواده با توافق یکدیگر، دست‌کم یک وعده در روز را به زمانی بدون صفحه نمایش اختصاص دهند.

هدف حذف کامل فناوری از زندگی نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان ارتباطات دیجیتال و لحظاتی است که به حضور و توجه واقعی نیاز دارند.

«ایتالیا» یک نمونه برای تغییر رفتار

در کنار پژوهش‌های علمی، برخی رستوران‌ها در ایتالیا تلاش کرده‌اند تجربه غذا خوردن را از استفاده مداوم از گوشی جدا کنند.

در طرحی آزمایشی در جزیره ساردینیا، ۱۵ رستوران به مدت یک ماه از خانواده‌ها خواسته‌اند هنگام غذا خوردن تلفن همراه و تبلت را کنار بگذارند. در این طرح، خانواده‌هایی که با کودکان به رستوران می‌روند، بسته‌ای شامل بازی و وسایل نقاشی دریافت می‌کنند تا اعضای خانواده به‌ جای خیره شدن به صفحه نمایش، با یکدیگر سرگرم شوند و گفت‌وگو کنند. این طرح با عنوان «A tavola senza schermi» به معنای «سر میز بدون صفحه‌نمایش» اجرا شده است.

این تجربه را می‌توان نمونه‌ای از تلاش برای بازگرداندن توجه به تعامل اجتماعی دانست؛ البته یک راه‌حل قطعی برای همه افراد یا خانواده‌ها نیست. مشارکت در این طرح داوطلبانه است و هدف آن ایجاد فضایی برای گفت‌وگو و سرگرمی مشترک، به‌ویژه برای کودکان، عنوان شده است.

وقتی گوشی کنار برود، چه چیزی به میز غذا برمی‌گردد؟

گوشی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شده است و همین حضور دائمی، گاهی باعث می‌شود حتی زمان‌هایی که برای استراحت و تعامل در نظر گرفته شده‌اند، به فرصتی برای بررسی پیام‌ها و شبکه‌های اجتماعی تبدیل شوند.

غذا خوردن بدون گوشی قرار نیست به یک قانون سخت‌گیرانه یا نشانه‌ای از سبک زندگی بهتر تبدیل شود. مسئله این است که افراد بتوانند درباره زمان و نوع استفاده از گوشی تصمیم آگاهانه بگیرند.

کنار گذاشتن گوشی برای یک وعده غذا شاید تغییر بزرگی در زندگی دیجیتال ایجاد نکند؛ اما فرصتی فراهم می‌کند تا توجه از صفحه نمایش فاصله بگیرد و دوباره به غذا، گفت‌وگو و آدم‌هایی برگردد که کنارمان نشسته‌اند.