از سرنوشت ابومسلم تا پیروزی مأمون؛ ردپای باورهای نجومی در تاریخ‌نگاری دینوری
به گزارش خبرگزاری آنا؛ ابوحنیفه احمد بن داود دینوری از دانشمندان سده سوم هجری بود که نامش در حوزه‌های مختلفی از دانش دیده می‌شود. او در تاریخ علم بیشتر با کتاب «النبات» شناخته شده است؛ اثری درباره گیاهان که بخش‌هایی از آن باقی مانده، اما نوشته‌هایش به این موضوع محدود نمی‌شد. بررسی آثار و روایت‌های او نشان می‌دهد که دینوری در روزگاری که مرزبندی رشته‌های علمی مانند امروز شکل نگرفته بود، به موضوعاتی از زبان و شعر تا ریاضیات، نجوم و تاریخ توجه داشت.
دانشمندی با نوشته‌هایی در حوزه‌های گوناگون
اطلاعات چندانی از زندگی دینوری در دست نیست. دانشنامه «ایرانیکا» او را دانشمندی ایرانی معرفی می‌کند که در سده سوم هجری می‌زیست و مدتی در دینور و شماری از شهرهای عراق اقامت داشت. او در درس‌های اسحاق بن سکیت و فرزندش یعقوب شرکت می‌کرد؛ دو چهره شناخته‌شده در حوزه زبان و ادبیات عرب.
درباره سال درگذشت دینوری اتفاق‌نظر وجود ندارد. دانشنامه ایرانیکا بازه ۲۸۱ تا ۲۹۰ قمری را برای درگذشت او ذکر می‌کند. همین اختلاف نشان می‌دهد که حتی درباره برخی اطلاعات پایه زندگی این دانشمند نیز نمی‌توان با قطعیت سخن گفت.
ایرانیکا شمار آثار او را حدود پانزده عنوان می‌داند و برای این اطلاعات به فهرست ابن‌ندیم و زندگی‌نامه‌های بعدی ارجاع می‌دهد. موضوع این نوشته‌ها متنوع بود: از تفسیر قرآن و رساله‌هایی درباره حساب و جبر و مقابله تا نجوم، زبان و تاریخ شعر. از جمله آثاری که نامشان در این فهرست آمده، کتابی درباره حساب هندی، نوشته‌ای در زمینه جبر و مقابله و اثری درباره پدیده‌های نجومی است.
بیشتر این آثار اکنون در دسترس نیستند یا نسخه‌ای از آن‌ها شناخته نشده است. به نوشته ایرانیکا، از میان آثار دینوری تنها «اخبارالطوال» به‌طور کامل باقی مانده و «کتاب النبات» نیز به شکل ناقص به دست پژوهشگران رسیده است. این فهرست نشان می‌دهد که دانش دینوری به یک رشته محدود نبود و موضوعاتی را دربرمی‌گرفت که امروزه در شاخه‌های جداگانه‌ای از دانش جای می‌گیرند.
وقتی پیشگویی وارد روایت تاریخ می‌شود
یکی از جنبه‌های کمتر شناخته‌شده آثار دینوری، جایگاه احکام نجوم در کتاب «اخبارالطوال» است. در اینجا باید میان نجوم و احکام نجوم تفاوت گذاشت: نجوم به مطالعه و محاسبه اجرام آسمانی می‌پردازد، اما احکام نجوم به باوری تاریخی اشاره دارد که بر اساس آن می‌توان از موقعیت ستارگان و سیارات درباره سرنوشت انسان‌ها یا رخدادهای زمینی پیش‌بینی کرد. نقل این باورها در یک متن تاریخی، به معنای تأیید علمی آن‌ها نیست؛ بلکه بخشی از شیوه روایت و جهان فکری نویسنده را نشان می‌دهد.
علی‌اکبر عباسی و زهرا سادات کشاورز در مقاله‌ای با عنوان «ملاحظاتی درباره باور به احکام نجوم در تاریخ‌نگاری ابوحنیفه دینوری» به بررسی همین موضوع پرداخته‌اند. آن‌ها با مطالعه نمونه‌هایی از «اخبارالطوال» می‌کوشند نشان دهند دینوری چگونه پیشگویی‌های نجومی را در روایت رخدادهای تاریخی به کار گرفته است.
یکی از نمونه‌هایی که در این مقاله بررسی شده، ماجرای ابومسلم خراسانی و پیش‌بینی منجمان درباره مرگ اوست. دینوری در روایت خود از زبان ابومسلم نقل می‌کند که منجمان به او گفته بودند کشته نخواهد شد، مگر در روم. ابومسلم با اتکا به این پیشگویی نزد منصور عباسی رفت؛ اما محل اقامت منصور در آن هنگام شهری نزدیک مدائن بود که «رومیه» نام داشت. ابومسلم در همان‌جا کشته شد.
نویسندگان مقاله این روایت را نشانه‌ای از باور دینوری به درستی پیشگویی منجمان می‌دانند. تحلیل آن‌ها این است که دینوری پیشگویی را نادرست نمی‌شمرد، بلکه خطا را به برداشت ابومسلم از واژه «روم» نسبت می‌دهد؛ زیرا او تصور کرده بود منظور منجمان سرزمین روم است، در حالی که نام محل کشته‌شدنش نیز رومیه بود. به این ترتیب، روایت تاریخی دینوری به‌گونه‌ای تنظیم شده که پیشگویی همچنان درست جلوه کند.
پیش‌بینی پیروزی مأمون بر امین
نمونه دیگر به درگیری دو پسر هارون‌الرشید، امین و مأمون، مربوط است. در آغاز اختلاف دو برادر، مأمون از نظر امکانات و نیروی نظامی در موقعیتی ضعیف‌تر قرار داشت و پیروزی او بر امین چندان قابل انتظار نبود. دینوری در شرح این ماجرا می‌نویسد که مأمون درباره پیشنهاد نمایندگان امین برای رفتن به بغداد با فضل‌بن‌سهل مشورت کرد.
فضل از مأمون خواست تا پیش از تصمیم‌گیری به او فرصت دهد. او تمام شب را به محاسبات نجومی پرداخت و صبح روز بعد به مأمون خبر داد که بر امین پیروز خواهد شد. در ادامه روایت دینوری، مأمون پیشنهاد امین را نمی‌پذیرد و سرانجام نیز در جنگ برادرش را شکست می‌دهد.
عباسی و کشاورز این روایت را یکی از نمونه‌هایی می‌دانند که باور دینوری به احکام نجوم را نشان می‌دهد. در متن «اخبارالطوال»، پیشگویی فضل‌بن‌سهل پیش از شرح نتیجه درگیری آمده و پیروزی بعدی مأمون نیز در ادامه روایت می‌شود. بنابراین، پیشگویی فقط خبری جدا از جریان حوادث نیست و در ساختار روایت دینوری جای گرفته است.
آیا پیشگویی‌ها بر میزان تفصیل رویدادها اثر گذاشتند؟
نکته دیگری که نویسندگان مقاله به آن توجه کرده‌اند، یکسان نبودن حجم روایت‌های دینوری از رویدادهای تاریخی است. او برخی حوادث را با جزئیات فراوان شرح داده، اما از بعضی رویدادهای مهم به‌سرعت گذشته یا حتی نامی نبرده است.
برای نمونه، مقاله به شرح مفصل دینوری از جنگ صفین اشاره می‌کند؛ روایتی که در مقایسه با گزارش او از برخی نبردهای دیگر صدر اسلام، حجم بیشتری دارد. نویسندگان همچنین به شرح طولانی قیام مختار، رخدادهای مربوط به سقوط امویان، ماجرای ابومسلم و درگیری امین و مأمون توجه کرده‌اند. در مقابل، دینوری درباره برخی دوره‌ها و شخصیت‌ها، از جمله شماری از رخدادهای دوران خلافت مأمون، بسیار کوتاه نوشته است.
عباسی و کشاورز این تفاوت را با حضور یا نبود بحث احکام نجوم در روایت‌ها مرتبط می‌دانند. از نظر آن‌ها، دینوری رویدادهایی را که در آن‌ها پیشگویی یا نشانه‌های نجومی مطرح بوده، با تفصیل بیشتری شرح داده است؛ در حالی که درباره برخی حوادث مشابه، اما فاقد چنین مؤلفه‌ای، کوتاه‌تر نوشته یا سکوت کرده است.
این نتیجه‌گیری، تحلیل نویسندگان مقاله از مقایسه روایت‌های کتاب است و نباید آن را به‌عنوان اثبات قطعی انگیزه دینوری در انتخاب یا شرح رویدادها در نظر گرفت. با این حال، مقایسه‌ای که آن‌ها انجام داده‌اند، پرسشی قابل توجه درباره نقش باورهای نجومی در شیوه تاریخ‌نگاری او مطرح می‌کند.
کتابی درباره گیاهان، فراتر از داروشناسی
وجه دیگر آثار دینوری را باید در «کتاب النبات» جست‌وجو کرد؛ اثری که دانشنامه ایرانیکا در مقاله‌ای درباره سنت گیاه‌شناسی یونانی ـ اسلامی به آن پرداخته است. در آن دوره، گیاه‌شناسی غالباً در پیوند با پزشکی و داروشناسی مطالعه می‌شد؛ یعنی شناخت گیاهان بیشتر با توجه به خواص دارویی و کاربرد آن‌ها اهمیت داشت. اما ایرانیکا کتاب دینوری را اثری عمدتاً گیاه‌شناختی و زبان‌شناختی معرفی می‌کند که صرفاً به کاربرد دارویی گیاهان محدود نبود.
این کتاب از بخش‌هایی با ساختار الفبایی و نوشته‌هایی درباره گیاهان با کاربردهای مشخص تشکیل شده بود. بخش‌هایی از آن در گذر زمان از میان رفته و قسمت‌هایی نیز با کمک نقل‌قول‌هایی که نویسندگان بعدی از آن آورده‌اند، بازسازی شده است. به همین دلیل، آنچه امروز از «کتاب النبات» می‌شناسیم، تمام اثر اولیه نیست.
اهمیت این نوشته فقط در ثبت نام گیاهان خلاصه نمی‌شود. بر اساس توضیح ایرانیکا، دینوری برای تدوین آن از منابع مکتوب بهره گرفته، اطلاعاتی از بادیه‌نشینان گرد آورده و مشاهدات شخصی خود را نیز وارد کتاب کرده است. چنین روشی نشان می‌دهد که گردآوری دانش گیاه‌شناختی در کار او به رونویسی از نوشته‌های پیشین محدود نبوده و گزارش‌های شفاهی و مشاهده مستقیم نیز در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.
از این منظر، «کتاب النبات» و «اخبارالطوال» دو جنبه متفاوت از کار علمی دینوری را نشان می‌دهند: در یکی، نام‌ها و ویژگی‌های گیاهان با تکیه بر منابع و مشاهده گردآوری شده‌اند و در دیگری، رویدادهای تاریخی در کنار باورها و پیشگویی‌های رایج در روزگار نویسنده روایت شده‌اند.
دینوری را نمی‌توان تنها با عنوان گیاه‌شناس یا مورخ شناخت. آنچه از آثار باقی‌مانده و فهرست نوشته‌های از‌دست‌رفته او برمی‌آید، تصویری از دانشمندی با علایق گسترده است؛ کسی که در روزگار خود به موضوعاتی از زبان و ریاضیات تا گیاهان و تاریخ پرداخت. بررسی «اخبارالطوال» نیز نشان می‌دهد که شناخت یک متن تاریخی، تنها به دنبال‌کردن توالی رویدادها محدود نمی‌شود؛ گاهی توجه به باورهایی که نویسنده در روایت خود وارد کرده و مقایسه میزان پرداخت او به حوادث مختلف، دریچه‌ای تازه برای فهم شیوه تاریخ‌نگاری او می‌گشاید.
انتهای پیام/