مهاجرت مدال‌آوران المپیاد از ۵۰ درصد به نزدیک صفر رسید/ مدال‌آوران دیگر بلافاصله بعد از المپیاد چمدان نمی‌بندند
به گزارش خبرنگار گروه جامعه آنا، مهاجرت نخبگان یکی از جدی‌ترین چالش‌های نظام علمی و آموزشی کشور است؛ مسئله‌ای که از سال‌ها پیش، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان برگزیده المپیادهای علمی و مدال‌آوران رقابت‌های جهانی، نگرانی‌هایی را درباره آینده سرمایه انسانی کشور ایجاد کرده است. در این میان، آمار‌های مربوط به ماندگاری مدال‌آوران المپیاد در ایران، بار دیگر موضوع نقش نهاد‌های متولی پرورش استعداد‌های برتر و میزان اثربخشی برنامه‌های حمایتی آنها را به یکی از محور‌های مهم بحث درباره آینده نخبگان تبدیل کرده است.
در همین راستا، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان از حضور ۸۲ درصدی مدال‌آوران المپیادهای علمی از سال ۱۳۹۵ به بعد در داخل کشور خبر داده است؛ آماری که به معنای خروج حدود ۱۸ درصد از این گروه از نخبگان است. اما پرسش مهم اینجاست که باشگاه دانش‌پژوهان جوان به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین متولیان شناسایی، پرورش و حمایت از استعداد‌های برتر دانش‌آموزی، برای کاهش مهاجرت این سرمایه‌های علمی چه اقداماتی انجام داده و چه برنامه‌ای برای ماندگاری آنها در کشور دارد؟
سیدرضا حسینی، رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان، در گفت‌وگوی اختصاصی با خبرنگار آنا، با تشریح اقدامات این مجموعه در زمینه کاهش مهاجرت مدال‌آوران المپیادهای علمی، تأکید کرد که مسئله مهاجرت نخبگان محدود به اختیارات یک دستگاه نیست و تحقق ماندگاری استعداد‌های برتر، نیازمند شکل‌گیری یک زنجیره منسجم از حمایت‌ها در تمام مراحل تحصیلی و حرفه‌ای نخبگان است.
مهاجرت ۵۰ درصدی مدال‌آوران زیست‌شناسی در سال ۲۰۲۲؛ اکنون نزدیک به صفر!
حسینی با اشاره به تجربه سال‌های گذشته در زمینه مهاجرت مدال‌آوران المپیادهای جهانی اظهار کرد: یکی از چالش‌هایی که در سالیان گذشته با آن مواجه بودیم، مهاجرت مدال‌آوران المپیادهای جهانی پس از کسب مدال بود. به‌عنوان نمونه، در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۰ درصد اعضای تیم ملی المپیاد زیست‌شناسی کشور پس از شرکت در مسابقات جهانی مهاجرت کردند و تحصیلات کارشناسی خود را در خارج از کشور آغاز کردند.
وی افزود: این وضعیت در سال‌های گذشته یکی از نگرانی‌های جدی ما بود، اما اکنون شرایط تغییر کرده است؛ به‌گونه‌ای که تعداد مدال‌آوران جهانی که بلافاصله پس از کسب مدال برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی از کشور خارج می‌شوند، تقریباً به صفر رسیده است و در برخی سال‌ها حداکثر با یک یا دو مورد مواجه هستیم.
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان این تغییر را نشانه‌ای از اثربخشی اقدامات انجام‌شده در این مجموعه دانست و تصریح کرد: این آمار نشان می‌دهد باشگاه در حوزه وظایف و اختیارات خود توانسته عملکرد مناسبی داشته باشد، اما ماندگاری نخبگان یک مسیر زنجیره‌ای است و نمی‌توان انتظار داشت تنها یک مجموعه به‌تنهایی تمام مسئولیت آن را بر عهده بگیرد.
مهاجرت نخبگان با عملکرد یک دستگاه متوقف نمی‌شود؛ ضرورت شکل‌گیری زیست‌بوم نخبگانی
حسینی با تأکید بر اینکه موضوع مهاجرت نخبگان فراتر از اختیارات باشگاه دانش‌پژوهان جوان است، گفت: ما در کشور یک زیست‌بوم نخبگانی داریم که بخش‌های مختلفی از نظام آموزشی، دانشگاهی، صنعتی و علمی در آن نقش دارند. در حوزه وزارت آموزش و پرورش، باشگاه دانش‌پژوهان جوان و سازمان ملی پرورش استعداد‌های درخشان از جمله بازیگران اصلی این زیست‌بوم هستند.
وی ادامه داد: در فضای دانشجویی، وزارت علوم و وزارت بهداشت مسئولیت‌هایی بر عهده دارند و در فضای پسادانشجویی نیز وزارت صنعت، معدن و تجارت و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری نقش‌آفرینی می‌کنند. در کنار این مجموعه‌ها، بنیاد ملی نخبگان نیز به‌عنوان یکی از نهاد‌های مهم این حوزه حضور دارد.
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان با اشاره به ضرورت هماهنگی میان این دستگاه‌ها خاطرنشان کرد: باشگاه تنها بخشی از این پازل است و تلاش می‌کند وظایف خود را به بهترین شکل انجام دهد. یکی از مأموریت‌های ما افتخارآفرینی برای کشور است که به لطف خداوند و با تلاش دانش‌پژوهان، اتفاقات ویژه‌ای در این زمینه رقم خورده است؛ اما برای اینکه این استعدادها در کشور بمانند و مسیر علمی و حرفه‌ای خود را در داخل ایران ادامه دهند، سایر دستگاه‌ها نیز باید وظایف خود را به‌درستی انجام دهند.
اشتغال ۵۰۰ نخبه در باشگاه؛ استفاده از ظرفیت مدال‌آوران پس از المپیاد
حسینی یکی از اقدامات باشگاه دانش‌پژوهان جوان برای حفظ ارتباط نخبگان با فضای علمی کشور را بهره‌گیری از توانمندی دانش‌پژوهان و مدال‌آوران در فعالیت‌های این مجموعه عنوان کرد و گفت: یکی از کار‌هایی که در باشگاه انجام می‌دهیم، به‌کارگیری دانش‌پژوهان و استفاده از ظرفیت علمی و تخصصی آنهاست. در حال حاضر حدود ۵۰۰ نفر از نخبگان در بخش‌های مختلف باشگاه به ما کمک می‌کنند.
وی با بیان اینکه این رویکرد در راستای حفظ ارتباط نخبگان با فضای علمی و فعالیت‌های تخصصی کشور دنبال می‌شود، افزود: تلاش می‌کنیم از توانمندی این افراد در حوزه‌های مختلف استفاده کنیم تا پس از پایان دوران المپیاد نیز ارتباط آنها با باشگاه و فعالیت‌های علمی قطع نشود و بتوانند همچنان در مسیر رشد و اثرگذاری علمی قرار بگیرند.
بودجه ۳۳۵ میلیاردی باشگاه در سال ۱۴۰۵؛ سهم مدال‌آوران چقدر است؟
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان در بخش دیگری از این گفتوگو، درباره اعتبارات اختصاص‌یافته به این مجموعه در سال جاری و نحوه هزینه‌کرد آن توضیح داد و اظهار کرد: بودجه باشگاه در سال ۱۴۰۵ حدود ۳۳۵ میلیارد تومان است که از محل اعتبارات و درآمد‌های اختصاصی و همچنین اعتبارات تملک و هزینه‌ای تأمین می‌شود.
حسینی با اشاره به اینکه بخشی از این اعتبارات به‌طور مستقیم صرف هزینه‌های مرتبط با مدال‌آوران و دانش‌پژوهان المپیادی می‌شود، تصریح کرد: حدود ۳۵ میلیارد تومان از این بودجه به بخش مربوط به مدال‌آوران اختصاص دارد و بخش دیگری از اعتبارات نیز برای هزینه‌های عمومی و سایر مأموریت‌های باشگاه در نظر گرفته شده است.
وی با تشریح حوزه‌های هزینه‌کرد این اعتبارات گفت: بخشی از بودجه برای پرداخت هزینه‌های حضور در مسابقات جهانی و اعزام تیم‌ها هزینه می‌شود. بخش دیگری به آموزش و آماده‌سازی تیم‌های ملی المپیادهای علمی اختصاص دارد و بخشی نیز برای ایجاد و توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز دانش‌پژوهان هزینه می‌شود.
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان ادامه داد: موضوع دوران پس از المپیاد نیز برای ما اهمیت دارد؛ چراکه باید بتوانیم از ظرفیت علمی دانش‌پژوهان استفاده کنیم و زمینه ماندگاری و فعالیت آنها را در مجموعه‌هایی مانند باشگاه دانش و جوان ماندگار فراهم کنیم. همچنین حمایت از ایده‌های دانش‌پژوهان و کمک به عملیاتی شدن طرح‌های آنها از دیگر حوزه‌هایی است که در برنامه‌های باشگاه دنبال می‌شود.
حسینی تأکید کرد: کلیت بودجه باشگاه در حوزه مأموریت‌های مربوط به دانش‌پژوهان، المپیادهای علمی و حمایت از این افراد هزینه می‌شود و اعتبارات این مجموعه خارج از این چارچوب مصرف نمی‌شود.
رقابت نابرابر استعدادها؛ برنامه باشگاه برای دانش‌آموزان مناطق محروم چیست؟
یکی دیگر از محور‌های این گفت‌وگوی اختصاصی، تفاوت دسترسی دانش‌آموزان مناطق برخوردار و محروم به امکانات آموزشی، منابع تخصصی و فرصت‌های آمادگی برای شرکت در المپیادهای علمی بود؛ موضوعی که می‌تواند در شناسایی و پرورش استعداد‌های درخشان، شکاف قابل‌توجهی ایجاد کند.
حسینی در پاسخ به پرسشی درباره برنامه باشگاه برای کاهش این فاصله آموزشی گفت: در این زمینه دو مسیر را دنبال می‌کنیم. یکی از اقدامات ما در کمیته فارغ‌التحصیلان باشگاه دانش‌پژوهان جوان، تولید محتوای آموزشی رایگان برای دانش‌آموزان مناطق محروم است تا این دانش‌آموزان نیز بتوانند به منابع آموزشی مورد نیاز دسترسی داشته باشند.
وی افزود: بخشی از این اقدامات آغاز شده و در حال انجام است و امیدواریم بتوانیم این برنامه را تکمیل کنیم تا دانش‌آموزان مناطق کم‌برخوردار نیز بدون مواجهه با محدودیت‌های مالی، امکان استفاده از محتوای آموزشی تخصصی را داشته باشند.
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان با اشاره به نقش سازمان ملی پرورش استعداد‌های درخشان در شناسایی استعدادها اظهار کرد: اتفاق مثبت دیگری که در این حوزه در حال وقوع است، فعالیت معاونت استعدادیابی و امور فراگیری در سازمان ملی پرورش استعداد‌های درخشان است. اساساً مأموریت این معاونت آن است که استعداد‌های موجود در مدارس مختلف، اعم از دولتی و غیردولتی، سمپاد و غیرسمپاد، شناسایی شوند و زمینه رشد و پرورش آنها فراهم شود.
چرا باشگاه مستقیماً وارد آموزش دانش‌آموزان نمی‌شود؟
حسینی با توضیح درباره تفاوت مأموریت باشگاه دانش‌پژوهان جوان با مجموعه‌های متولی آموزش و استعدادیابی گفت: باشگاه به‌صورت مستقیم نمی‌تواند در آموزش فردی دانش‌آموزان ورود کند؛ زیرا یکی از مسئولیت‌های ما برگزاری آزمون‌های المپیاد و طراحی سؤالات این آزمون‌هاست. از آنجا که باشگاه در جایگاه طراح سؤال قرار دارد، نمی‌تواند هم‌زمان نقش آموزش‌دهنده مستقیم همان دانش‌آموزان را نیز بر عهده بگیرد.
وی ادامه داد: به همین دلیل، شناسایی استعدادها و فراهم کردن زمینه رشد آنها در مدارس مختلف باید از مسیر مجموعه‌های مسئول این حوزه دنبال شود. در همین راستا، کارسوق‌هایی با مشارکت چند ده هزار دانش‌آموز برگزار شده و تلاش بر این است که استعداد‌های ویژه در هر نقطه از کشور، فارغ از نوع مدرسه و موقعیت جغرافیایی، شناسایی و برای رشد آنها برنامه‌ریزی شود.
رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان با اشاره به تعامل میان این مجموعه و سازمان ملی پرورش استعداد‌های درخشان گفت: تعامل خوبی در این زمینه وجود دارد و امیدواریم با ادامه این همکاری‌ها، در سال‌های آینده شرایط بهتری برای شناسایی و پرورش استعداد‌های دانش‌آموزی در سراسر کشور فراهم شود.
ماندگاری نخبگان؛ حلقه‌ای که هنوز به همکاری همه دستگاه‌ها نیاز دارد
آنچه از اظهارات رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان برمی‌آید، این است که کاهش مهاجرت مدال‌آوران بلافاصله پس از کسب مدال جهانی، هرچند اتفاقی مهم و قابل‌توجه در مسیر حفظ سرمایه انسانی کشور محسوب می‌شود، اما به‌تنهایی برای حل مسئله مهاجرت نخبگان کافی نیست.
از یک سو، فراهم کردن فرصت حضور نخبگان در فعالیت‌های علمی، استفاده از ظرفیت تخصصی آنها، حمایت از ایده‌های دانش‌پژوهان و تأمین هزینه‌های حضور در رقابت‌های بین‌المللی می‌تواند پیوند این افراد با فضای علمی کشور را تقویت کند و از سوی دیگر، نبود فرصت‌های متناسب برای ادامه تحصیل، اشتغال، فعالیت پژوهشی و تبدیل ایده‌های علمی به محصولات و خدمات فناورانه در مراحل بعدی زندگی، همچنان می‌تواند زمینه خروج سرمایه‌های انسانی را فراهم کند.
به نظر می‌رسد چالش اصلی امروز دیگر صرفاً شناسایی استعدادها و رساندن آنها به سکوی افتخارآفرینی جهانی نیست؛ بلکه مسئله مهم‌تر، طراحی مسیری پیوسته از دوران دانش‌آموزی تا دانشگاه و ورود به بازار کار است؛ مسیری که در آن نخبه پس از کسب مدال، برای ادامه فعالیت علمی و حرفه‌ای خود در داخل کشور نیز چشم‌انداز روشنی پیش‌رو داشته باشد.
آمار ۸۲ درصدی ماندگاری مدال‌آوران المپیادهای علمی در ایران، در کنار تجربه مهاجرت ۵۰ درصدی اعضای تیم ملی المپیاد زیست‌شناسی در سال ۲۰۲۲ و کاهش این میزان به نزدیک صفر در میان مدال‌آوران اعزامی به رقابت‌های جهانی، نشانه‌ای از تغییر شرایط در این حوزه است؛ اما همان‌طور که رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان تأکید می‌کند، ماندگاری نخبگان یک مسابقه انفرادی نیست و نتیجه عملکرد هماهنگ تمام اجزای زیست‌بوم نخبگانی کشور خواهد بود.
انتهای پیام/