علوم انسانی نباید در کتابخانه‌ها و صفحات مقالات متوقف بماند/ هدف‌گذاری دانشگاه آزاد برای تألیف ۳۰۶ کتاب مرجع علوم انسانی در سال‌های آینده
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، سیدمحمود هاشمی، معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی، در نشست هم‌اندیشی معاونت علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی که در مرکز اسناد و کتابخانه مرکزی مرحوم دکتر حسن حبیبی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات برگزار شد، با تأکید بر ضرورت اثبات کارآمدی علوم انسانی در زندگی واقعی مردم، گفت: علوم انسانی نباید در کتابخانه‌ها و صفحات مقالات متوقف بماند، بلکه پژوهش‌ها و دستاوردهای این حوزه باید بر کیفیت زندگی مردم و جامعه اثر بگذارد.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به ضرورت بازتعریف جایگاه علوم انسانی در جامعه بیان کرد: هر زمان درباره علوم انسانی صحبت می‌شود، گاهی به‌جای آنکه کارآمدی این حوزه برجسته شود، ابعاد دیگری مورد توجه قرار می‌گیرد. باور من این است که علوم انسانی کارآمد است؛ اما اثبات کارآمدی و نشان‌دادن آثار آن در برخی زمینه‌ها دشوارتر است و گاهی شواهد و پیامدهای آن به‌اندازه حوزه‌های دیگر به‌وضوح دیده نمی‌شود.
وی ادامه داد: پرسش‌هایی که امروز در جامعه ما مطرح است، باید از سوی علوم انسانی پاسخ داده شود تا کارآمدی این حوزه و ضرورت تحول در آن به اثبات برسد. باید بررسی کنیم که آیا توانسته‌ایم جامعه را به‌درستی تحلیل کنیم، انتظارات و نیازهای آن را بشناسیم و به این نیازها پاسخ دهیم یا خیر. همچنین باید ببینیم علوم انسانی تا چه اندازه در مسیر پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها حرکت کرده است.
هاشمی با اشاره به برجسته‌ترشدن دستاوردهای علوم فنی و مهندسی در مقایسه با علوم انسانی گفت: یکی از دلایل این موضوع، ملموس‌تر بودن آثار، پیامدها و خروجی‌های اقدامات انجام‌شده در حوزه‌های فنی و مهندسی است. در مقابل، علوم انسانی نیز باید بتواند آثار خود را به‌گونه‌ای نشان دهد که جامعه و مدیران آن، نقش این دانش را در حل مسائل و بهبود شرایط زندگی درک کنند.
وی با بیان اینکه جامعه در دوره‌ای از تحولات سریع قرار دارد، افزود: ابزارها و فناوری‌های جدید با سرعت زیادی در حال تغییرند. این پرسش مطرح است که علوم انسانی تا چه اندازه توانسته این تحولات و ابزارها را بشناسد، در اختیار بگیرد، بر آنها اثر بگذارد، آنها را مدیریت و کنترل کند و در مسیر نیازهای جامعه جهت دهد. اینها از دغدغه‌های مهم امروز ماست.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به حوزه‌های اقتصاد و مدیریت اظهار کرد: در این حوزه‌ها اندیشمندان و دانشمندان فراوانی داریم، اما کارآمدی این علوم باید در پیامدها و خروجی‌های سازمان‌ها و نهادها نیز دیده شود. در جامعه مدیران موفق متعدد داریم؛ بااین‌حال، موفقیت‌ها باید با شاخص‌ها و نشانه‌های علمی ارزیابی شوند تا آثار دانش و پژوهش در عملکردها و نتایج قابل مشاهده باشد.
هاشمی تأکید کرد: اگر علوم انسانی صرفاً در کتابخانه‌ها و صفحات مقالات باقی بماند، همان انتقادهایی متوجه این حوزه خواهد شد که امروز گاهی مطرح می‌شود. پژوهش‌های علوم انسانی باید بر کیفیت زندگی مردم و جامعه اثر بگذارد و نسبت دانشگاه با جامعه را به‌صورت واقعی تنظیم کند.
وی با یادآوری دیدگاه‌های رهبر شهید درباره جایگاه علوم انسانی گفت: علوم انسانی روح علوم است و متغیرهای مادی، غیرمادی و متافیزیکی را دربرمی‌گیرد. علوم انسانی می‌تواند جهت‌دهنده سایر علوم باشد و جامعه را به سمت تعالی هدایت کند؛ همان‌گونه که اگر این ظرفیت به‌درستی به کار گرفته نشود، ممکن است جهت‌گیری‌های نادرستی شکل بگیرد.
وی افزود: اگر از حل مسئله، شناسایی آسیب‌های اجتماعی و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه صحبت می‌کنیم، بخش مهمی از امید ما به دانشجویان تحصیلات تکمیلی، به‌ویژه دانشجویان دکتری است.
تدوین کتاب‌های مرجع؛ هدف‌گذاری برای تألیف ۳۰۶ عنوان
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به یکی از دغدغه‌های استادان این حوزه گفت: در ماه‌های نخست مسئولیت، با تعدادی از پیشکسوتان و استادان برجسته علوم انسانی به‌صورت جداگانه دیدار کردم و درباره دلایل محقق‌نشدن برخی انتظارات در این حوزه پرسیدم. یکی از نکاتی که در این دیدارها مطرح شد، کمبود کتاب‌های مرجع و منابع درسی به‌روز، کارآمد و متناسب با ظرفیت علوم انسانی بود.
وی ادامه داد: بر همین اساس، طرح تألیف کتاب‌های مرجع و درسی را با عنوان «طرح استاد» دنبال کردیم. در این طرح، گروهی از استادان برجسته مسئولیت تألیف یک کتاب را بر عهده می‌گیرند تا حاصل کار آنان بتواند به‌عنوان کتاب مرجع در یک درس مورد استفاده قرار گیرد.
هاشمی با بیان اینکه فرایند شناسایی استادان و عنوان‌های پیشنهادی در این طرح آغاز شده است، اظهار کرد: تاکنون حدود ۲۸۰ استاد برای تألیف کتاب اعلام آمادگی کرده‌اند. هدف‌گذاری ما این است که در سال‌های ۱۴۰۵ و ۱۴۰۶، ۳۰۶ عنوان کتاب مرجع در حوزه علوم انسانی تألیف شود. این آمار و بازه زمانی باید پیش از انتشار با متن صوتی تطبیق داده شود.
وی از استادان خواست در این طرح مشارکت کنند و افزود: استادانی که سال‌ها در یک حوزه تدریس، پژوهش و تجربه‌اندوزی کرده‌اند، می‌توانند در تألیف منابعی نقش‌آفرینی کنند که از اعتبار علمی و مقبولیت بالایی برخوردار باشند و در اختیار دانشجویان قرار گیرند.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: اگر ادعا کنیم که می‌خواهیم آموزش را به‌صورت منسجم و هدفمند پیش ببریم، اما به تولید کتاب‌های مرجع و منابع درسی معتبر نرسیم، نمی‌توانیم ادعای خود را به‌طور کامل محقق کنیم. تولید محتوای علمی مناسب، یکی از مقدمات ضروری تحول در آموزش علوم انسانی است.
بازنگری سرفصل‌های درسی متناسب با تحولات علمی
هاشمی در بخش دیگری از سخنان خود، بازنگری سرفصل‌های درسی را از دیگر برنامه‌های این معاونت برشمرد و گفت: برخی رشته‌ها برای سال‌های طولانی مورد بازنگری جدی قرار نگرفته‌اند.
وی افزود: استادان حوزه هنر بهتر از هر کسی با ضرورت به‌روزرسانی رشته‌های خود آشنا هستند. نمی‌توان انتظار داشت رشته‌های علوم انسانی و هنر در طول سال‌های متمادی بدون بازنگری باقی بمانند و همچنان بتوانند پاسخ‌گوی نیازهای جامعه باشند.
هاشمی با اشاره به مشارکت استادان در کمیته‌های بازنگری بیان کرد: برخی استادان واحد علوم و تحقیقات مسئولیت این کمیته‌ها را بر عهده دارند و برخی دیگر نیز در آنها مشارکت می‌کنند. از سایر استادان نیز درخواست می‌کنم در این مسیر به ما کمک کنند تا سرفصل‌ها با دقت و کیفیت بیشتری بازنگری شوند.
تأکید بر نظریه‌پردازی، نقد و مناظره علمی
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی، نظریه‌پردازی، نقد و مناظره را از محورهای مهم سیاست‌گذاری این حوزه دانست و گفت: اگر برای آینده علوم انسانی افق روشنی در نظر داریم، بدون نظریه‌پردازی، نقد نظریه‌ها و برگزاری مناظره‌های علمی نمی‌توانیم مسیر تحول را به‌درستی دنبال کنیم.
وی با اشاره به جایگاه این موضوع در اسناد بالادستی و سیاست‌های دانشگاه اظهار کرد: نظریه‌پردازی از موضوعات مهم و مورد تأکید در سیاست‌های دانشگاه و اسناد بالادستی نظام است. من از استادانی که به مرتبه استادی می‌رسند، علاوه بر تبریک این موفقیت، درخواست می‌کنم وارد عرصه نظریه‌پردازی، نقد و مناظره شوند.
هاشمی خطاب به استادان پیشکسوت دانشگاه آزاد اسلامی گفت: شما از برجسته‌ترین و باتجربه‌ترین استادان این دانشگاه هستید و می‌توانید پیشران این حرکت باشید. از شما می‌خواهم این حوزه را جدی بگیرید و در آن مشارکت کنید.
وی افزود: ممکن است در گذشته برخی دشواری‌ها در فرایندها وجود داشته باشد، اما تلاش می‌کنیم این فرایندها با سرعت و سهولت بیشتری طی شوند. البته نظریه‌پردازی فرایندی کوتاه‌مدت نیست و به پیشینه پژوهشی، مطالعه و کار علمی مستمر نیاز دارد. نظریه‌ای که قرار است مبنای تحول قرار گیرد، باید بر تجربه و کار عمیق علمی استوار باشد.
توسعه دوره‌های پسادکتری برای پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه
هاشمی در ادامه به ظرفیت دوره‌های پسادکتری اشاره کرد و گفت: پیش‌بینی‌ها و ظرفیت‌هایی برای دوره‌های پسادکتری فراهم شده است. استادان می‌توانند دانشجویان و فارغ‌التحصیلانی را که علاقه‌مند به ورود به این دوره‌ها هستند، شناسایی و معرفی کنند تا پس از طی فرایندهای لازم، مجوزهای موردنیاز صادر شود.
وی افزود: دوره‌های پسادکتری می‌توانند فرصتی برای تمرکز بر حل مسائل و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه باشند. این ظرفیت باید در کنار رسانه‌ها، رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها دیده شود تا فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه بیش از گذشته به مسائل واقعی کشور پیوند بخورد.
راه‌اندازی جشنواره ملی هنر ایرانی ـ اسلامی و علوم انسانی
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی از دریافت مجوز برگزاری جشنواره‌ای در حوزه علوم انسانی و هنر خبر داد و گفت: مجوز جشنواره ملی هنر ایرانی ـ اسلامی و علوم انسانی دریافت شده و این برنامه در مرحله آغاز قرار دارد.
وی با اشاره به محوریت کارآمدی علوم انسانی در این جشنواره بیان کرد: هدف ما صرفاً برگزاری یک جشنواره نیست، بلکه می‌خواهیم جشنواره‌ای در تراز رویدادهای فاخر کشور شکل بگیرد؛ به‌گونه‌ای که استادان، پژوهشگران و سایر مشارکت‌کنندگان بتوانند از امتیازهای مادی و معنوی آن نیز بهره‌مند شوند.
هاشمی تأکید کرد: برای رسیدن به چنین هدفی، باید سازوکار جشنواره به‌گونه‌ای طراحی شود که آثار ارزشمند علمی و هنری دیده شوند و این رویداد به فرصتی برای تقویت جایگاه علوم انسانی و هنر تبدیل شود.
هدف‌گذاری برای پیوند رساله‌های دکتری با مسائل جامعه
هاشمی هدفمندکردن رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها را یکی دیگر از محورهای اصلی برنامه‌های این معاونت دانست و گفت: دانشگاه آزاد اسلامی و واحد علوم و تحقیقات برنامه‌های علمی متعددی دارند، اما باید بررسی کنیم این برنامه‌ها تا چه اندازه ناظر به مسائل جامعه هستند و رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها چه سهمی در شناسایی و حل این مسائل دارند.
وی افزود: هدف‌گذاری اعلام‌شده برای سال آینده این است که دست‌کم پنج درصد از رساله‌های دانشجویان دکتری علوم انسانی به حل مسائل جامعه منجر شود. با توجه به ظرفیت حدود سه هزار و ۵۰۰ دانشجوی دکتری در واحد علوم و تحقیقات، این هدف می‌تواند زمینه‌ساز حرکت جدی‌تری در جهت مسئله‌محوری پژوهش‌ها باشد.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه این هدف‌گذاری بلندپروازانه است، اظهار کرد: ممکن است در ادامه، سهم رساله‌های مرتبط با مسائل جامعه به ۱۰ یا ۱۵ درصد افزایش یابد؛ اما مهم آن است که به‌تدریج مسیر پژوهش‌ها را با نظام مسائل کشور هماهنگ کنیم تا در سال‌های آینده بتوانیم ارتباط گسترده‌تری میان رساله‌ها و نیازهای جامعه برقرار کنیم.
وی تأکید کرد: اگر قرار است در آینده به پوشش گسترده مسائل جامعه برسیم، باید از همین امروز این مسیر را آغاز کنیم و پژوهش‌های دانشگاهی را به‌گونه‌ای جهت دهیم که خروجی آنها صرفاً به تولید مقاله محدود نباشد.
ارتقای نشریات علمی و حرکت به سمت نمایه‌های بین‌المللی
هاشمی در ادامه با اشاره به وضعیت نشریات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات گفت: این واحد نشریات علمی ارزشمندی دارد، اما لازم است وضعیت آنها ارتقا پیدا کند. این موضوع برای سایر واحدها و استان‌های دانشگاه نیز مورد توجه قرار گرفته و واحد علوم و تحقیقات هم باید در این مسیر گام بردارد.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در بخش دوم نشست و پس از شنیدن دیدگاه‌های استادان، با اشاره به اینکه بسیاری از دغدغه‌های مطرح‌شده پیش‌تر نیز در جلسات کارشناسی بررسی شده است، گفت: از اینکه در هفت تا هشت ماه گذشته اقداماتی در حوزه علوم انسانی و هنر انجام شده و بخشی از دغدغه‌های استادان در قالب برنامه‌ها و پیگیری‌ها مورد توجه قرار گرفته است، خرسندم.
وی با اشاره به ضرورت هم‌افزایی میان حوزه‌های مختلف دانشگاه اظهار کرد: در دوره مدیریتی فعلی، معاونت‌های دانشگاه برای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند. برخلاف برخی برداشت‌های گذشته که علوم انسانی را در موقعیتی جدا از سایر حوزه‌ها می‌دید، امروز تلاش می‌شود سیاست‌گذاری‌ها با همدلی و با توجه به مسائل همه حوزه‌ها انجام شود.
هاشمی در پاسخ به برخی دیدگاه‌ها درباره الزامات مقاله‌محوری در فرایندهای دانشگاهی گفت: ممکن است بعضی از استادان درباره ضرورت وجود مقاله برای دفاع یا استمرار برخی فرایندها دیدگاه متفاوتی داشته باشند. نظر استادان در تصمیم‌گیری‌های بعدی مورد توجه قرار خواهد گرفت و تلاش می‌کنیم این موضوعات با بررسی کارشناسی دنبال شوند.
بازنگری معیارهای سرآمدی علمی با توجه به ویژگی‌های علوم انسانی و هنر
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در پاسخ به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره تجاری‌سازی و ارزیابی دستاوردهای علمی اظهار کرد: در زمینه سرآمدان علمی، به دغدغه‌هایی که استادان مطرح کرده‌اند ورود کرده‌ایم؛ زیرا نمی‌توان علوم انسانی را صرفاً با همان معیارها و شاخص‌هایی ارزیابی کرد که برای علوم فنی و مهندسی به کار می‌روند.
وی افزود: در بررسی‌های انجام‌شده، مشخص شد که هنر نیز در برخی چارچوب‌های ارزیابی سرآمدی علمی به‌اندازه کافی دیده نشده است. ازاین‌رو، در ضوابطی که در حال تدوین و طی مراحل اجرایی است، تلاش شده است هم ویژگی‌های علوم انسانی و هم اقتضائات حوزه هنر در نظر گرفته شود.
هاشمی تأکید کرد: هدف آن است که معیارهای ارزیابی به‌گونه‌ای تنظیم شوند که ظرفیت‌های واقعی علوم انسانی و هنر را نشان دهند و امکان تقویت هر دو حوزه را فراهم کنند.
پیگیری موضوع فلسفه و ضرورت روشن‌شدن مبانی فعالیت‌ها
هاشمی در پاسخ به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره دروس فلسفه گفت: موضوع فلسفه و ضرورت توجه به مبانی نظری فعالیت‌ها را یادداشت کرده‌ام تا همکاران آن را پیگیری کنند. اگر فلسفه رفتار و عملکرد خود را نشناسیم، ممکن است اقداماتی انجام دهیم که در ابتدا درست به نظر برسند، اما به دلیل ناآگاهی از مبانی آنها، در ادامه با تغییر مسیر یا دگرگونی‌های نامناسب مواجه شویم.
وی افزود: باید به‌گونه‌ای عمل کنیم که دانشجویان بتوانند از ظرفیت فلسفه بهره ببرند و آثار آن را در زندگی و تفکر خود درک کنند. گاهی دانشجویان با متون و درس‌های فلسفی ارتباط برقرار نمی‌کنند و حتی با ساده‌سازی محتوا نیز احساس می‌کنند با مفاهیمی دشوار و سنگین روبه‌رو هستند. بنابراین، باید راه‌هایی برای افزایش اثرگذاری این دروس پیدا کنیم، بدون آنکه عمق علمی آنها از بین برود.
هاشمی با اشاره به تلاش این معاونت برای ایجاد ارتباط با نهادهای مختلف گفت: در سطح کلان تلاش می‌کنیم قراردادها و تفاهم‌نامه‌هایی با نهادهای گوناگون منعقد کنیم تا مسائل و نیازهای خود را در قالب طرح‌های پژوهشی به دانشگاه ارائه دهند و استادان علوم انسانی بتوانند برای پاسخ‌گویی به آنها وارد عمل شوند.
وی همچنین از پیگیری ابلاغ ضوابط حمایت مادی و معنوی از نظریه‌پردازی، نقد و مناظره خبر داد و گفت: این ضوابط با در نظر گرفتن ابعاد مختلف موضوع در حال پیگیری است تا زمینه فعالیت علمی استادان در این حوزه تقویت شود.
بازنگری در دستاوردهای علمی و ضوابط ارزیابی پژوهش‌ها
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به پیشنهادهای مطرح‌شده درباره دستاوردهای علمی جدید، تدوین سرفصل‌های علوم انسانی دیجیتال و تغییر معیارهای ارزیابی پژوهش‌ها گفت: در مدل جدیدی که برای فرایندهای علمی پیش‌بینی شده، قرار است دستاوردهای پژوهشی با نگاهی متناسب‌تر با ماهیت علوم انسانی بررسی شوند. این مدل هنوز نهایی نشده و در مرحله بررسی و پیش‌بینی قرار دارد.
وی افزود: در این چارچوب، باید امکان آن فراهم شود که یک نظریه علمی معتبر به‌عنوان دستاورد ثبت شود و در برخی موارد، دستاوردهای علمی ارزشمند مانند کتاب‌های فاخر نیز در ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی جایگاه مناسبی پیدا کنند. نباید تمرکز ارزیابی‌ها صرفاً بر تعداد مقالات باشد؛ بلکه باید کیفیت، اثرگذاری و ماهیت دستاورد علمی نیز مورد توجه قرار گیرد.
هاشمی با اشاره به ضرورت اصلاح ضوابط امتحانات در عصر هوش مصنوعی بیان کرد: نمی‌توانیم هوش مصنوعی را نادیده بگیریم یا کنار بگذاریم. باید ظرفیت‌های این فناوری را به‌عنوان یک فرصت در آموزش مورد استفاده قرار دهیم و خودمان نیز در این زمینه توانمند شویم.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: استفاده از هوش مصنوعی نباید شأن علم و اعتبار نظام علمی را زیر سؤال ببرد. بنابراین، در کنار بهره‌گیری از فرصت‌های این فناوری، باید ضوابط ارزیابی، امتحانات و فعالیت‌های آموزشی نیز متناسب با شرایط جدید اصلاح شوند.
توجه به ظرفیت‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و علوم انسانی دیجیتال
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه به برخی دیگر از دیدگاه‌های استادان اشاره کرد و گفت: در حوزه روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فلسفه و سایر رشته‌های علوم انسانی، نکات ارزشمندی درباره استفاده از ابزارهای جدید، برجسته‌سازی شخصیت‌ها، جامعه‌پردازی، تقویت ارزش‌های علوم انسانی و برقراری پیوند مستمر میان رشته‌ها مطرح شد.
وی افزود: این پیشنهادها می‌تواند در طراحی برنامه‌های آینده مورد توجه قرار گیرد. همچنین، موضوعاتی مانند عقل‌گرایی در فلسفه، مسائل اجتماعی و ظرفیت‌های علوم انسانی دیجیتال نیازمند گفت‌وگوهای تخصصی بیشتر است. تلاش می‌کنیم با برگزاری جلسات کارشناسی و فراهم‌کردن فضای مناظره، این موضوعات را به مسیر عملیاتی نزدیک کنیم.
هاشمی با اشاره به برنامه‌های توانمندسازی استادان علوم انسانی گفت: برای توانمندسازی علوم انسانی در برنامه دانشگاه جلساتی پیش‌بینی شده است. این توانمندسازی نباید صرفاً به آموزش تخصصی و مهارتی محدود شود، بلکه باید به شکل‌گیری فضای تحول و ارتقای ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و اجتماعی این حوزه کمک کند.
هاشمی: تحول در علوم انسانی بدون نهادسازی و نظریه‌پردازی محقق نمی‌شود
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت ایجاد نهادهای مؤثر برای تحول در علوم انسانی گفت: تحول در علوم انسانی بدون نهادسازی اتفاق نمی‌افتد. تلاش‌های پیشین برای ایجاد ساختارهای مرتبط با این حوزه اهمیت زیادی داشته است، اما مسئله اصلی، ادامه و استمرار این مسیر و تبدیل آن به یک جریان عملی و اثرگذار در جامعه است.
وی با اشاره به ظرفیت علمی واحد علوم و تحقیقات گفت: با توجه به تعداد استادان و اعضای هیئت علمی این واحد در حوزه علوم انسانی و هنر، انتظار می‌رود فعالیت‌های نظریه‌پردازی و مناظره علمی بیش از وضعیت فعلی باشد. واحد علوم و تحقیقات با توجه به ظرفیت علمی خود می‌تواند در این زمینه پیشگام باشد و با ایجاد کارزارهای علمی و گفت‌وگوهای تخصصی، زمینه طرح و نقد نظریه‌ها را فراهم کند.
علوم انسانی دانش تجملی و حاشیه‌ای نیست
هاشمی با تأکید بر ضرورت پیوند علوم انسانی با زندگی واقعی مردم گفت: اگر از علوم انسانی برای زندگی واقعی استفاده نکنیم، همان نگاهی که گاهی به برتری علوم فنی و مهندسی بر علوم انسانی منجر می‌شود، همچنان ادامه خواهد یافت.
وی با اشاره به دیدگاه‌های رهبر شهید درباره نقش علوم انسانی در پیشرفت صنعتی اظهار کرد: پیشرفت صنعتی نیز از علوم انسانی بی‌نیاز نیست؛ مدیریت، عدالت، صداقت، روحیه جهادی و بسیاری از مؤلفه‌هایی که در پیشرفت نقش دارند، با دانش و بینش علوم انسانی ارتباط پیدا می‌کنند. بنابراین، نباید نقش این حوزه را در زندگی واقعی نادیده بگیریم.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: علوم انسانی دانش تجملی و حاشیه‌ای نیست، بلکه در شکل‌دادن به مسیر تحولات جامعه نقش دارد. گاهی جامعه به سمتی حرکت می‌کند و یک نظریه‌پرداز علوم انسانی با طرح یک ایده یا مفهوم، می‌تواند در جهت‌گیری آن اثر بگذارد. این ظرفیت باید شناخته و تقویت شود.
ضرورت نگاه میان‌رشته‌ای در کنار تخصص عمیق
هاشمی یکی دیگر از الزامات تحول در علوم انسانی را توجه به پیوند میان رشته‌ها دانست و گفت: در گذشته بیشتر بر عمیق‌شدن در یک حوزه و تبدیل‌شدن به متخصص تأکید می‌شد؛ اما امروز روشن است که اگر نتوانیم میان رشته‌های مختلف ارتباط برقرار کنیم، نمی‌توانیم پاسخ‌گوی بسیاری از نیازهای جامعه باشیم.
وی افزود: تخصص عمیق همچنان ضروری است، اما باید در کنار آن، نگاه میان‌رشته‌ای نیز تقویت شود. لازم است بتوانیم میان گرایش‌ها و رشته‌های مختلف پیوند برقرار کنیم و به‌جای فعالیت جزیره‌ای، شبکه‌ای عمل کنیم. گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای می‌تواند به ایجاد بستری مناسب برای حل مسائل پیچیده جامعه کمک کند.
نسل جدید مخاطب منفعل نیست
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تغییر ویژگی‌های نسل جدید دانشجویان بیان کرد: نسل جدید با نسل‌های گذشته تفاوت دارد. نمی‌توان انتظار داشت دانشجوی امروز، سازوکارها و اقتدارهای سنتی را بدون پرسش و چالش بپذیرد. علوم انسانی باید برای پرسش‌ها و دغدغه‌های این نسل پاسخ داشته باشد.
وی افزود: دانشجویان امروز پرسشگر و فعال هستند و گاهی پرسش‌هایی مطرح می‌کنند که پاسخ‌گویی به آنها به تأمل و مطالعه عمیق نیاز دارد. نمی‌توان تصور کرد که با چند پاسخ کلی یا صرفاً با ارجاع به برخی مفاهیم فلسفی، همه پرسش‌های آنان برطرف می‌شود.
هاشمی تأکید کرد: اگر از این فرصت استفاده کنیم و دانشجو را در گفت‌وگوها و فرایندهای تصمیم‌گیری مشارکت دهیم، می‌توانیم او را در کنار دانشگاه قرار دهیم و زمینه تعالی دانشگاه را فراهم کنیم. دانشجو نباید مخاطبی منفعل باشد؛ بلکه باید در شکل‌گیری گفت‌وگوها و تصمیم‌ها نقش داشته باشد.
امیدآفرینی و ارتباط با مسائل واقعی جامعه
وی با اشاره به ضرورت امیدآفرینی در علوم انسانی گفت: در این نشست، موجی از امید را در میان استادان مشاهده کردم؛ اما اگر علوم انسانی به‌جای شناخت مسائل و ارائه راه‌حل، ناامیدی و سیاه‌نمایی را ترویج کند، از کارکرد اصلی خود فاصله می‌گیرد.
هاشمی ادامه داد: حرکت علوم انسانی باید بر امیدآفرینی و ایجاد چشم‌انداز نسبت به آینده استوار باشد. این حوزه باید با جامعه و چالش‌های آن ارتباط برقرار کند، مسائل را بشناسد و برای حل آنها راهکار ارائه دهد. برای این کار، لازم است هم ظرفیت‌های علمی موجود را بشناسیم، هم از تجربه گذشته بهره بگیریم و هم نیازهای پیش روی جامعه را در نظر داشته باشیم.
وی افزود: نمی‌توان با همان نظریه‌ها، ایده‌ها و رویکردهای گذشته، به تمام پرسش‌های آینده پاسخ داد. دانش و منابع علمی باید به‌روز شوند و استادان نیز متناسب با تحولات جامعه و نیازهای دانشجویان، محتوای آموزشی خود را بازنگری کنند.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تجربه استادانی که منابع درسی خود را به‌طور مستمر به‌روزرسانی می‌کنند، اظهار کرد: وقتی استاد منابع درسی خود را متناسب با تحولات علمی تغییر می‌دهد، دانشجو نیز می‌تواند ارتباط بهتری با درس برقرار کند. این رویکرد باید در ارزیابی‌ها و سیاست‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
علوم انسانی باید در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها نقش داشته باشد
هاشمی در پایان با تأکید بر ضرورت برجسته‌ترشدن نقش دانشگاه و علوم انسانی در جامعه گفت: فعالیت‌های علوم فنی و مهندسی به دلیل برخورداری از خروجی‌های فیزیکی و ملموس، معمولاً بیشتر دیده می‌شوند؛ اما در علوم انسانی این اتفاق کمتر رخ می‌دهد. اگر فقط برای جامعه سخنرانی کنیم و حرف بزنیم، هرچند این کار ارزشمند است، اما به‌تنهایی برای اثبات کارآمدی علوم انسانی کافی نیست.
وی افزود: باید ببینیم آیا دانش و پژوهش ما به تصمیم‌گیری، سیاست‌گذاری و پیشرفت جامعه منجر می‌شود یا خیر. علوم انسانی برای اثبات کارآمدی خود باید در فرایندهای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری حضور مؤثر داشته باشد.
معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به نقش استادان در حوزه‌هایی مانند سیاست‌گذاری، مدیریت، روان‌شناسی، حقوق و حکمرانی اظهار کرد: وقتی مدیران اجرایی و تصمیم‌گیران از مشورت استادان علوم انسانی بهره می‌گیرند، زمینه تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و کاهش خطاها فراهم می‌شود. در مقابل، بی‌توجهی به ظرفیت‌های این حوزه می‌تواند فرایند تصمیم‌گیری را با ضعف‌هایی مواجه کند.
هاشمی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: برای اثبات کارآمدی علوم انسانی، باید هم تخصص داشته باشیم و هم دغدغه انسان را در نظر بگیریم. نمی‌توان فقط یکی از این دو را مدنظر قرار داد؛ باید داده‌ها را بفهمیم، درد جامعه را بشناسیم و دانش تخصصی را در کنار فهم انسانی به کار بگیریم.
انتهای پیام/