حتی متخصصان فناوری، استفاده فرزندانشان از شبکه‌های اجتماعی را محدود می‌کنند
به گزارش خبرگزاری آنا، به نقل از روزنامه گاردین؛ شش والد درباره تصمیم خود برای محدودکردن استفاده فرزندانشان از شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی صحبت کرده‌اند. این گزارش نشان می‌دهد نگرانی درباره فناوری فقط به خانواده‌هایی محدود نیست که شناخت چندانی از ابزارهای دیجیتال ندارند؛ حتی برخی والدین آشنا با این صنعت نیز درباره تاثیر شبکه‌های اجتماعی و چت‌بات‌ها بر زندگی فرزندانشان محتاط‌تر شده‌اند.
این نگرانی‌ها طیفی از موضوعات را دربرمی‌گیرد؛ از حریم خصوصی و سلامت روان گرفته تا نقش هوش مصنوعی در آموزش و احتمال وابستگی کودکان به همراهان دیجیتال. بااین‌حال، تجربه این شش خانواده را نباید به همه والدین تعمیم داد؛ اهمیت گزارش گاردین در نشان‌دادن نوعی تغییر نگرش و پرسش‌هایی است که با گسترش فناوری‌های جدید برای خانواده‌ها ایجاد شده است.
اختلاف نظر والدین و نوجوانان بر سر چیست؟
به گزارش مرکز پژوهشی پیو، در بررسی منتشرشده در آوریل ۲۰۲۶، ۴۴ درصد والدین نوجوانانی که از تیک‌تاک استفاده می‌کنند، زمان حضور فرزندشان در این پلتفرم را بیش از حد ارزیابی کرده‌اند؛ این، درحالی است که فقط ۲۸ درصد نوجوانان با این نظر موافق هستند و خودشان هم چنین نظری داشته‌اند. این اختلاف نشان می‌دهد والدین و فرزندان برداشت یکسانی از استفاده مناسب از شبکه‌های اجتماعی ندارند و اختلاف نظر بر سر مدت زمان استفاده از این فضا است.
در همین پژوهش، حدود چهار نفر از هر ۱۰ والد گفته‌اند شبکه‌های اجتماعی به خواب یا بهره‌وری فرزندشان آسیب می‌زند. همچنین ۲۴ درصد والدین تاثیر این پلتفرم‌ها بر سلامت روان نوجوانان را منفی ارزیابی کرده‌اند؛ در مقابل، هشت درصد تاثیر آن‌ها را مثبت دانسته‌اند.
این داده‌ها دیدگاه والدین آمریکایی را منعکس می‌کند و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند شبکه‌های اجتماعی علت مستقیم مشکلات خواب یا سلامت روان هستند؛ با این حال، نشان می‌دهد نگرانی خانواده‌ها درباره پیامدهای استفاده از این پلتفرم‌ها قابل چشم‌پوشی نیست.
ابزارهای ایمنی برای نوجوانان کافی است؟
بحث درباره محدودیت سنی و ابزارهای نظارتی زمانی جدی‌تر می‌شود که عملکرد سازوکارهای ایمنی نیز زیر سوال برود. خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی درباره ارزیابی موسسه Common Sense Media از نسخه نوجوانان ChatGPT نوشت که برخی قابلیت‌های حفاظتی، از جمله سازوکارهای مربوط به شناسایی خطر خودآزاری و اختلالات خوردن، در آزمایش‌های این موسسه مطابق انتظار عمل نکرده‌اند و این موسسه خواستار محدودکردن دسترسی نوجوانان تا زمان فراهم‌شدن تجربه‌ای ایمن‌تر شد.
در مقابل، شرکت OpenAI به روش‌شناسی این ارزیابی اعتراض کرد و گفت ممکن است بخش عمده آزمایش‌ها پیش از تکمیل فعال‌سازی کنترل‌های والدین انجام شده باشد. بنابراین، یافته‌های این بررسی را باید به عنوان نتیجه ارزیابی یک نهاد مستقل از محصولی مشخص در نظر گرفت، نه اثبات اینکه همه چت‌بات‌ها یا تمام قابلیت‌های حفاظتی آن‌ها ناامن هستند. این اختلاف نشان می‌دهد وجود گزینه‌های کنترل والدین به تنهایی تضمین نمی‌کند که تمام خطرهای احتمالی شناسایی یا مهار شده باشند.
کودکان سریع‌تر از قواعد ایمنی پیش می‌روند
یونیسف در ژوئن ۲۰۲۶، با استناد به داده‌های ۱۰ کشور، اعلام کرد دست‌کم ۲۰ میلیون کودک از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند و سرعت پذیرش این فناوری در میان کودکان بیش از سه برابر بزرگسالان بوده است. بر اساس همین تحلیل، بیش از دو میلیون کودک، معادل یک نفر از هر ۱۰ کودک بررسی‌شده، برای دریافت راهنمایی درباره نگرانی‌هایشان به هوش مصنوعی مراجعه کرده‌اند و حدود ۱۳ میلیون کودک نیز از آن برای یادگیری و انجام تکالیف کمک گرفته‌اند.
یونیسف در عین اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی برای یادگیری و خلاقیت، درباره عقب‌ماندن سازوکارهای حفاظتی از سرعت گسترش فناوری هشدار داده است. نگرانی از انتشار اطلاعات نادرست، فریب کاربران و دست‌کاری تصاویر و ویدئوهای کودکان نیز در یافته‌های این نهاد مطرح شده است. این آمارها نشان می‌دهد گفت‌وگو درباره ایمنی دیجیتال دیگر صرفاً به مدیریت زمان استفاده از تلفن همراه محدود نیست و باید نوع تعامل کودکان با سامانه‌های هوش مصنوعی را نیز دربر بگیرد.
آیا هوش مصنوعی به محرم اسرار کودکان تبدیل می‌شود؟
با گسترش چت‌بات‌ها، نگرانی خانواده‌ها دیگر فقط به مدت استفاده از گوشی محدود نیست. این ابزارها به پرسش‌های درسی پاسخ می‌دهند، در نوشتن متن کمک می‌کنند و حتی در گفت‌وگوهای شخصی نقش همراه را بر عهده دارند. این تنوع کاربرد، تشخیص مرز میان استفاده مفید و اتکای بیش از اندازه را دشوار کرده است.
بر اساس گزارش موسسه Common Sense Media درباره استفاده کودکان و نوجوانان آمریکایی از هوش مصنوعی، این فناوری به بخشی از زندگی روزمره گروهی از کاربران کم‌سن‌وسال تبدیل شده است. برخی نوجوانان از چت‌بات‌ها برای کارهای آموزشی و برخی دیگر برای گفت‌وگو درباره مسائل شخصی استفاده می‌کنند. این موضوع پرسش‌هایی درباره اعتماد کودکان به پاسخ‌های تولیدشده، نحوه نگهداری اطلاعات شخصی و جایگاه روابط انسانی در زندگی آن‌ها ایجاد می‌کند.
چت‌بات‌ها در ظاهر پاسخ‌های روان و اطمینان‌بخش ارائه می‌دهند، اما لحن طبیعی آن‌ها تضمین‌کننده صحت اطلاعات یا درک واقعی احساسات انسان نیست. به همین دلیل، کودکان باید بدانند که این ابزارها ممکن است اشتباه کنند و نباید اطلاعات حساس یا تصمیم‌های مهم زندگی را بدون بررسی و مشورت با افراد مورد اعتماد به آن‌ها بسپارند.
آیا کمک هوش مصنوعی جای یادگیری را می‌گیرد؟
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های خانواده‌ها و معلمان، تاثیر هوش مصنوعی بر فرایند یادگیری است. استفاده از یک چت‌بات برای توضیح یک مفهوم دشوار به دانش‌آموز کمک می‌کند، اما اگر دانش‌آموز به‌جای تلاش برای حل مسئله، تمام پاسخ را از ابزار دریافت کند، فرصت تمرین مهارت‌های موردنیاز برای یادگیری مستقل را از دست می‌دهد.
تفاوت میان انجام سریع‌تر یک تکلیف و یادگیری واقعی، در این بحث اهمیت زیادی دارد. دانش‌آموز ممکن است با کمک هوش مصنوعی متنی منسجم تولید کند، اما این نتیجه به تنهایی نشان نمی‌دهد که توانایی نوشتن، استدلال یا تحلیل او نیز تقویت شده است. بنابراین، ارزیابی میزان یادگیری باید فراتر از کیفیت خروجی نهایی باشد.
این مسئله به معنای کنارگذاشتن هوش مصنوعی از آموزش نیست؛ بلکه ضرورت دارد استفاده از آن به‌گونه‌ای طراحی شود که به درک بهتر مفاهیم کمک کند و جایگزین کامل فکرکردن و تمرین‌کردن نشود.
ساره پیمان، روان‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب، در گفت‌وگو با آناتک توضیح می‌دهد که مسئله اصلی، استفاده از هوش مصنوعی نیست، بلکه زمانی است که الگوریتم‌ها به‌صورت نامحسوس دامنه انتخاب و تجربه انسان را محدود کنند. به گفته او، حذف فناوری راهکار واقع‌بینانه‌ای نیست. هوش مصنوعی می‌تواند ابزار بسیار مفیدی برای جست‌وجو، تحلیل و تصمیم‌سازی باشد. مسئله این است که انسان همچنان نقش فعال خود را حفظ کند. الگوریتم می‌تواند پیشنهاد بدهد، اما نباید به تنها مسیر دسترسی ما به جهان تبدیل شود. هرچه انسان بیشتر بداند چرا و چگونه چیزی را انتخاب می‌کند، احتمال اینکه انتخابش فقط محصول هدایت نامرئی فناوری باشد، کمتر خواهد شد.
چه کسی از کودکان در برابر خطرهای هوش مصنوعی محافظت می‌کند؟
یونیسف در گزارش‌های مرتبط با کودکان و هوش مصنوعی بر ضرورت ایجاد محیط دیجیتال ایمن‌تر تاکید کرده است. گسترش ابزارهای مولد، در کنار فرصت‌هایی مانند دسترسی آسان‌تر به اطلاعات و کمک آموزشی، خطرهایی نظیر انتشار اطلاعات نادرست، نقض حریم خصوصی و تولید محتوای جعلی را نیز مطرح می‌کند.
برای کودکان، تشخیص محتوای واقعی از اطلاعات ساختگی همیشه آسان نیست. تصاویر و ویدئوهای تولیدشده با هوش مصنوعی توانایی دامن زدن به انتشار شایعه، جعل هویت یا آزار اینترنتی را دارد. از طرف دیگر، واردکردن اطلاعات شخصی در چت‌بات‌ها یا برنامه‌های ناشناخته ممکن است زمینه افشای داده‌هایی را فراهم کند که کودک اهمیت حفاظت از آن‌ها را به‌درستی نمی‌داند.
به همین دلیل، مسئولیت حفاظت از کودکان فقط بر عهده خانواده‌ها نیست. شرکت‌های فناوری نیز باید محدودیت‌های متناسب با سن، تنظیمات حریم خصوصی قابل فهم و سازوکارهای موثر برای شناسایی و کاهش خطرها فراهم کنند.
چگونه مرز استفاده امن و خطرناک از هوش مصنوعی را به کودکان آموزش دهیم؟
محدودکردن استفاده از شبکه‌های اجتماعی یا چت‌بات‌ها می‌تواند در برخی خانواده‌ها بخشی از راهکار باشد، اما ممنوعیت به تنهایی به افزایش آگاهی دیجیتال منجر نمی‌شود. کودکی که فقط از استفاده از یک ابزار منع شده است، ممکن است همچنان نتواند اطلاعات نادرست را تشخیص دهد، از داده‌های شخصی خود محافظت کند یا در برابر محتوای فریبنده تصمیم درستی بگیرد.
در مقابل، تعیین قواعد روشن و متناسب با سن، گفت‌وگو درباره تجربه‌های آنلاین و آموزش بررسی صحت اطلاعات می‌تواند به کودکان کمک کند مسئولانه‌تر از فناوری استفاده کنند. برای مثال، خانواده‌ها می‌توانند درباره زمان استفاده از گوشی توافق کنند، استفاده از تلفن همراه را هنگام خواب محدود کنند و از فرزندانشان بخواهند پاسخ‌های مهم هوش مصنوعی را با منابع معتبر مقایسه کنند.
آموزش همچنین باید به کودکان بیاموزد که چت‌بات جایگزین متخصص، والدین یا افراد مورد اعتماد در موقعیت‌های حساس نیست. این موضوع بویژه زمانی اهمیت دارد که کودک درباره مشکلات روانی، روابط شخصی یا مسائل ایمنی به دنبال پاسخ می‌گردد. هدف نباید دور نگه‌داشتن کودکان از فضای مجازی و AI باشد؛ مهم‌تر این است که نسل جدید بتواند میان پاسخ درست و نادرست، همراه دیجیتال و رابطه انسانی، و کمک گرفتن از هوش مصنوعی و واگذاری کامل فکرکردن به آن تفاوت بگذارد. معیار موفقیت در زندگی دیجیتال، فقط کمتر استفاده‌کردن از فناوری نیست؛ توانایی استفاده آگاهانه و حفظ استقلال فکری در کنار آن است.
انتهای پیام/