اخلاق، گمشده رسانه در عصر اطلاعات/ ساروخانی: ماهیت تمدن جدید متأسفانه اخلاقی نیست
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، نشست رونمایی و نقد کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» نوشته دکتر صدیقه ببران، در سالن موسسه مطبوعاتی و انتشاراتی اطلاعات برگزار شد. این مراسم همزمان با صدمین سال تأسیس روزنامه اطلاعات و روز بزرگداشت خواجه حافظ شیرازی برپا شد و میزبان استادان علوم ارتباطات، روزنامه نگاران پیشکسوت، مدیران رسانه و دانشجویان بود.
ببران: رسانه بدون اخلاق فقط قدرت است
صدیقه ببران، نویسنده کتاب، در ابتدای سخنان خود با اشاره به تقارن این نشست با روز حافظ گفت: «حافظ در کنار لطافت و زیبایی شعرش، ما را به تأمل در اخلاق و شیوه زیستن دعوت می‌کند. اخلاق فقط مجموعه‌ای از باید‌ها و نباید‌ها نیست؛ شیوه مواجهه ما با انسان‌ها و مسئولیتی است که در برابر حقیقت و دیگران بر عهده داریم.»
او با بیان اینکه کتاب حاصل بیش از دو سال پژوهش است، افزود: «در دور‌ه ای زندگی می کنیم که رسانه بیش از هر زمان دیگری قدرت دارد؛ می تواند افکار عمومی را شکل دهد، بر تصمیم اثر بگذارد، روایت بسازد و حتی سرنوشت جوامع را تحت تأثیر قرار دهد. اما هرچه قدرت رسانه بیشتر می شود، این پرسش جدی تر می شود که رسانه چه باید انجام دهد. فناوری می‌گوید چه کاری ممکن است، اما اخلاق می‌پرسد آیا این کار درست است.»
نویسنده کتاب درباره ساختار اثر توضیح داد: کتاب در شش فصل تنظیم شده است: فصل اول از فلسفه اخلاق و مفاهیمی مانند فضیلت، عدالت و سعادت آغاز می شود؛ فصل دوم مسیر تاریخی اندیشه اخلاقی در سنت‌های دینی و فلسفی شرقی و غربی و اندیشه اسلامی را دنبال می کند؛ فصل سوم به اخلاق رسانه و روزنامه نگاری و کاربرد نظریه‌های اخلاقی در حوزه رسانه می پردازد؛ فصل چهارم اصول حرفهای اخلاق رسانه و اسناد بین المللی مانند یونسکو و فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران را بررسی می کند؛ فصل پنجم مقایسه منشور‌های اخلاقی کشور‌های مختلف و تجربه ایران است؛ و فصل ششم به رسانه‌های نوین، هوش مصنوعی و اسنادی مانند توصیه نامه یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی (۲۰۲۱)، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، سند ملی هوش مصنوعی ایران و منشور پاریس (۲۰۲۳) می پردازد.
ببران با تأکید بر اینکه اخلاق حرفه ای رسانه صرفاً یک توصیه فردی نیست، گفت: «این موضوع طی دهه‌ها در سطح بین المللی مورد بحث و تدوین قرار گرفته است. اما در ایران با وجود تلاش‌های ارزشمندی مانند کار‌های زنده یاد دکتر کاظم معتمدنژاد و همکارانش، هنوز به یک منشور رسمی مورد توافق عمومی همه روزنامه نگاران نرسیده ایم. نسخه ای روی سایت وزارت ارشاد موجود است که آن هم مورد توافق همگان نیست. این یکی از حلقه‌های مفقوده حوزه رسانه ماست.»
او در پایان سخنانش با اشاره به هوش مصنوعی و رسانه‌های دیجیتال گفت: «رسانه بدون اخلاق فقط قدرت است و قدرت بدون مسئولیت می تواند ویرانگر باشد. باید بپذیریم که فناوری‌های جدید، مسئولیت اخلاقی ما را سنگین تر کرده اند، نه سبک‌تر.»
ساروخانی: اخلاق جانمایه حیات جامعه است
دکتر باقر ساروخانی، استاد پیشکسوت جامعه شناسی و علوم ارتباطات، با اشاره به دیدگاه غزالی گفت: «غزالی نه تنها اخلاق عقلانی را می‌پسندد، بلکه اخلاق عاطفی را نیز تأکید می کند. انسان اخلاقی کسی است که بتواند خود را جای دیگری بگذارد. وقتی می خواهد انتقاد کند یا حتی دعوا کند، باید ببیند طرف مقابل در چه شرایطی بوده است. این اخلاق امپاتیک است.»
ساروخانی با تأکید بر اینکه اخلاق جانمایه حیات یک جامعه است، افزود: «جامعه بدون اخلاق، جامعه درستی نیست. انحطاط یک امپراتوری ناشی از انبساط اخلاقی است. در اسلام نیز وقتی به پیمان‌های خود وفادار باشید، سرمایه اجتماعی تشکیل می شود. اگر در جامعه ای اخلاق رواج پیدا کند، دیگر نیازی به پلیس و زندان زیاد نیست.»
او با انتقاد از تمدن تکنولوژیک معاصر گفت: «ماهیت تمدن جدید متأسفانه اخلاقی نیست. تکنولوژی دو لبه است؛ می توان از آن برای نجات و رفاه استفاده کرد و هم برای جنگ و نابودی. امروز متأسفانه دست ساخته‌های انسان بر انسان حاکمیت می کنند. حریم خصوصی از بین رفته، اعتیاد رسانه ای ایجاد شده که جزو بدترین اعتیاد‌های جامعه بشری است، شکاف طبقاتی و نسلی عمیق تر شده و امنیت شغلی از بین رفته است.»
ساروخانی در پایان گفت: «ما باید از انسان در برابر ساخت‌های خودش حمایت کنیم و این ساختار‌ها را در خدمت انسان قرار دهیم. امیدواریم روزی اخلاق در جای جای جهان قرار بگیرد و تمدن اخلاق محور و انسان محور، شکوفایی همه استعداد‌های انسان را به همراه داشته باشد.»
خانیکی: از خویشتنداری دیجیتال تا اخلاق هوش مصنوعی
دکتر هادی خانیکی، استاد ارتباطات، در سخنان خود با اشاره به بیت حافظ «ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم / جامه کس سیه و دلق خود ازرق نکنیم» آن را مهمترین پیام اخلاقی امروز خواند و اخلاق را در چهار سطح تقسیم بندی کرد.
او سطح اول را اخلاق فردی دانست و گفت: «آغاز اخلاق از خود انسان است. هیچ اخلاقی بدون اخلاق فاعل اخلاقی ممکن نیست. در عصر اطلاعات، خودشناسی یک وجه کاربردی تازه پیدا کرده که می توان آن را خویشتنداری دیجیتال نامید؛ یعنی بازیابی حاکمیت انسان بر توجه خویش.»
خانیکی سه رکن خویشتنداری دیجیتال را آگاهی از بیطرف نبودن فناوری، انضباط در انتخاب و مصرف، و مسئولیت فردی در بازنشر دانست و افزود: «بازنشر یک شایعه، حتی با یک لمس ساده، میتواند یک عمل غیراخلاقی باشد.»
او سطح دوم را اخلاق ارتباطات خواند و گفت: «اخلاق رسانه در بنیاد خود، اخلاق رابطه است. رسانه فقط دستگاه انتقال پیام نیست؛ شبکه ای از نسبت‌هاست میان گوینده و شنونده، روزنامه نگار و شهروند، قدرت و جامعه. حقیقت صرفاً یک ارزش انتزاعی نیست؛ شرط اعتماد و اعتماد شرط رابطه است. حقیقت جویی رسانه ای به معنای ادعای مالکیت حقیقت نیست، بلکه روشی است که در آن خبر پیش از انتشار وارسی می شود، خطا اصلاح می شود و صدای کسانی که معمولاً شنیده نمی شوند، به گوش می رسد.»
خانیکی سطح سوم را اخلاق هوش مصنوعی و مسئولیت انسان در جهان اطلاعات دانست و تصریح کرد: «وقتی بخشی از تولید، دسته بندی و توزیع پیام به سامانه‌های هوش مصنوعی سپرده شده، مسئولیت اخلاقی به عهده کیست؟ فناوری می تواند داده‌ها را تحلیل کند، متن و تصویر بسازد و پیشنهاد شخصی سازی شده بدهد، اما آیا توانایی پردازش به معنای فهم پیامد‌ها و پاسخگویی اخلاقی است؟ تصمیم اخلاقی همچنان به انسان‌ها و نهاد‌ها بازمیگردد.»
او در جمع بندی سه پرسش مطرح کرد: «چه چیزی را درباره حقیقت می دانیم و چه چیزی را نمی دانیم؟ پیام و شیوه انتشارش چه اثری بر عدالت و کرامت انسان‌ها دارد؟ در به کارگیری هوش مصنوعی مسئولیت را چگونه قابل ردیابی و پاسخگویی می کنیم؟»
خانیکی در پایان گفت: «مهمترین دستاورد اخلاق، عادت کردن به مکث و سنجش پیش از انتشار، پیش از داوری شنیدن، و پیش از سپردن اختیار به ماشین، روشن کردن مسئولیت خودمان است.»
فرقانی: متأسفانه اخلاق حرفه ای همچنان در غربت است
دکتر محمدمهدی فرقانی، استاد پیشکسوت روزنامه نگاری، با اشاره به ۵۳ سال فعالیت در عرصه رسانه گفت: «یکی از گمشده‌های ذهنی من در این سال ها، اخلاق حرفه ای در روزنامه نگاری بوده است. هرچه بیشتر در این مورد صحبت کنیم، بنویسیم و کتاب منتشر کنیم، به تبدیل شدن امر اخلاق به فرهنگ در جامعه کمک کرده ایم.»
فرقانی با تأکید بر اینکه هیچ حرفه ای در غیاب اخلاق قابل احترام نیست، افزود: «روزنامه نگاری دو روی سکه دارد: یک طرف حقوق و طرف دیگر مسئولیت. در غیاب حقوق، نمی توان از کسی مسئولیت خواست. اگر روزنامه نگار اختیار عمل، استقلال حرفه ای و امنیت شغلی نداشته باشد، چگونه می توان از او پاسخگویی اخلاقی انتظار داشت؟»
او با اشاره به تلاش‌های گذشته برای تدوین منشور اخلاق حرفهای روزنامه نگاری در ایران گفت: «در مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، با مدیریت مرحوم دکتر معتمدنژاد، چهار متن حقوقی تهیه شد؛ از جمله متن اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری. این متون در شورای پژوهشی چکش کاری شد، اما در نهایت در کمیسیون فرهنگی دولت مسکوت ماند. متأسفانه اخلاق حرفه ای همچنان در غربت است.»
فرقانی با انتقاد از بی اخلاقی در برخی رویه‌های حرفه ای گفت: «خبرنگاری که شب از دیوار خانه قاتل بالا میرود تا عکس شخصی او را پیدا کند و فردا به عنوان تنها روزنامه، عکس قاتل را چاپ کند و پاداش بگیرد، این نه تنها به منزلت حرفه اضافه نمی کند، بلکه توهین آمیز است. متأسفانه در حرفه ما گاهی کار غیراخلاقی به عنوان کار خلاقانه تحسین می شود.»
او در پایان با اشاره به هوش مصنوعی و دیپسیک گفت: «در زمانه سلطه هوش مصنوعی، بزرگترین مسئولیت روزنامه نگار رعایت اخلاق، راستی آزمایی، امانتداری و احترام به کرامت انسانی است. باید اجازه ندهیم حقیقت لابه لای فیک و جعل گم شود. اصول روزنامه نگاری سنتی، در عصر هوش مصنوعی ضرورت بیشتری پیدا کرده است.»
تقدیر از تلاش‌های پیشگامان اخلاق رسانه
در بخش دیگری از این نشست، از تلاش‌های زنده یاد حجت الاسلام محمود دعایی، مدیرمسئول فقید موسسه اطلاعات، که نویسنده کتاب را به انتشار این پژوهش تشویق کرده بود، یاد شد.
همچنین از دکتر باقر ساروخانی برای نگارش پیشگفتار، دکتر محمدمهدی فرقانی برای مقدمه، دکتر هادی خانکی برای ارزیابی کتاب، و دکتر مهناز رونقی برای همراهی در این پروژه قدردانی شد.
رونقی: اخلاق بدون عاطفه و انسانیت بی‌فایده است
آخرین سخنران نشست رونمایی کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» بر پیوند اخلاق، عاطفه و فناوری تأکید کرد.
مهناز رونقی، آخرین سخنران نشست رونمایی کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» نوشته دکتر صدیقه ببران، با تأکید بر اینکه اخلاق بدون توجه به عاطفه، انسانیت و حقیقت‌جویی بی‌فایده است، گفت: در عصر دیجیتال با عموم افرادی روبه‌رو هستیم که هرکدام یک رسانه‌اند؛ بنابراین اخلاق نباید فقط مجموعه‌ای از قوانین نوشته‌شده باشد، بلکه باید به سبک زندگی تبدیل شود.
او در ابتدا دکتر صدیقه ببران را به عنوان یک مدرس با اخلاق تحسین کرد و گفت: «کتاب ایشان یک بهانه است تا در حوزه اخلاق با هم صحبت کنیم.»
رونقی با اشاره به داوری بنیادی نویسنده کتاب درباره اینکه انتقال اطلاعات در رسانه بی‌طرفانه نیست، افزود: «من نیز با این نظر موافقم؛ اما پیش از آن باید بگوییم که اخلاق هم بدون توجه به عاطفه، انسانیت و حقیقت‌جویی بی‌فایده است.»
او با اشاره به سخنان دکتر فرقانی درباره منشور اخلاق حرفهای، گفت که تمرکز او بر فصل ششم کتاب است؛ فصلی که به اخلاق و فناوری نوین و هوش مصنوعی اختصاص دارد.
رونقی تأکید کرد: «اینجا با فرد روبه‌رو نیستیم، بلکه با عموم افراد جامعه روبه‌رو هستیم که هرکدام یک رسانه هستند. یکی از مسائل اصلی ما این است که با این شرایط تکلیف چیست. ما باید پیش‌تر درباره مسئولیت انسانی صحبت کنیم.»
او حوزه انتقادی و نگاه به مقوله اخلاق در پیام‌های ارتباطی، به‌ویژه رسانه‌های نوین را از بحث‌های مهم دانست و گفت: «اخلاق صرفاً یک سری قوانین نوشته‌شده نیست. باید در نظر بگیریم که همه چیز با تمرین به دست می‌آید. پس رسانه باید موضع اخلاقی داشته باشد و افراد انسانی هم که به عنوان رسانه عمل می‌کنند، باید پیامد‌محور و فضیلت‌مدار باشند.»
رونقی در ادامه با اشاره به کتاب «خطای دکارت» نوشته آنتونیو داماسیو گفت: «داماسیو می‌گوید وقتی بخش عاطفی فرد آسیب می‌بیند، گزینش‌های او نیز دچار مشکل می‌شود؛ بنابراین باید عاطفه را در اخلاق در نظر بگیریم. ما اگر شهروند خبرنگاریم، نیازمند سبکی از زندگی انتقادی و مراقبتی هستیم.»
او با تقدیر از دکتر ببران گفت: «خانم ببران شاید سنگ اول را گذاشته‌اند که ما نیز به این نکات توجه کنیم؛ اینکه موضع اخلاق جزو مواردی است که باید بسیار به آن توجه شود. مراقبت عاطفی یعنی احساس خود و دیگران را مهم بدانیم. باید نقش عاطفه را در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی مهم بدانیم، آن هم در جهانی که فناوری در آن بسیار شتابان است.»
رونقی سپس به فضای پیچیده دیجیتال اشاره کرد و گفت: «اخلاق نباید به عنوان مجموعه‌ای از قوانین در نظر گرفته شود، بلکه باید سبک زندگی باشد. رسانه‌ها در عصر دیجیتال جنگ و قحطی را تکرار می‌کنند و در ادامه ما به یک بی‌حسی می‌رسیم. نکته دیگر حساسیت‌زدایی است؛ یعنی حوصله مخاطب می‌شکند. این چرخه ادامه می‌یابد و با جامعه نمایشی و فروش حریم خصوصی روبه‌رو هستیم.»
او در پایان با طرح پرسش‌هایی درباره اصالت محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی گفت: «آیا محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی میتواند اصیل باشد؟ آیا این بازتولید رنج، هاله خود را از دست می‌دهد؟ این پرسش‌ها بین اخلاق و زیباشناسی پل ایجاد می‌کند و باید به آنها پاسخ دهیم. باید به این فکر کنیم که انسان به وسیله خود انسان در تهدید است. چگونه می‌توانیم تمرین اخلاق کنیم، بحثی است که بسیار جای کار دارد. باز هم به خانم دکتر ببران تبریک می‌گویم.»
انتهای پیام/