بعضی حیوانات مادر پس از مرگ فرزندشان او را رها نمی‌کنند
به گزارش خبرگزاری آنا؛ ماده‌نهنگ گوژپشتی آرام به بستر دریا نزدیک می‌شود. نوزادش بی‌حرکت روی کف دریا افتاده است. مادر با سر و باله صدری خود بدن او را لمس کرد و سپس در کنارش می‌ایستد؛ گاهی چنان نزدیک که چشم در چشم یکدیگر قرار می‌گیرند. این صحنه نه چند دقیقه، بلکه ساعت‌ها ادامه پیدا می‌کند و شاید به روزها برسد. نهنگ مادر سرانجام از آنجا دور می‌شود، اما پرسشی که این مشاهده در ذهن پژوهشگران ایجاد کرده، همچنان باقی است: آیا این جانور عظیم دریایی مرگ فرزندش را درک می‌کند و از دست دادن او را تجربه می‌کند؟
این مشاهده در سال ۲۰۲۵ در آب‌های جنوب ساحل گلد کوست استرالیا ثبت شد؛ رویدادی نادر که توجه متخصصان رفتارشناسی جانوری، به واکنش نهنگ‌های باله‌دار به مرگ را جلب کرد. بااین‌حال، نهنگ گوژپشت تنها جانوری نیست که پس از مرگ فرزندش به بدن او توجه نشان می‌دهد. گزارش‌هایی از شامپانزه‌ها، میمون‌ها، دلفین‌ها و نهنگ‌های قاتل نیز رفتار‌های مشابهی را ثبت کرده‌اند. دانشمندان می‌کوشند دریابند چه عواملی این رفتارها را توضیح می‌دهد و تا کجا می‌توان آنها را نشانه سوگواری دانست.
مادری که به بستر دریا بازمی‌گشت
پژوهشگران دانشگاه گریفیث استرالیا و بنیاد سی‌ورلد این رویداد را مستند کردند. «اندرو مولویل»، ناخدای قایق نجات بنیاد سی‌ورلد، در ابتدا تصور می‌کرد دو نهنگ در سطح آب استراحت می‌کنند؛ اما رفتار آنها با آنچه انتظار داشت تفاوت داشت. او بعدتر گفت وقتی متوجه شد چه اتفاقی در حال رخ دادن است، کاملا غافلگیر شد.
بر اساس گزارش پژوهشگران، دو نهنگ بالغ در صبح روز مشاهده در نزدیکی ساحل دیده شدند. تصاویر دوربین نشان داد که کیسه آمنیوتیک، غشایی که جنین را در دوران رشد دربرمی‌گیرد، حدود ساعت هشت‌ونیم از بدن مادر جدا شد. کمی بعد، نوزاد کوچکی در بستر دریا مشاهده شد که هیچ نشانه آشکاری از حرکت یا تنفس نداشت. پژوهشگران احتمال دادند نوزاد مرده به دنیا آمده باشد، هرچند زمان دقیق تولد و علت مرگ او مشخص نشد.
مادر در کنار نوزاد باقی ماند، با سر و باله خود بدنش را لمس کرد و در فاصله‌ای نزدیک به او قرار گرفت. این رفتارها تا پایان دوره مشاهده، حدود ساعت ۱۰ صبح، ادامه داشت. پژوهشگران نتوانستند مشخص کنند این توجه تا چه مدت پس از ترک محل از سوی ناظران ادامه یافته است؛ ازاین‌رو، احتمال ادامه رفتار برای ساعت‌ها یا حتی روزها مطرح شد، اما مدت دقیق آن معلوم نیست.
دکتر «اولاف ماینکه» (Olaf Meynecke)، از برنامه پژوهشی نهنگ‌ها و اقلیم در دانشگاه گریفیث، براساس گزارش «سای‌تک‌دیلی» توضیح می‌دهد که بیشتر گزارش‌های پیشین درباره توجه آب‌بازسانان (پستانداران آبزی مانند نهنگ‌ها و دلفین‌ها) به بدن مردگان، به نهنگ‌های دندان‌دار و دلفین‌ها مربوط بوده است. در برخی از آن مشاهدات، مادران بدن نوزاد مرده را به سطح آب می‌آوردند؛ رفتاری که در این مورد از نهنگ گوژپشت مشاهده نشد.
ماینکه رفتار این نهنگ را با رفتار‌های مراقبتی و توجه به بدن جانور مرده در پستانداران دارای رفتار‌های اجتماعی پیچیده سازگار دانست و آن را نشانه‌ای از دلبستگی نیرومند مادر به نوزاد توصیف کرد. بااین‌حال، این مشاهده به‌تنهایی روشن نمی‌کند که مادر مرگ نوزاد را چگونه درک کرده یا چه احساسی داشته است
از چند روز تا چند ماه؛ روایت شامپانزه‌ها
در پستانداران خشکی‌زی نیز نمونه‌های قابل‌توجهی از ادامه رفتار مادرانه پس از مرگ فرزند ثبت شده است. گزارشی در وب‌سایت علمی «لایو ساینس»، با تکیه بر پژوهشی درباره نخستی‌ها، به مواردی اشاره می‌کند که مادران شامپانزه و میمون، بدن فرزند مرده خود را برای روزها، هفته‌ها و گاهی ماه‌ها حمل کرده‌اند.
در یکی از نمونه‌های گزارش‌شده، مادران بابون در طبیعت بدن فرزندان مرده خود را تا ۱۰ روز حمل کردند. در موردی دیگر، یک ماده ماکاک در پارکی حیات‌وحش در ایتالیا چهار هفته بدن نوزادش را با خود نگه داشت. همچنین، در سال ۲۰۰۳، پس از مرگ دو شامپانزه نوزاد بر اثر بیماری تنفسی، مادرانشان برای ماه‌ها بدن آنها را حمل کردند.
این رفتارها محدود به چند مشاهده پراکنده نیستند. پژوهشگران در مطالعه‌ای که موارد ثبت‌شده از سال ۱۹۱۵ تا ۲۰۲۰ را بررسی می‌کرد، بیش از ۴۰۰ مورد تعامل مادران نخستی با بدن فرزندان مرده را در ۵۰ گونه گردآوری کردند. حدود ۸۰ درصد گونه‌های بررسی‌شده رفتار حمل جسد فرزند را نشان داده بودند. این رفتار بیشتر در کَپی‌های بزرگ و میمون‌های دنیای قدیم گزارش شده بود.
البته همه نخستی‌ها به یک شکل واکنش نشان نمی‌دهند. در بررسی یادشده، لمور‌ها بدن فرزندان مرده را حمل نمی‌کردند، اما رفتارهایی مانند بازگشت به کنار جسد یا برقراری تماس‌های صوتی مادر و فرزند در آنها مشاهده شده بود. بنابراین، نبود یک رفتار مشخص لزوما به معنای نبود واکنش به مرگ نیست.
پیوند مادرانه یا درک مرگ؟
یکی از توضیح‌هایی که پژوهشگران برای حمل بدن فرزند مرده مطرح کرده‌اند، پیوند نیرومند میان مادر و فرزند است. جدا شدن از فرزند زنده در نخستی‌ها می‌تواند اضطراب ایجاد کند؛ ازاین‌رو، برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که تداوم حمل بدن پس از مرگ، با پیوند عاطفی و واکنش به جدایی مرتبط باشد.
اما چرا بعضی مادران بدن فرزندشان را برای مدتی طولانی‌تر نگه می‌دارند؟ پژوهشی تازه از دانشگاه آکسفورد، منتشرشده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، به بررسی این پرسش در شامپانزه‌ها و بونوبو‌ها پرداخته است. پژوهشگران اطلاعات ۸۳ مورد ثبت‌شده در ۱۵ محل مختلف را گردآوری کردند. مدت حمل بدن فرزند از حدود ۳۰ دقیقه تا ۱۲۶ روز متغیر بود و میانگین آن حدود ۱۱ روز به دست آمد.
نتایج نشان داد نوزادانی که در سن بالاتری مرده بودند، معمولا مدت بیشتری حمل می‌شدند. پژوهشگران این الگو را با احتمال قوی‌تر بودن پیوند مادر و فرزند در سنین بالاتر مرتبط دانستند. همچنین، فرزندانی که بر اثر بیماری مرده بودند، در مقایسه با موارد مرگ ناشی از نوزادکشی، مدت بیشتری حمل می‌شدند.
به گفته پژوهشگران آکسفورد، علت مرگ پایدارترین عامل پیش‌بینی‌کننده مدت این رفتار بود. یکی از توضیح‌های احتمالی این است که مرگ بر اثر بیماری ممکن است برای مادر مبهم‌تر باشد و او دیرتر از حمل بدن دست بکشد. بااین‌حال، این فرضیه به این معناست که مادر بتواند مرگ را تشخیص دهد؛ قابلیتی که هنوز به‌طور علمی در این زمینه اثبات نشده است. افزون بر این، برخی شامپانزه‌های مادر حتی زمانی که بدن نوزادشان پس از مرگ خشک و تا حدی حفظ شده بود، همچنان آن را حمل می‌کردند؛ وضعیتی که احتمالا نشانه آشکارتری از مرگ فراهم می‌کند.
آیا حیوانات سوگواری می‌کنند؟
رفتار مادر نهنگ گوژپشت پرسشی گسترده‌تر را مطرح می‌کند: آیا جانوران نیز در برابر مرگ نزدیکان خود واکنشی دارند که بتوان آن را سوگواری نامید؟ این پرسش تنها به نهنگ‌ها محدود نیست. در مشاهدات مختلف، فیل‌ها استخوان‌های جانوران مرده را لمس و بررسی کرده‌اند؛ شامپانزه‌ها به بدن هم‌گروهی‌های مرده خود نزدیک شده و آن را وارسی کرده‌اند؛ و کلاغ‌ها در اطراف بدن کلاغ مرده گرد آمده و صدا‌هایی سر داده‌اند.
«جسیکا پیرس»، پژوهشگر اخلاق زیستی، در مقاله‌ای در وب‌سایت «کانورسیشن» با اشاره به چنین رفتارهایی، استدلال می‌کند که انباشت مشاهدات از واکنش جانوران به مرگ، مطالعه علمی این رفتارها را ضروری‌تر کرده است. او معتقد است به‌جای آنکه تنها بپرسیم آیا حیوانات سوگواری می‌کنند، باید این پرسش را نیز مطرح کنیم که حیوانات چگونه سوگواری می‌کنند. از نگاه پیرس، رفتار جانوران در برابر مرگ را نمی‌توان صرفا به دلیل دشواری شناخت تجربه درونی آنها نادیده گرفت؛ هرچند مشاهده رفتار به‌تنهایی همیشه نشان نمی‌دهد که جانور چه احساسی دارد یا مرگ را چگونه درک می‌کند.
یکی از نمونه‌های برجسته در این بحث، رفتار «تاهلکوا»، نهنگ قاتلی است که در سال ۲۰۱۸ بدن نوزاد مرده‌اش را به مدت ۱۷ روز با خود حمل کرد. این رفتار در ژانویه ۲۰۲۵ نیز تکرار شد؛ تاهلکوا پس از مرگ نوزاد دیگری، بار دیگر برای روز‌های متمادی بدن او را حمل کرد. تکرار این رفتار در یک جانور، توجه پژوهشگران و کسانی را که درباره عواطف حیوانات مطالعه می‌کنند، دوباره به این پرسش جلب کرد که چنین رفتارهایی چه معنایی دارند.
«باربارا کینگ»، انسان‌شناس و نویسنده کتاب «حیوانات چگونه سوگواری می‌کنند»، در گفت‌و‌گو با خبرگزاری «کانادین پرس» در ژانویه ۲۰۲۵، رفتار تاهلکوا را نوعی سوگواری تفسیر کرد. کینگ همچنین معتقد است که شواهد مربوط به عواطف حیوانات بیش از گذشته جدی گرفته می‌شوند؛ هرچند بر ضرورت پرهیز از تفسیر‌های خیال‌پردازانه نیز تأکید دارد. بنابراین، اختلاف اصلی فقط بر سر مشاهده رفتار نیست، بلکه به معنایی مربوط می‌شود که می‌توان بر پایه این مشاهدات به آن نسبت داد.
در مورد نهنگ گوژپشتی که ساعت‌ها در کنار نوزاد مرده‌اش ماند نیز همین پرسش مطرح است. پژوهشگران توانسته‌اند نزدیکی مادر به نوزاد، تماس‌های مکرر و ادامه این رفتار را ثبت کنند؛ رفتارهایی که با دلبستگی مادرانه و واکنش به مرگ سازگارند. اما اینکه این رفتار دقیقا چه تجربه‌ای را برای جانور بازتاب می‌دهد، پرسشی است که مشاهدات کنونی به‌تنهایی پاسخ نهایی آن را نمی‌دهند. در عین حال، همین مشاهدات می‌توانند راهی برای بررسی جدی‌تر رفتار جانوران در برابر مرگ و احتمال وجود تجربه‌های عاطفی در آنها فراهم کنند.
پرسشی که همچنان ادامه دارد
از نهنگ گوژپشتی که کنار نوزاد مرده‌اش ماند تا شامپانزه‌هایی که بدن فرزندان خود را روزها یا حتی ماه‌ها حمل کردند، این مشاهدات نشان می‌دهند که واکنش برخی جانوران به مرگ، به ترک فوری بدن جانور مرده محدود نمی‌شود. پژوهش‌ها نیز حاکی از آن است که عواملی مانند دلبستگی مادر به فرزند، علت مرگ و سن نوزاد ممکن است در مدت و چگونگی ادامه این رفتارها نقش داشته باشند؛ هرچند هنوز نمی‌توان همه موارد را با یک توضیح واحد تبیین کرد.
ماینکه در پژوهش مربوط به نهنگ گوژپشت بر اهمیت ثبت نظام‌مند چنین رویداد‌های نادری تأکید کرده است. گردآوری و مقایسه مشاهدات بیشتر می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا واکنش‌های جانوران به مرگ را بهتر بشناسند و درباره توانایی‌های شناختی، روابط اجتماعی و تجربه‌های عاطفی احتمالی آنها پرسش‌های دقیق‌تری مطرح کنند.
در نهایت، اهمیت این مشاهدات تنها در پاسخ به این پرسش نیست که آیا حیوانات سوگواری می‌کنند؛ آنها فرصتی فراهم می‌کنند تا بفهمیم جانوران چگونه با مرگ نزدیکان خود مواجه می‌شوند و چه عواملی رفتارشان را شکل می‌دهد. پاسخ به این پرسش‌ها به پژوهش‌های بیشتر و مقایسه دقیق رفتارها در گونه‌های مختلف نیاز دارد.
انتهای پیام/