علائم ابتدایی طاعون ریوی می‌تواند شبیه آنفولانزا و کووید باشد

مرگ یک کارمند ۲۸ ساله مؤسسه تحقیقات ضدطاعون در منطقه «ایرکوتسک» روسیه، پس از ابتلا به «پنومونی با علت نامشخص» (pneumonia of unknown origin)، یعنی التهاب ریه با دلیل نامعلوم، احتمال ابتلا به طاعون ریوی را مطرح کرده است. پس از درگذشت این فرد، حدود ۲۰۰ نفر از افرادی که با او در تماس بودند تحت مراقبت پزشکی قرار گرفتند. تاکنون ابتلای این افراد به طاعون تأیید نشده است. «آسوشیتدپرس» (Associated Press) و «رویترز» (Reuters) نیز گزارش داده‌اند که علت دقیق مرگ همچنان در حال بررسی است.

«سازمان جهانی بهداشت» (World Health Organization) اعلام کرده است که تاکنون مورد تأییدشده‌ای از طاعون در شهر ایرکوتسک گزارش نشده و در میان افراد در تماس با فرد فوت‌شده نیز موردی از بیماری شناسایی نشده است. «مرکز پیشگیری و کنترل بیماری‌های اروپا» (European Centre for Disease Prevention and Control - ECDC) نیز اعلام کرده که تاکنون شواهدی از انتقال بیماری میان افراد در این پرونده وجود ندارد. با این حال، مطرح شدن احتمال طاعون ریوی باعث شده این پرونده از نظر سلامت عمومی مورد توجه قرار گیرد.

امروزه طاعون از بیماری‌های نادر است، اما همچنان در برخی نقاط جهان دیده می‌شود و در صورت مشکوک شدن به ابتلا، بررسی سریع آن اهمیت دارد. به همین دلیل، پرونده روسیه بار دیگر توجه‌ها را به این بیماری و روش‌های علمی بررسی موارد مشکوک جلب کرده است.

آناتک برای بررسی دقیق‌تر این موضوع و اینکه یک مورد مشکوک به طاعون از نظر علمی چگونه ارزیابی می‌شود، با دکتر سهیلا افشاری آزاد؛ استاد دانشگاه آزاد تهران شمال و متخصص میکروبیولوژی گفت‌وگو کرده‌است.

طاعون امروزی از نظر علمی چه بیماری‌ای است و با وجود گذشت قرن‌ها از همه‌گیری‌های تاریخی، چرا هنوز در برخی نقاط جهان وجود دارد؟

طاعون یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری‌ای به نام «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) است و اولین بار توسط «الکساندر یرسین» (Alexandre Yersin) شناسایی شده است. این بیماری بین حیوانات وجود دارد و می‌تواند به انسان منتقل شود؛ بنابراین، یک بیماری «زئونوز» است.

این بیماری در قرن چهاردهم میلادی باعث یک پاندمی به نام «مرگ سیاه» (Black Death) شد که میلیون‌ها نفر را کشت. با این حال، امروزه با آنتی‌بیوتیک قابل درمان است؛ یعنی اگر تشخیص سریع انجام شود، میزان مرگ‌ومیر کاهش پیدا می‌کند.

با وجود این پاندمی‌های تاریخی، این بیماری هنوز از طبیعت حذف نشده است و باکتری همچنان بین جوندگان وحشی و کک‌های آلوده آن‌ها وجود دارد و به همین دلیل، امروزه در نقاطی از آفریقا، برخی مناطق آسیا، به‌خصوص آسیای مرکزی، و آمریکای جنوبی هنوز وجود دارد.

طاعون ریوی چه تفاوتی با طاعون خیارکی دارد و چه ویژگی‌ای باعث می‌شود شکل ریوی این بیماری از نظر سلامت عمومی اهمیت بیشتری داشته باشد؟

سهیلا افشاری آزاد: تنها فرمی از طاعون که می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود، فرم ریوی است

در «طاعون بوبونیک» یا خیارکی، باکتری از طریق گزش کک آلوده وارد بدن می‌شود و می‌تواند خود را به غدد لنفاوی برساند. سپس هایپرتروفی یا تورم غدد لنفاوی ایجاد می‌کند، در کنار التهاب غدد لنفاوی.

اما در نوع ریوی یا «طاعون پنومونیک»، باکتری از دو مسیر می‌تواند خود را به ریه برساند. یا فرد خودش طاعون خیارکی گرفته و آن در حال گسترش است و باکتری از آن طریق وارد شده است؛ یعنی از طریق مجرای لنفاوی، سپس هایپرتروفی (بزرگ‌شدن اندازه سلول‌ها) و تورم و بزرگ‌شدن غدد لنفاوی ایجاد کرده و بعد توانسته خود را به ریه برساند. یا اینکه اصلاً از طریق استنشاق باکتری از فرد آلوده، فرد جدید ممکن است مبتلا شود.

اما نکته طاعون ریوی این است که می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود. در واقع، تنها فرمی از طاعون که می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود، همین فرم ریوی است.

علائم اولیه طاعون ریوی تا چه اندازه می‌تواند با بیماری‌های شایع تنفسی اشتباه گرفته شود و چه چیزی می‌تواند پزشکان را به طاعون مشکوک کند؟

سهیلا افشاری آزاد: علائم اولیه ابتلا به طاعون ریوی شامل تب، لرز، سردرد، ضعف، سرفه، تنگی نفس و درد قفسه سینه است

علائم اولیه شامل تب، لرز، سردرد، ضعف، سرفه، تنگی نفس و درد قفسه سینه است. پس در واقع، این علائم اولیه می‌تواند با پنومونی‌های باکتریایی، آنفولانزا و حتی بیماری کووید اشتباه گرفته شود. اما علائمی مثل حضور یا سفر به منطقه‌ای که طاعون در آن وجود دارد، تماس با جوندگان وحشی و تماس نزدیک با بیمار مبتلا به طاعون ریوی می‌تواند تشخیص را به نفع طاعون تغییر دهد.

با توجه به اینکه طاعون در صورت تشخیص زودهنگام با آنتی‌بیوتیک قابل درمان است، زمان شروع درمان چقدر در تعیین سرنوشت بیمار اهمیت دارد؟

در واقع، اگر نمونه سریع گرفته شود، تست‌های تشخیصی سریع انجام شود و درمان با آنتی‌بیوتیک به‌سرعت شروع شود، خطر مرگ‌ومیر می‌تواند کاهش پیدا کند. با توجه به اینکه بیماری به‌شدت خطرناک و کشنده است، اگر تشخیص سریع اتفاق بیفتد و درمان به دنبال آن سریع صورت بگیرد، خطر مرگ‌ومیر کاهش پیدا می‌کند.

طاعون همچنان در جمعیت برخی جوندگان و کک‌های ناقل در بخش‌هایی از جهان وجود دارد. این چرخه طبیعی چگونه باعث می‌شود بیماری همچنان در طبیعت باقی بماند؟

این بیماری به خاطر اینکه جوندگان وحشی باکتری را به کک انتقال می‌دهند و کک این باکتری را به جوندگان جدید انتقال می‌دهد، در واقع در جمعیت حیوانی باقی می‌ماند و کک‌ها آن را می‌توانند به انسان و به میزبان‌های دیگری مثل جوندگان منتقل کنند و باعث بقای باکتری در طبیعت می‌شوند.

چه عواملی می‌توانند باعث شوند یک مورد انسانی طاعون به موارد بیشتری منجر شود و در چه شرایطی احتمال شکل‌گیری یک شیوع افزایش پیدا می‌کند؟

در واقع، چند عامل وجود دارد: عامل اول، وجود طاعون در محیط است؛ عامل دوم، تشخیص دیرهنگام است؛ عامل سوم، تماس نزدیک با فرد مبتلاست و عامل چهارم، ادامه پیدا کردن زنجیره انتقال است. این عوامل باعث می‌شود که در واقع، یک مورد انسانی به موارد بیشتری منجر شود.

با توجه به اینکه طاعون در بسیاری از کشور‌ها بسیار نادر است، آیا مردم عادی در زندگی روزمره نیاز به نگرانی یا اقدام خاصی دارند، یا مهم‌تر است که چه گروه‌هایی خطر بیشتری برای مواجهه با این باکتری دارند؟

سهیلا افشاری آزاد: اگر فردی در منطقه‌ای زندگی کند که آنجا طاعون وجود نداشته باشد و جوندگان وحشی هم وجود نداشته باشند، خطر بیماری خیلی پایین است

اگر فردی در منطقه‌ای زندگی کند که آنجا طاعون وجود نداشته باشد و جوندگان وحشی هم وجود نداشته باشند، در واقع خطر بیماری خیلی پایین است. اما افرادی که در مناطق با خطر شیوع بالا زندگی می‌کنند، یا افرادی که با جوندگان وحشی تماس دارند، یا افرادی که با کک‌های آلوده تماس دارند، یا حتی کارکنان آزمایشگاه‌ها و کادر درمانی که با بیمار آلوده تماس مستقیم دارند، خب این افراد قاعدتاً نسبت به افرادی که در مناطقی با شیوع بسیار پایین طاعون زندگی می‌کنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

در پرونده اخیر روسیه، هنوز ابتلای فرد فوت‌شده به طاعون به‌طور قطعی تأیید نشده است. از نظر یک متخصص میکروبیولوژی، برای تأیید ابتلا به چه آزمایش‌ها و شواهدی لازم است؟

اولین کاری که میکروبیولوژیست باید انجام دهد، جداسازی باکتری از نمونه بالینی است. اگر طاعون «سپتی‌سمیک»، یعنی نوعی از طاعون که با ورود باکتری به جریان خون همراه است، باشد، باید از خون نمونه‌گیری شود؛ اگر طاعون پنومونیک، یعنی طاعون ریوی، باشد، نمونه تنفسی است و اگر طاعون خیارکی، یعنی نوعی از طاعون که با درگیری و تورم غدد لنفاوی همراه است، باشد، نمونه از غدد لنفاوی گرفته می‌شود.

بعد می‌توان روش‌های مشاهده میکروسکوپی را انجام داد و باسیل گرم منفی را مشاهده کرد. باسیل به باکتری‌هایی گفته می‌شود که شکل میله‌ای دارند و «گرم منفی» نیز به ویژگی ساختاری خاصی در دیواره سلولی این باکتری‌ها اشاره دارد. سپس شناسایی DNA اختصاصی با روش‌های مولکولی، مانند PCR، انجام می‌شود. PCR یا واکنش زنجیره‌ای پلیمراز، روشی آزمایشگاهی برای شناسایی و تکثیر بخش‌های مشخصی از DNA است.

شناسایی آنتی‌ژن اختصاصی «فراکشن ۱» (Fraction 1) یا همان F1 نیز انجام می‌شود. آنتی‌ژن، بخشی از عامل بیماری‌زا است که می‌تواند توسط سیستم ایمنی شناسایی شود. همچنین می‌توان پاسخ آنتی‌بادی اختصاصی در سرم و بافت‌های حاصل از کالبدگشایی را بررسی کرد. آنتی‌بادی، پروتئینی است که سیستم ایمنی بدن در پاسخ به یک عامل بیگانه تولید می‌کند و «سرم» بخش مایع خون است که پس از انعقاد خون باقی می‌ماند.

این بافت‌های حاصل از کالبدگشایی بستگی دارد که آن فرد در واقع با چه نوع طاعونی از بین رفته باشد. اگر طاعون پنومونیک باشد، بافت‌هایی که در کالبدگشایی بررسی می‌شوند، یعنی ریه، متورم و پرخون هستند و ادم دارند. ادم به تجمع غیرطبیعی مایع در بافت گفته می‌شود.

اگر طاعون سپتی‌سمیک باشد، اختلال انعقاد، آسیب عروقی و آسیب‌های اندام‌های مختلف دیده می‌شود. اگر طاعون خیارکی باشد، بزرگ شدن طحال و کانون‌های نکروتیک و خونریزی‌دهنده در کالبدگشایی مشاهده می‌شود. «نکروتیک» به نواحی از بافت گفته می‌شود که دچار مرگ سلولی و تخریب شده‌اند.