ابولا با مختل کردن سیستم ایمنی بدن، فرصت تکثیر پیدا می‌کند

بیماری «ابولا» (Ebola virus disease) یکی از شناخته‌شده‌ترین عفونت‌های ویروسی در جهان است؛ بیماری‌ای که نام آن معمولاً با شیوع‌های بزرگ و آمار بالای مرگ‌ومیر همراه می‌شود. هرچند این بیماری بیشتر در برخی کشورهای آفریقایی دیده می‌شود، اما اهمیت آن به همان مناطق محدود نیست. ابولا یکی از ویروس‌هایی است که مطالعه آن، به دانشمندان کمک کرده تا شناخت بهتری از نحوه گسترش بیماری‌های عفونی، عملکرد سیستم ایمنی و راه‌های مقابله با ویروس‌های خطرناک به دست آورند.

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های بسیاری درباره این ویروس انجام شده و نتیجه آن، پیشرفت در روش‌های تشخیص، تولید واکسن و توسعه درمان‌های جدید بوده است. با این حال، هنوز هم پرسش‌های زیادی درباره این بیماری وجود دارد؛ از اینکه چرا ابولا می‌تواند تا این اندازه خطرناک باشد تا اینکه چه عواملی شدت بیماری را تعیین می‌کنند و امروز علم چه ابزارهایی برای پیشگیری و درمان آن در اختیار دارد.

برای بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های ویروس ابولا، نحوه اثر آن بر بدن، دلایل شدت بیماری و تازه‌ترین روش‌های پیشگیری و درمان، آناتک با دکتر مریم فاضلی، متخصص ویروس‌شناسی پزشکی، عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و عضو هیئت‌مدیره انجمن ویروس‌شناسی ایران، گفت‌وگو کرده است.

دکتر مریم فاضلی

ابولا از نظر ویروس‌شناسی چه ویژگی‌هایی دارد و چرا مهم‌اند؟

مریم فاضلی: ابولا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با خون، ترشحات بدن فرد بیمار یا وسایل آلوده منتقل می‌شود، نه مانند بسیاری از ویروس‌های تنفسی از طریق هوا در فاصله دور

ابولا یک ویروس «آران‌ای» (RNA) از خانواده «فیلوویروس‌ها» (Filoviridae) است؛ یعنی ذرات آن ظاهری رشته‌ای دارند و از جمله ویروس‌هایی است که می‌تواند بیماری بسیار شدیدی ایجاد کند. چند ویژگی باعث می‌شود ابولا از بسیاری از ویروس‌ها متمایز باشد.

اول اینکه ویروس پوشش‌دار است؛ یعنی یک غشای چربی‌مانند دارد. این نکته از نظر کنترل بیماری مهم است، چون نشان می‌دهد ویروس با ضدعفونی‌کننده‌ها، صابون و رعایت بهداشت، مهارپذیرتر است؛ البته وقتی وارد بدن شود، می‌تواند بسیار خطرناک عمل کند.

دوم، ابولا معمولاً از همان ابتدا سلول‌های کلیدی سیستم ایمنی را هدف قرار می‌دهد و هم‌زمان می‌تواند پاسخ‌های دفاعی اولیه بدن، مانند «اینترفرون» (Interferon)، را تا حدی مختل کند. در نتیجه، ویروس فرصت پیدا می‌کند سریع‌تر تکثیر شود و بیماری در مدت کوتاهی به شکل شدید و سیستمیک پیشرفت کند.

سوم، ابولا فقط یک تب ساده نیست؛ این ویروس می‌تواند بر دیواره رگ‌ها و سیستم انعقاد خون اثر بگذارد و به همین دلیل، در موارد شدید، ممکن است با علائم «تب‌های خونریزی‌دهنده» (Hemorrhagic Fevers)، شوک و نارسایی چندعضوی همراه شود؛ البته همه بیماران الزاماً خونریزی واضح ندارند.

نکته مهم دیگر درباره انتقال این است که ابولا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با خون، ترشحات بدن فرد بیمار یا وسایل آلوده منتقل می‌شود، نه مانند بسیاری از ویروس‌های تنفسی از طریق هوا در فاصله دور. بنابراین، کنترل آن بیش از هر چیز به ایزوله‌سازی، مراقبت ایمن، استفاده از تجهیزات حفاظتی و رعایت دقیق کنترل عفونت وابسته است.

بعد از ورود ویروس به بدن، در سطح سلولی چه اتفاقی برای تکثیر و گسترش آن رخ می‌دهد؟

بعد از ورود ابولا به بدن، ویروس ابتدا معمولاً سلول‌های مهم سیستم ایمنی، مانند «ماکروفاژها» (Macrophages) و «سلول‌های دندریتیک» (Dendritic Cells)، را آلوده می‌کند. سپس «آران‌ای» (RNA) ویروس وارد سلول می‌شود و در همان‌جا شروع به تکثیر و تولید ویروس‌های جدید می‌کند.

این ویروس تا حدی از سیستم دفاعی اولیه بدن فرار می‌کند یا آن را مختل می‌کند؛ به همین دلیل، فرصت پیدا می‌کند به‌سرعت تعداد خود را افزایش دهد. ویروس‌های تازه‌تولیدشده از سلول خارج می‌شوند و به سلول‌ها و بافت‌های دیگر می‌رسند.

در نتیجه، عفونت از یک نقطه محدود فراتر می‌رود و می‌تواند به‌صورت سیستمیک کل بدن را درگیر کند؛ به‌ویژه کبد، رگ‌های خونی و برخی اندام‌های حیاتی. همین موضوع یکی از دلایل شدت بالای بیماری ابولا است.

چرا سیستم ایمنی ذاتی بدن در مراحل اولیه عفونت ابولا معمولاً نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد؟

زیرا ابولا از همان آغاز عفونت، دو کار را به‌طور هم‌زمان انجام می‌دهد: هم به سلول‌های کلیدی خط اول دفاع حمله می‌کند و هم، به‌اصطلاح، آژیر خطر بدن را خاموش می‌کند. این ویروس خیلی زود «ماکروفاژها» (Macrophages) و «سلول‌های دندریتیک» (Dendritic Cells) را درگیر می‌کند؛ سلول‌هایی که باید ویروس را شناسایی کرده و سایر بخش‌های سیستم ایمنی را فعال کنند.

از طرف دیگر، ابولا با برخی از پروتئین‌های خود می‌تواند مسیر‌های «اینترفرون» (Interferon) را مهار کند. اینترفرون‌ها پیام‌های اضطراری بدن برای محدود کردن تکثیر ویروس هستند. وقتی این پیام‌رسانی به‌درستی فعال نشود، ویروس فرصت پیدا می‌کند به‌سرعت تکثیر شود و «بار ویروسی» (Viral Load) افزایش یابد.

در نتیجه، پیش از آنکه بدن بتواند یک پاسخ دفاعی مؤثر و هماهنگ ایجاد کند، ابولا چند قدم جلوتر رفته و عفونت از حالت موضعی خارج شده و به‌صورت سیستمیک گسترش پیدا می‌کند.

چه ویژگی‌هایی در ساختار یا رفتار ویروس باعث می‌شود انتقال آن عمدتاً محدود به تماس مستقیم باشد و مانند ویروس‌های تنفسی پخش نشود؟

مریم فاضلی: ابولا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با خون و ترشحات بدن فرد بیمار منتقل می‌شود، زیرا محل اصلی تکثیر و حضور بالای ویروس معمولاً همین مایعات بدن هستند

ابولا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با خون و ترشحات بدن فرد بیمار منتقل می‌شود، زیرا محل اصلی تکثیر و حضور بالای ویروس معمولاً همین مایعات بدن هستند، نه اینکه مانند ویروس‌های تنفسی به‌طور مؤثر در ذرات ریز معلق در هوا منتشر شود.

از طرف دیگر، ابولا یک ویروس پوشش‌دار است؛ یعنی در محیط بیرون، نسبت به شرایط محیطی و بسیاری از عوامل فیزیکی و شیمیایی، از برخی ویروس‌های بدون پوشش آسیب‌پذیرتر است. به همین دلیل، انتقال آن معمولاً نیازمند تماس نزدیک و مستقیم با بیمار، ترشحات او یا وسایل آلوده است.

نکته مهم این است که انتقال ابولا بیشتر زمانی رخ می‌دهد که فرد علامت‌دار شده باشد؛ یعنی زمانی که «بار ویروسی» (Viral Load) در بدن و ترشحات افزایش یافته است. بنابراین، برخلاف ویروس‌های تنفسی مانند آنفلوانزا یا کرونا، الگوی انتقال ابولا بیشتر به مراقبت از بیمار، تماس با بدن فرد فوت‌شده یا تماس با ترشحات آلوده وابسته است، نه انتشار گسترده در هوا در فاصله دور.

چه مکانیسم‌هایی باعث می‌شوند عفونت ابولا بدن را شدیداً از کار بیندازد؟

ابولا در موارد شدید، چند ضربه را به‌طور هم‌زمان به بدن وارد می‌کند. این ویروس هم برخی از سلول‌های مهم دفاعی را درگیر می‌کند و اجازه نمی‌دهد بدن به‌موقع و به‌درستی واکنش نشان دهد و هم یک التهاب گسترده ایجاد می‌کند که خود به بافت‌ها آسیب می‌زند.

از طرف دیگر، به دیواره رگ‌ها و گردش خون آسیب وارد می‌کند، مایعات از رگ‌ها نشت می‌کنند، فشار خون کاهش می‌یابد و خطر «شوک» (Shock) افزایش پیدا می‌کند. همچنین، می‌تواند تعادل انعقاد خون و عملکرد کبد را بر هم بزند؛ بنابراین، ممکن است کبودی یا خونریزی نیز مشاهده شود.

مجموع این اتفاق‌ها باعث می‌شود بیماری از یک تب ساده، به‌سرعت به سمت بدحالی شدید و درگیری چند اندام پیش برود.

چرا شدت بیماری و میزان مرگ‌ومیر ابولا در شیوع‌های مختلف یکسان نیست و چه عواملی در این تفاوت نقش دارند؟

شدت بیماری و میزان مرگ‌ومیر ابولا در همه شیوع‌ها یکسان نیست، زیرا فقط خود ویروس تعیین‌کننده نیست. گونه و سویه ویروس می‌توانند متفاوت باشند و برخی انواع آن از بقیه شدیدتر هستند. از طرف دیگر، زمان تشخیص و آغاز مراقبت بسیار مهم است؛ هرچه بیمار زودتر شناسایی شود و مایعات، الکترولیت‌ها و مراقبت حمایتی مناسب دریافت کند، شانس زنده ماندن او بیشتر خواهد بود.

همچنین، وضعیت سیستم درمانی و بهداشت عمومی نقش بزرگی دارد. در مناطقی که امکانات بیمارستانی، تجهیزات حفاظتی، آزمایش‌های تشخیصی، ایزوله‌سازی و نیروی آموزش‌دیده در دسترس‌تر هستند، معمولاً میزان مرگ‌ومیر کمتر است. ویژگی‌های خود بیمار نیز اهمیت دارند؛ مانند سن، وضعیت تغذیه، بیماری‌های زمینه‌ای و قدرت سیستم ایمنی.

در مجموع، تفاوت میزان مرگ‌ومیر در ابولا حاصل ترکیب نوع ویروس، شرایط بیمار و کیفیت پاسخ درمانی و بهداشتی است، نه یک عامل واحد.

امروزه از نظر علمی چه رویکرد‌هایی برای مهار یا خنثی‌سازی ابولا استفاده می‌شود و این روش‌ها تا چه حد موفق بوده‌اند؟

مریم فاضلی: شدت بیماری و میزان مرگ‌ومیر ابولا در همه شیوع‌ها یکسان نیست، زیرا فقط خود ویروس تعیین‌کننده نیست. گونه و سویه ویروس می‌توانند متفاوت باشند و برخی انواع آن از بقیه شدیدتر هستند

امروزه مهار ابولا فقط به یک دارو یا یک اقدام محدود نمی‌شود و معمولاً با مجموعه‌ای از اقدامات علمی و بهداشتی انجام می‌گیرد. مهم‌ترین رویکرد‌ها عبارت‌اند از: تشخیص سریع و ایزوله‌سازی بیمار، ردیابی تماس‌ها و مراقبت از افرادی که در تماس نزدیک با بیمار بوده‌اند، رعایت دقیق کنترل عفونت در مراکز درمانی و دفن ایمن. این اقدامات در عمل ثابت کرده‌اند که اگر به‌درستی اجرا شوند، می‌توانند زنجیره انتقال را قطع کرده و شیوع بیماری را کنترل کنند.

از نظر پیشگیری، امروزه واکسن‌های مؤثری در دسترس هستند. مهم‌ترین آن‌ها واکسن «ارویبو» (Ervebo) با نام علمی «rVSV-ZEBOV» است که بر پایه یک ویروس نوترکیب طراحی شده و به‌ویژه برای پیشگیری از «ابولا زئیر» (Zaire ebolavirus) استفاده می‌شودو در برنامه‌های «واکسیناسیون حلقه‌ای» (Ring Vaccination)، یعنی واکسینه کردن تماس‌ها و تماسِ تماس‌ها، در مهار برخی شیوع‌ها نقش بسیار موفقی داشته است. برای برخی گونه‌های دیگر ابولا، پوشش واکسن‌ها محدودتر است و همین موضوع یکی از چالش‌های موجود به شمار می‌رود.

از نظر درمان، علاوه بر مراقبت حمایتی دقیق، شامل تأمین مایعات، کنترل فشار خون، تنظیم الکترولیت‌ها، اکسیژن‌درمانی و درمان عوارض، چند درمان اختصاصی نیز پیشرفت قابل‌توجهی داشته‌اند؛ از جمله «آنتی‌بادی‌های مونوکلونال» (Monoclonal Antibodies) که در برخی مطالعات و همچنین در میدان عمل نشان داده‌اند اگر در مراحل اولیه بیماری استفاده شوند، می‌توانند احتمال مرگ را کاهش دهند.

نکته مهم این است که هیچ‌یک از این روش‌ها یک راه‌حل معجزه‌آسا و یک‌مرحله‌ای نیستند؛ موفقیت نهایی زمانی بیشترین احتمال را دارد که تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و کنترل بهداشت عمومی به‌صورت هم‌زمان و در کنار یکدیگر اجرا شوند.