ساخت ماهواره بومی در مدارهای زمینآهنگ مطالبه رهبر شهید انقلاب از صنعت فضایی بود
مدار ژئو یا همان مدار ۳۶ هزار کیلومتری زمین، نقطهای راهبردی در فضا محسوب میشود که ماهوارههای قرار گرفته در آن، همواره بالای یک نقطه ثابت از زمین باقی میمانند. این ویژگی منحصربهفرد، آن را به جایگاهی ایدهآل برای ماهوارههای مخابراتی، پخش تلویزیونی و ارتباطات پایدار تبدیل کرده است.
حضور در این مدار، علاوه بر تأمین استقلال ارتباطی، به کشورها امکان ارائه خدمات پیشرفته و ورود به اقتصاد پرفایده فضایی را میدهد. رهبر شهید انقلاب اسلامی با هدفگذاری دستیابی به این مدار، افقی ترسیم کردند که در آن صنعت فضایی ایران علاوه بر اینکه مسیر خودکفایی را با سرعت بیشتری طی میکند، به بازیگری مؤثر در عرصه بینالمللی تبدیل میشود.
آناتک در ادامه، طی گفتوگو با «حسن سالاریه، معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فضایی ایران» به بررسی دیدگاههای رهبر شهید انقلاب درباره صنعت فضایی ایران و مرور تلاشهای انجام شده از سوی نخبگان این صنعت برای اعتلای فناورانه کشور پرداخته است که شرح آن را در ادامه میخوانید.
صنعت فضایی از هر فرصتی برای توسعه همکاریهای بینالمللی استفاده کرده است
رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران با وجود تحریمها و محدودیتهای بینالمللی، چه چشماندازی برای همکاریهای فضایی ایران با سایر کشورها، به ویژه کشورهای همسو و در حال توسعه، ترسیم میکردند و این نگاه چگونه میتواند به دیپلماسی علمی و فناوری کشور کمک کند؟
رهبر شهید و امام شهید ما همواره در همه عرصههای پیشرفته و صنایع پیشرفته، بهویژه صنعت فضایی، بر همکاری با کشورهای همسو تأکید میکردند؛ کشورهایی که هم از نظر فناوری در سطحی پیشرفته قرار دارند و هم از نظر سیاسی، نگاهی مثبتتر به همکاری با ایران دارند و امکان شکلگیری روابط بهتر با آنها وجود دارد.
این رویکرد در سالهای گذشته کمک شایانی به پیشرفت صنعت فضایی کشور نیز کرده است. همواره از هر مسیری برای توسعه همکاریها استفاده شده است، زیرا صنعت فضایی صنعتی پیشرفته و محدود به کشورهای معدودی است که در این عرصه سرمایهگذاری گستردهای سالها پیش انجام دادهاند. در داخل کشور نیز نزدیک به دو دهه است که فعالیت مستمر در این حوزه جریان دارد و پیشرفتهای بسیار خوبی حاصل شده است و با اتکا بر توان داخلی به دست آمده، اما همکاریها سرعت و گستره نگاه را افزایش میدهند.
همکاری با کشورهای همسو و نزدیک به لحاظ سیاسی و پیشرو در فناوری که رویکرد یکسویهگرایانه ندارند، طبیعتاً فرصتی مغتنم محسوب میشود. این نگاه همواره در کشور و دولت نیز وجود داشته و صنایع پیشرفته، از جمله صنعت فضایی، از این رویکرد بهرهمند شدهاند.
میانگین سنی پایین نخبگان فضایی ایران، رهبر شهید انقلاب را مسرور کرده بود
ایشان به نقش «نسل جوان» به عنوان موتور پیشرفت تأکید داشتند. لطفاً از یک خاطره یا نمونه عینی بگویید که رهبر شهید با دیدن یک دستاورد یا شنیدن ایدهای از یک تیم جوان، واکنش جالبی نشان دادند و چه تأثیری بر آن تیم گذاشت؟
طبیعتاً نگاه ایشان بر این اصل استوار بود که نسل جوان میتواند کشور را به پیشرفت برساند؛ نسلی که ریسکپذیری، بلندپروازی و همت والایی دارد. امام شهید ما نیز همواره نگاه مثبتی به این موضوع داشتند و بر آن تأکید میکردند، بهویژه در صنعت فضایی. شاید بارزترین خاطرهای که در ذهن دستاندرکاران این صنعت باقی مانده، آخرین پرتاب سال گذشته یعنی پرتاب سهگانهای است که در زمستان انجام شد و طی آن، ماهوارههای «ظفر ۲»، «پایا» و نمونه دوم «کوثر» در مدار قرار گرفتند.
حضرت آقا در چند سخنرانی از این رویداد مهم یاد کردند و در یکی از سخنرانیها به صراحت تأکید فرمودند که به ایشان گزارش شده است میانگین سنی طراحان و سازندگان برخی از این ماهوارهها حدود ۲۶ سال و زیر ۳۰ سال است. این موضوع ایشان را مسرور ساخته بود و به عنوان مثال عینی از نقش جوان بلندپرواز و ریسکپذیر مطرح میکردند که میتواند بر موانع غلبه کند و کشور را آبادتر سازد. ایشان این موفقیت را نمونهای امیدآفرین برای کشور میدانستند.
نمونههای دیگر نیز در نمایشگاههای مختلف فناوری که خدمت ایشان حضور داشتیم، دیده میشد. در حوزههای صنعتی، همواره پیگیر حضور بخش خصوصی و شرکتهای دانشبنیان بودند که عمدتاً توسط نسل جوان و فارغالتحصیلان جدید دانشگاهی اداره میشوند و شرکتهای جوان و نوپا آن را به نتیجه میرسانند.
ایشان به دنبال چنین ظرفیتهایی بودند و علاقهمند به آنها. در دیدارهای نخبگان نیز همواره به عنوان یک عبارت و اشاره دائمی، از نسل جوان و نقش امیدآفرین آن در پیشرفت کشور یاد میشد.
دیدارهای دانشجویی ایشان نیز بسیار جذاب بود و بارزترین نمونه از اشتیاق و ذوق ایشان در شنیدن پیشنهادات، پیگیری انتقادات و توجه به دستاوردها محسوب میشد. نکاتی که ایشان در این دیدارها میفرمودند، برای نسل جوان و حاضرین بسیار انگیزهبخش و تأثیرگذار بود.
صنعت فضایی و اقتصاد دانشبنیان ۲ بال مکمل یکدیگرند
آیا از نظر رهبر شهید با وجود تأکید بر «اقتصادیسازی» صنعت فضایی صرفاً یک پروژه اقتصادی بود یا ابعاد نمادین و هویتی آن (مثل اثبات توانمندی علمی و ایستادگی در برابر تحریمها) برای ایشان از منافع اقتصادی فوری اهمیت بیشتری داشت؟ اولویت راهبردی ایشان چه بود؟
این ۲ بعد مکمل یکدیگرند. برای موفقیت و پیشرفت صنعت فضایی، باید اقتصادی فضایی مبتنی بر دانش و فناوری فضایی نیز وجود داشته باشد. یکی بدون دیگری امکانپذیر نیست. نمونههای موفق پیشرفت فضایی در دنیا نشان میدهند که ابعاد اقتصادی در آنها دیده شده است، هم از منظر رقابتپذیری که سرعت انجام پروژهها را افزایش میدهد و هم از جهت ارائه خدمات و تأثیرگذاری فناوری فضایی در زندگی مردم و اداره کشور. این دو بعد مکمل یکدیگرند و نمیتوان صرفاً با نگاه اقتدار آفرینی این صنعت را رشد داد.
البته حوزههای فناوری پیشرفته، حوزههای اقتدارآفرین نیز هستند؛ چراکه دستیابی به این فناوریها، امکان دسترسی به بسیاری از فناوریهای دیگر را میسر و آسانتر میکند. صنعت فضایی به عنوان صنعتی پیشرو محسوب میشود و رشد آن، بسیاری از صنایع دیگر را نیز متحول میسازد و سرریز آن به حوزههای مختلف وارد میشود.
تحقیقات و پروژههای صنعت فضایی در دنیا همواره پرچمدار و پیشرو هستند که پروژهها و دستاوردهای جانبی متعددی را به دنبال دارد. البته این صنعت پس از پیشرفت، باید به اقتصاد نیز برسد. از نگاه ایشان، هر دو بُعد مهم بود؛ تحلیل ایشان کاملاً دقیق بود که فناوریها باید اکتساب و توسعه یابند تا سرریز آنها به اقتصاد تبدیل شود. در عرصه فضایی این موضوع پررنگتر است، بهویژه برای ایران که به دلیل تحریمها، دسترسی به داراییهای فضایی برای ایجاد اقتصاد فضا با دشواری همراه است و باید هزینه بیشتری برای توسعه فناوری در گام نخست صرف شود.
این نگاه در دولت نیز وجود دارد و در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات همواره بر آن تأکید میشود که باید فناوری را به عرصه خدمترسانی رساند. وزیر محترم ارتباطات نیز بارها بر این خط مشی تأکید داشتهاند که فناوری فضایی باید به خدمترسانی تبدیل شود. این رویکرد در نگاه مقام معظم رهبری نیز وجود داشته و الگوی ایشان در این زمینه، شعار اقتصاد مقاومتی است که بارها مطرح شده است.
اقتصاد مقاومتی، اقتصادی مبتنی بر دانش، فناوری و توسعه فناوریهای بومی یا بومی شده است. وقتی فناوری در داخل کشور توسعه یابد و بومی شود، اقتصادی مبتنی بر دانش شکل میگیرد که ارزش افزوده بسیار بالایی دارد، به دلیل رقابت کمتر در آن. مطرح شدن اقتصاد مقاومتی، رونق اقتصادی و اقتصاد دانشبنیان به عنوان شعار سال و تکرار آن در فرمایشات ایشان، بهخوبی گویای این موضوع است.
رشد صنعت فضایی باید به صورت متوازن و سراسری باشد
اگر آقای شهید ایران امروز در قید حیات بودند با توجه به مطالبهگری مستمر و دقیق ایشان، به نظر شما کدام بخش از برنامه فضایی کشور پیگیری میکردند که زودتر انجام شود؟
برنامه فضایی کشور برنامهای یکپارچه است و همه اجزای صنعت فضایی به هم مرتبطند؛ هر جزء از آن در ابعاد مختلف باید نقشآفرینی کند و همه اجزاء به هم متصل و زنجیرهوار هستند. فناوری در حوزه پرتابگر توسعه داده میشود تا ماهوارهها به مدار برسند و ماهوارهها نیز توسعه مییابند تا خدمات مبتنی بر داده و تصویر در کشور رونق گیرد.
امکان تمرکز صرف بر پرتابگر و نادیده گرفتن ماهواره وجود ندارد؛ همه بخشها باید همزمان رشد کنند. ایشان نکاتی مانند رسیدن به مدار ژئو یا مدار ۳۶ هزار کیلومتری را مطرح میکردند که هدفی بلند است. این هدف، سه بُعد دارد: بُعد اول رسیدن به پرتابگری که بتواند ماهوارهبر را به آن مدار برساند؛ بُعد دوم، ماهوارهای که بتواند در آن نقطه خدمات ارتباطی ارائه دهد که از مهمترین ابعاد اقتصاد فضا محسوب میشود؛ و بُعد سوم، خدمات مبتنی بر داده که از طریق ماهوارهها در آن موقعیت قابل ارائه است؛ بنابراین اجزا به هم متصلند و ایشان بر همه بخشهای صنعت فضایی تأکید داشتند. این صنعت نیازمند توسعه زیرساختهای گوناگونی نیز هست که باید به صورت متوازن و همزمان رشد کنند.
بازگشت سرمایه چندین برابری در سرمایه گذاری در صنعت فضایی
صنعت فضایی پلی برای ورود به بازارهای جهانی است صنعت فضایی ایران با توجه به دغدغههای آقای شهید ایران در حوزه «اقتصاد مقاومتی»، چگونه میتواند به «تابآوری» کشور در بحرانهایی مثل بلایای طبیعی یا حتی تحریمهای ارتباطی کمک کند؟
اقتصاد مقاومتی، اقتصادی مبتنی بر دانش و فناوری بومی است که در شرایط تحریمی بتواند دوام آورد، خدمات ارائه دهد، درآمدزایی کند و نیاز کشور را تأمین نماید. صنعت فضایی میتواند به تحقق این هدف کمک شایانی کند. تصاویر و دادههای ماهوارهای یکی از ابزارهای بسیار مهم، بهروز و راهبردی در مدیریت کلان کشور به شمار میروند.
مدیریت منابع آب، کشاورزی، محیط زیست و مدیریت بحرانهایی مانند سیل و زلزله با کمک تصاویر ماهوارهای امکانپذیر است. موضوع آب نیازمند مدیریت دقیق و برآورد صحیح از سطح منابع آبی، ذخایر برفی در بالا دست حوزههای آبریز است.
همچنین برآورد سطح زیر کشت قبل از برداشت محصول، برنامهریزی برای صادرات یا واردات بهموقع، مدیریت شهری و ارائه خدمات، همگی با بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای میسر میشوند. در بحث اقتصاد دیجیتال که از موضوعات راهبردی برای دولت و وزارت ارتباطات است، برقراری ارتباطات در شرایط مختلف و ارائه خدمات ارتباطی از بسترهای گوناگون، از جمله بستر فضایی، از محورهای مهم توسعه اقتصاد، بهویژه اقتصاد مقاومتی محسوب میشود.
وجود صنعت فضایی خودکفا در شرایط تحریم که نیاز داخل را تأمین کند، بهشدت کمککننده است. مدیریت و بهرهوری فضا و استفاده از ظرفیتهای ماهوارههای تصویربرداری در افزایش بهرهوری نقشی حیاتی دارد. هر واحد پولی که در صنعت فضایی سرمایهگذاری شود، میتواند چندین برابر، حتی تا ۱۰ برابر و بیشتر، در سایر حوزهها صرفهجویی ایجاد کرده و به بهرهوری بینجامد.
این موضوعات در حوزه فضایی و اقتصاد مبتنی بر داده و تصویر فضایی دنبال میشوند و نگاه مقام معظم رهبری و امام شهید نیز همواره در همین راستا بوده و بارها در نشستهای مختلف به این موارد اشاره فرمودهاند.
تسهیل فعالیتهای جهانی فضایی با ارتقاء خودکفایی ملی
رهبر شهید بارها بر «خودکفایی» تأکید داشتند. اما آیا ایشان به «خودکفایی» در صنعت فضایی به عنوان یک هدف نهایی نگاه میکردند یا آن را پلهای برای ورود به بازارهای جهانی و رقابت بینالمللی میدانستند؟
خودکفایی در اینجا به معنای نادیده گرفتن بازار نیست. اساساً خودکفایی با چند هدف دنبال میشود: هدف نخست، رفع نیاز داخل کشور و تأمین نیازهای فناورانه راهبردی مانند صنعت فضایی است تا از وابستگی به خارج و آسیبپذیری در این زمینه جلوگیری شود، هرچند همکاریهای بینالمللی و تأمین از خارج نیز باید به موازات آن دنبال شود، بهویژه برای فناوریها و محصولاتی که هنوز قابلیت ساخت داخل ندارند.
هدف دوم، تبدیل شدن به صادرکننده فناوری است؛ زیرا با داشتن دانش و فناوری بومی، بهویژه در صنایع پیشرفته، هزینه تولید اقتصادیتر از واردات خواهد بود و میتوان به بازارهای جهانی وارد شد. کشورهای متعددی به عنوان هدف صادرات محصولات فضایی قابل در نظر گرفتن هستند و صنعت فضایی از آن دسته صنایعی نیست که بسیاری از کشورها در آن حضور داشته باشند؛ بهسادگی با تثبیت یک فناوری، محصولات به بازارهای دیگر میتوانند راه یابند.
هدف سوم، مشارکت در برنامههای بینالمللی مانند مأموریتهای اکتشافی در سایر کرات، استقرار روی ماه یا بهرهبرداری از منابع ماه است که نیازمند همکاری با سایر کشورهاست، چراکه فضا میراث مشترک بشری محسوب میشود. خودکفایی در صنعت فضایی به معنای توانمندی برای پیشبرد کار با اتکا به دانش و تخصص بومی است. در چنین وضعیتی، ورود به کنسرسیومها و برنامههای مشترک بینالمللی نیز آسانتر میشود و کشور به عنوان یک بازیگر و همکار شناخته و پذیرفته میشود. این نگاه، هدف سومی است که در بحث خودکفایی قابل پیگیری است.
انتهای پیام/