حکمرانی سایبری به معنای انزوای جهانی نیست
سالهاست جریانی خاص در کشور ما هرزمانی که صحبت از حکمرانی فضای سایبر (مجازی) میشود، کسانی که خواهان سامانیافتن فضای سایبر و قواعد حاکم بر آن در ایران هستند، متهم به تلاش برای انزوای جهانی و تبدیل کشور به سرزمینی شبیه به برخی دولتها به خصوص در شرق آسیا میکنند.
این در حالی است که برخلاف القائات موجود فقط شرقیها یا ایرانیها نیستند که علاقهمند به ارتقاء حکمرانی سایبری در کشور خود هستند، تصویب و پیگیری اجرای قوانین نظیر GDPR,DSA,DMA در اروپا یا برخورد بسیار سختگیرانۀ آمریکاییها با تیکتاک همه نشاندهندۀ این است که حکمرانی سایبری در سراسر جهان امری مهم محسوب میشود و کشورها بسته به توان و تسلط خود بر ابزارهای مختلف حکمرانی آن را اعمال میکنند.
کشورهای اروپایی که بر لایۀ سیستمعامل و دستگاه تسلط ندارند از جریمه به عنوان ابزار محوری استفاده میکنند، ولی آمریکاییها که مسلط بر این لایهها هستند، تیکتاک را به نوع دیگری مدیریت میکنند. در همین حال نگهداری دادهها و حفاظت از آنها در داخل مرزهای جغرافیایی سیاسی و همچنین مدیریت الگوریتمهای توصیهگر برای همۀ کشورها مهم است. همین موضوع بهانهای برای ما در آناتک بود که گفتوگویی با «احمد کارآمد کارشناس و پژوهشگر فضای مجازی» انجام دهیم و نظر او در این خصوص را جویا شویم.
سؤال: برخی تصور میکنند حکمرانی سایبری بهمعنای بستن درهای کشور به روی جهان است. این برداشت را چقدر دقیق میدانید؟
پاسخ: این برداشت دقیق نیست. در بسیاری از کشورهای دنیا، اینترنت در چهارچوب قانون، تنظیمگری و مسئولیتپذیری اداره میشود. هیچکدام از این کشورها فضای مجازی خود را کاملاً رها نکردهاند. ایران نیز میتواند حکمرانی سایبری خود را برقرار کند و همزمان از ظرفیتهای بینالمللی بهره ببرد. مسئله اصلی، قطع ارتباط نیست؛ مسئله، تعریف قواعد روشن برای حفاظت از منافع کشور، حقوق مردم و امنیت ملی است.
تنظیمگری، شرط حضور مسئولانۀ پلتفرمهای خارجی در ایران
سؤال: در نگاه شما، فعالیت پلتفرمهای خارجی در ایران باید بر چه اساسی سامان یابد؟
پاسخ: اصل موضوع این است که هر پلتفرم خارجی اگر بخواهد در ایران فعالیت کند، باید تابع قوانین و ضوابط کشور باشد. این مسئله در جهان هم امری طبیعی است. همانطور که در اتحادیه اروپا یا دیگر کشورها، شرکتهای خارجی ملزم به رعایت چارچوبهای حقوقی و مقررات داخلی هستند، در ایران هم باید همین منطق حاکم باشد. حضور بدون مسئولیت، بدون تعهد و بدون پاسخگویی، به نفع کشور نیست.
بیقانونی در فضای مجازی، ریشۀ بخش مهمی از مشکلات است
سؤال: اگر بخواهید مهمترین مسئلۀ امروز فضای مجازی کشور را در یک محور خلاصه کنید، آن محور چیست؟
پاسخ: مهمترین مسئله، خلأ قانونی و بیسامانی در تنظیمگری است. وقتی چارچوب حقوقی روشن وجود نداشته باشد، نه تکلیف کاربران معلوم است، نه وظیفۀ پلتفرمها، نه حقوق حاکمیت و نه مسئولیت بازیگران خارجی. همین وضعیت، هم فضای مجازی را از منظر حکمرانی دچار آشفتگی کرده و هم مانع شکلگیری یک زیستبوم سالم، رقابتی و قابل اتکا شده است.
انزوای دیجیتال، محصول بیسامانی فعلی است
سؤال: منتقدان میگویند حاکمیت سایبری باعث انزوای بیشتر ایران میشود. پاسخ شما به این نقد چیست؟
پاسخ: پرسش اصلی این است که مگر امروز در وضعیت مطلوبی قرار داریم؟ مگر اکنون در برخی حوزهها با نوعی انزوای عملی مواجه نیستیم؟ در حال حاضر نیز بسیاری از خدمات و بازیگران بینالمللی حضور مؤثر، پایدار و قانونمند در ایران ندارند. بخشی از این وضعیت، نتیجۀ نبود سیاست روشن و قواعد پایدار است. بنابراین، ساماندهی و حکمرانی میتواند مسیر خروج از آشفتگی فعلی باشد و دلیلی برای انزوا نخواهد بود.
سؤال: نبود قانون و نظارت مؤثر، چه فرصتهایی در اختیار پلتفرمهای خارجی قرار میدهد؟
پاسخ: وقتی کشوری در فضای مجازی فاقد چارچوب روشن باشد، بازیگران خارجی میتوانند بیشترین بهره را از این بینظمی ببرند. برخی از این پلتفرمها متعلق به کشورهایی هستند که رویکردشان نسبت به ایران دوستانه نیست. در چنین شرایطی، بهرهبرداری از خلأهای قانونی میتواند بر افکار عمومی، فضای اجتماعی، اقتصاد دیجیتال و حتی منافع راهبردی کشور اثر منفی بگذارد. نبود مسئولیتپذیری روشن، یکی از جدیترین آسیبهاست.
قانونمندی، پیششرط رقابت سالم در بازار دیجیتال ایران
سؤال: حکمرانی سایبری چگونه میتواند به تقویت رقابت و بهبود بازار دیجیتال کشور کمک کند؟
پاسخ: وقتی قانون وجود داشته باشد، بازیگران داخلی و خارجی در یک محیط شفافتر فعالیت میکنند. در چنین فضایی، رقابت از حالت نامتوازن و مبهم خارج میشود. پلتفرمهای خارجی اگر بخواهند وارد بازار شوند، باید در چهارچوبی مشخص فعالیت کنند و در مقابل، کسبوکارهای داخلی هم فرصت پیدا میکنند در شرایط منصفانهتری رشد کنند. قانونمندی در نهایت به نفع نظم بازار، حقوق کاربران و توسعۀ اقتصاد دیجیتال کشور است.
محدودبودن بازیگران فعال، نشانهای از ضعف در سیاستگذاری است
سؤال: وضعیت کنونی حضور پلتفرمها و خدمات خارجی در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
پاسخ: واقعیت این است که اکنون نیز تعداد پلتفرمهای فعال و فراگیر در ایران محدود است و بسیاری از خدمات خارجی امکان فعالیت پایدار و رسمی در کشور ندارند. این وضعیت نشان میدهد که نه الگوی روشنی برای پذیرش و تنظیم حضور آنها وجود دارد و نه بستر لازم برای فعالیت مطمئن و قانونمند فراهم شده است. این ضعف در سیاستگذاری به ضرر کشور، کاربران و کسبوکارها منجر میشود.
نبود چارچوب روشن، مانع جذب سرمایه و فناوری است
سؤال: چرا پلتفرمها و شرکتهای خارجی برای ورود رسمی و سرمایهگذاری در ایران با مانع روبهرو هستند؟
پاسخ: یکی از دلایل اصلی، نبود قانون مشخص برای نحوۀ حضور، تعهدات، مسئولیتها و حمایتهای لازم است. وقتی طرف خارجی نداند بر چه مبنایی باید فعالیت کند و چه تضمینی برای تداوم کار خود دارد، طبعاً با احتیاط رفتار میکند. از سوی دیگر، کشور هم به دلیل نداشتن سازوکار روشن، امکان مدیریت درست این حضور را از دست میدهد. نتیجه آن میشود که نه سرمایهگذاری واقعی شکل میگیرد و نه انتقال دانش و فناوری بهصورت پایدار انجام میشود.
سؤال: برای بهبود وضعیت فعلی، چه اولویتی باید در دستور کار قرار گیرد؟
پاسخ: اولویت اصلی، تدوین و اجرای چارچوبی روشن، ملی و قابل اجرا برای حکمرانی در فضای مجازی است. این چارچوب باید هم منافع ایران را تأمین کند، هم حقوق مردم را حفظ کند و هم تکلیف پلتفرمهای خارجی و بازیگران داخلی را روشن سازد. بدون قانونمندی، اقتدار رقابت سالم، امنیت پایدار و توسعۀ واقعی شکل نمیگیرد.
انتهای پیام/