هر نوع آبی برای مصرف دارو مناسب نیست

برخی آب‌های معدنی و قلیایی می‌توانند پیش از آنکه دارو به روده برسد، باعث آغاز زودهنگام حل شدن پوشش محافظ آن شوند. این اتفاق ممکن است زمان آزاد شدن دارو را تغییر دهد، اثربخشی آن را کاهش دهد و در برخی موارد خطر بروز عوارض جانبی را افزایش دهد. اهمیت این یافته زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بسیاری از سالمندان و افراد مبتلا به اختلال بلع، ناچارند کپسول‌ها را باز کرده یا گرانول‌های دارو را با مایعات مختلف مخلوط کنند؛ موضوعی که آن‌ها را بیش از دیگران در معرض این خطر قرار می‌دهد.

پیش‌تر در مقاله‌ای که گزارش آن با عنوان «همه آب‌ها برای مصرف دارو مناسب نیستند» در آناتک منتشر شده‌ است؛ پژوهشگران با بررسی بروشور بیش از ۱۰۰ دارو در این پژوهش نشان داده‌اند که در بسیاری از موارد، دستورالعمل روشنی درباره نوع مایع مناسب برای مصرف دارو یا مایعاتی که باید از آن‌ها پرهیز شود، وجود ندارد. همین نکته به تنهایی می‌تواند زمینه‌ساز اشتباهاتی شود که با چند توصیه ساده قابل پیشگیری هستند.

آناتک برای بررسی ابعاد این پژوهش، با پروفسور «نیکولت کالای سزابو» (Prof. Nikolett Kállai-Szabó)  دانشیار دانشکده علوم دارویی «دانشگاه سملوایز» (University of  Semmelweis) و نویسنده ارشد این مطالعه و «آدرین کاتالین دمتر» (Adrienn Katalin Demeter) دانشجوی دکترا در دانشکده علوم دارویی دانشگاه سملوایز و نویسنده اول این مطالعه گفت‌وگو کرده است. 

دکتر نیکولت کالی-سابو (چپ) و آدرین دمتر (راست)

منبع: بوگلارکا زلی – دانشگاه سملوایز، بوداپست، مجارستان

چه چیزی باعث شد بررسی کنید که نوع مایعی که دارو را با آن می‌خوریم، می‌تواند روی عملکرد آن تاثیر بگذارد؟

ایده این پژوهش از یک مشاهده ساده در زندگی روزمره شکل گرفت. در بیمارستان‌ها معمولا فقط یک لیوان آب برای مصرف دارو در اختیار بیماران قرار می گیرد، اما بیرون از محیط درمانی و در فروشگاه ها انواع مختلفی از نوشیدنی‌ها وجود دارد و بیماران ممکن است داروی خود را با هر یک از آن ها مصرف کنند. در حالی که همین مایع، مستقیما با پوشش محافظ دارو که عملکرد صحیح آن به آن وابسته است، در تماس قرار می‌گیرد، اطلاعات و دستورالعمل های کافی درباره این موضوع وجود ندارد.

همین خلأ توجه ما را جلب کرد؛ موضوعی به ظاهر کوچک و نادیده گرفته شده که می تواند پیامدهای مهمی داشته باشد، به ویژه برای سالمندان و افراد مبتلا به اختلال بلع که بیشتر از دیگران ناچارند شیوه مصرف داروی خود را تغییر دهند و ممکن است از آب های معدنی قلیایی نیز استفاده کنند.

چرا مشخص نبودن مایع مناسب برای مصرف دارو می‌تواند برای بیماران خطرآفرین باشد؟

برای بیشتر افراد، مصرف دارو با آب معمولی مشکلی ایجاد نمی‌کند؛ اما اگر شکل دارو تغییر کند و با مایعات قلیایی مصرف شود، ممکن است پوشش محافظ آن زودتر از بین برود

بررسی ما روی ۱۰۳ بروشور اطلاعات دارویی نشان داد که در بسیاری از موارد، نوع مایع مناسب برای مصرف دارو مشخص نشده است. به نظر من، این موضوع یک خلأ مهم است، هرچند نمی خواهم اهمیت آن را بیش از حد بزرگ جلوه دهم. برای بیشتر بیمارانی که دارو را به همان شکل اصلی و همراه با آب معمولی مصرف می کنند، این مسئله هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند.

نگرانی اصلی مربوط به شرایط خاصی است که در آن، شکل دارویی دارای پوشش مقاوم به اسید معده دستکاری می شود و همزمان دارو با یک مایع قلیایی مصرف می شود. در چنین شرایطی، ممکن است پوشش محافظ دارو زودتر از زمان مناسب از بین برود. این اتفاق می تواند اثربخشی دارو را کاهش دهد یا باعث شود دارو پیش از رسیدن به روده، در معده آزاد شود و خطر بروز عوارض جانبی افزایش یابد.

از آنجا که افرادی که بیشتر در معرض چنین شرایطی قرار دارند، معمولا سالمندان یا افراد مبتلا به مشکلات بلع هستند، ما معتقدیم این خلأ ارزش برطرف شدن را دارد، حتی اگر خطر آن برای بیشتر مردم در زندگی روزمره چندان زیاد نباشد.

چرا بعضی آب‌های معدنی می‌توانند به پوشش محافظ دارو آسیب بزنند؟

مسئله اصلی به نوع آب و ویژگی های آن مربوط می شود، نه یک محصول مشخص. مهم ترین عامل، میزان «پی‌اچ» (pH) یا اسیدی و قلیایی بودن مایع است. پوشش محافظ دارو در محیط اسیدی نامحلول باقی می‌ماند، اما با افزایش پی‌اچ، گروه های اسیدی موجود در آن یونیزه شده و پوشش شروع به حل شدن می کند. بنابراین، اگر دارو پیش از بلع با یک مایع قلیایی تماس پیدا کند، این فرایند زودتر از موعد آغاز می شود؛ یعنی پیش از آنکه دارو به روده برسد.

البته پی‌اچ تنها عامل موثر نیست. این آب ها معمولا مقدار زیادی یون محلول دارند و همین ترکیب یونی، باعث می شود روند تخریب پوشش سریع تر انجام شود. به همین دلیل، برخی از آب ها اثری شدیدتر از آنچه تنها بر اساس پی‌اچ انتظار می رود، بر پوشش دارو دارند.

چه عواملی بیشتر باعث آسیب دیدن پوشش دارو می‌شود؟

به نظر من، پی‌اچ مهم ترین عامل است، زیرا نقش اصلی را در آغاز این فرایند ایفا می کند. میزان حلالیت پوشش دارو در درجه نخست به یونیزه شدن گروه های اسیدی آن بستگی دارد و این فرایند مستقیما توسط پی‌اچ کنترل می شود. بنابراین، اگر مایع به اندازه کافی قلیایی باشد، پوشش دارو صرف نظر از سایر عوامل شروع به حل شدن می‌کند.

ترکیب یونی را می توان عاملی دانست که این فرایند را تشدید می‌کند. این عامل به تنهایی باعث از بین رفتن پوشش نمی‌شود، اما سرعت این اتفاق را افزایش می‌دهد. به بیان دیگر، پی‌اچ مشخص می کند که آیا پوشش دارو در معرض خطر قرار می گیرد یا نه، اما ترکیب یونی تعیین می کند این خطر با چه سرعتی به واقعیت تبدیل شود.

 چرا حتی چند دقیقه ماندن دارو در مایع می‌تواند اثر آن را تغییر دهد؟

 ۵ تا ۱۵ دقیقه ماندن دارو در یک مایع قلیایی، زمانی که در زندگی روزمره کاملاً طبیعی است، ممکن است باعث شود پوشش محافظ دارو زودتر از زمان مناسب از بین برود

آزمایش های ما نشان داد که حتی پس از تنها ۵ تا ۱۵ دقیقه خیساندن دارو، مقدار قابل توجهی از آن آزاد می شود. این یافته نشان می دهد که تعادل عملکرد این پوشش تا چه اندازه می تواند به سرعت بر هم بخورد. پوشش دارو به گونه ای طراحی شده است که با افزایش پی‌اچ حل شود؛ بنابراین، زمانی که در یک مایع قلیایی قرار می‌گیرد، دقیقا همان کاری را انجام می‌دهد که برای آن ساخته شده است، اما خیلی زودتر از زمان مناسب و پیش از آنکه دارو به روده برسد.

نکته قابل توجه، مدت زمان کوتاه این فرایند است. بازه زمانی ۵ تا ۱۵ دقیقه دقیقا همان زمانی است که در شرایط عادی ممکن است بین پخش کردن گرانول‌های دارو (دانه‌های ریز حاوی دارو هستند که معمولا داخل کپسول قرار دارند) در مایع و نوشیدن آن سپری شود؛ بنابراین، این موضوع فقط یک شرایط آزمایشگاهی غیرعادی نیست، بلکه ممکن است در زندگی روزمره نیز رخ دهد.

از نظر ما، این یافته بیش از آنکه نگران کننده باشد، آموزنده است. این نتایج نشان می دهد که رعایت شیوه صحیح مصرف دارو اهمیت زیادی دارد و اگر از یک مایع خنثی و مناسب استفاده شود و دارو به درستی مصرف شود، می توان از این تخریب زودهنگام جلوگیری کرد.

آیا باز کردن کپسول یا تغییر شکل دارو می‌تواند خطرناک باشد؟

به نظر من، این خطرات بیشتر از آنکه دست کم گرفته شوند، به اندازه کافی مورد توجه قرار نمی گیرند. باز کردن کپسول یا پخش کردن گرانول های دارو، روشی پذیرفته شده است و در بسیاری از موارد نیز انجام آن ضروری است؛ بنابراین، اصل این کار مشکل ساز نیست.

آنچه معمولا کمتر به آن توجه می شود، مرحله بعد از آن است؛ یعنی نوع مایعی که دارو با آن مخلوط می شود. این مرحله به راحتی نادیده گرفته می شود، زیرا موضوعی جزئی به نظر می رسد، اما یافته های ما نشان می دهد که همین عامل می تواند تعیین کند آیا پوشش محافظ دارو تا رسیدن به روده سالم باقی می ماند یا خیر.

بنابراین، نمی توان گفت این خطر به طور کامل نادیده گرفته شده است، اما در عمل اهمیت آن کمتر از حد لازم در نظر گرفته می شود. هدف ما این نیست که افراد را از دستکاری دارو در موارد ضروری منصرف کنیم، بلکه می خواهیم توجه بیشتری به نحوه انجام این کار و نوع مایعی که برای آن استفاده می شود، جلب کنیم.

این یافته‌ها برای سالمندان و افرادی که در بلع دارو مشکل دارند، چه اهمیتی دارد؟

سالمندان و افرادی که در بلع دارو مشکل دارند، بیش از دیگران در معرض این خطر قرار دارند؛ اما با رعایت چند نکته ساده، مانند مصرف دارو با آب معمولی، می‌توان از این مشکل پیشگیری کرد

این یافته ها بیش از همه برای همین گروه از بیماران اهمیت دارد، زیرا آن ها همزمان با دو خطر روبه رو هستند. از یک سو، این افراد بیش از دیگران ناچارند برای راحت تر بلعیدن دارو، شکل دارویی آن را تغییر دهند و از سوی دیگر، به ویژه سالمندانی که مشکلات گوارشی دارند، بیشتر احتمال دارد از آب های معدنی قلیایی استفاده کنند.

در نتیجه، افرادی که بیش از همه به این تغییرات در نحوه مصرف دارو نیاز دارند، همان کسانی هستند که بیشتر در معرض شرایطی قرار می گیرند که می تواند به پوشش محافظ دارو آسیب برساند. نکته امیدوارکننده این است که راه حل این مشکل بسیار ساده است. استفاده از یک مایع مناسب و خنثی، مانند آب معمولی، و رعایت روش صحیح مصرف داروی تغییر یافته می تواند از بروز این مشکل جلوگیری کند. ارائه دستورالعمل های روشن و ساده می تواند به محافظت از بیمارانی کمک کند که بیش از همه به اثربخشی مطمئن داروهای خود نیاز دارند.

به نظر شما، چه اطلاعاتی باید به بروشور دارو‌ها اضافه شود تا بیماران آن‌ها را درست مصرف کنند؟

به نظر من، چند تغییر ساده و کاربردی می تواند این اسناد را بسیار مفیدتر کند، بدون آنکه محدودیت جدیدی برای بیماران ایجاد شود. نخست، در مواردی که تغییر شکل دارو مجاز است، باید به طور شفاف مشخص شود که چه مایعاتی برای مصرف مناسب هستند و از چه مایعاتی باید پرهیز شود؛ آب های معدنی قلیایی نمونه روشنی از مایعاتی هستند که بهتر است از آن ها استفاده نشود.

همچنین، بهتر است توضیح کوتاهی درباره نحوه صحیح مصرف داروی تغییر یافته ارائه شود؛ برای مثال، توصیه شود که دارو با یک مایع خنثی مانند آب معمولی مصرف شود. چنین راهنمایی های ساده ای می تواند از بسیاری از اشتباه های رایج جلوگیری کند.

در ادامه، قصد دارید چه موضوعی را درباره مصرف دارو بررسی کنید؟

مایلیم در پژوهش های آینده، شیوه های مصرف دارو را در شرایط واقعی زندگی بیشتر بررسی کنیم؛ یعنی ببینیم بیماران در عمل داروهای خود را چگونه مصرف می کنند و این رفتارها چه تأثیری بر عملکرد و اثربخشی دارو دارد.