استقلال علمی، آشکارترین وسیله عزت ملی در میدان جنگ است
در دهههای اخیر، تقابل دشمن صرفاً به عرصههای نظامی محدود نمانده، بلکه حوزه علم و فناوری را نیز بهطور مستقیم هدف قرار داده است. ترور دانشمندان ایرانی و هدف قرار دادن دانشگاهها و مراکز علمی، نشاندهنده آن است که دشمنان، پیشرفت علمی کشور را یکی از ارکان اصلی قدرت ملی میدانند و درصددند با حذف نخبگان و ایجاد اختلال در روند تولید دانش، مسیر توسعه را کند یا متوقف سازند. با این حال، تجربه نشان داده است که این اقدامات نهتنها مانعی جدی در برابر پیشرفت علمی ایجاد نکرده، بلکه در بسیاری موارد به تقویت روحیه خوداتکایی، رشد علم بومی و تداوم حرکت علمی کشور انجامیده است.
به همین منظور و برای بررسی بیشتر آناتک با طاهره زرنگار؛ استاد دانشگاه آزاد اسلامی، پژوهشگر و مدرس قرآن و متون اسلامی، عضو شورای مرکزی جمعیت تحول و پیشرفت اسلامی-ایرانی و مسئول کانون آموزشی و پژوهشی نخبگان گفتوگو کردهاست.
با توجه به تجربه دو جنگ اخیر، هدف قرار گرفتن دانشگاهها و مراکز علمی نشان از چه اهدافی از سوی دشمن دارد و چه تأثیری بر روند رشد علم بومی کشور داشته است؟
طاهره زرنگار: دشمن با هدف قرار دادن دانشگاهها و مراکز علمی کشور عزیزمان، به دنبال این است که این فرصتهای ایجادشده را به تهدید تبدیل کند و از قابلیتها و توانمندیهای ایجادشده بکاهد.
اگرچه جغرافیای علم، فرامکانی و فرازمانی نیست، اما عوامل متعددی سبب تقویت تمایل به تأسیس و توسعه علم بومی و تشدید چالشهای آن در استفاده از علم جهانی میشود. عدم توسعه پایدار علم، بحران در نظام کارایی آن، عدم کفایت سیاستورزی علم نوین در کاهش معضلات و تردید در قبال ثمربخشی خردهفرهنگهای متعارف با بنیادهای دانش نوین، زمینه رویش و پذیرش انگارههای علم بومی یا بومیشدن علم را فراهم میکند.
دشمن با هدف قرار دادن دانشگاهها و مراکز علمی کشور عزیزمان، به دنبال این است که این فرصتهای ایجادشده را به تهدید تبدیل کند و از قابلیتها و توانمندیهای ایجادشده بکاهد؛ اما با مدیریت هوشمندانه دانشگاهها و مراکز علمی و پژوهشی کشور در عصر رسانه، این تهدید به فرصتهای جدیدی انجامید که ابداعات، ابتکار و ابتکارعملهای جدیدی در حوزه شناختی و رفتاری پدید آورد.
اگرچه کشور این شرایط را در دوران کرونا به گونهای دیگر تجربه کرده بود، اما این بار با تعامل پایدار معرفتی، علم و توسعه نهتنها به مسیر رشد خود ادامه داد، بلکه چهرههای نوینی را مکشوف ساخت. زمینه بسیاری از پیشرفتها در بحران اتفاق میافتد.
از نگاه شما، چرا زیرساختهای علمی در جنگها بهعنوان هدف انتخاب میشوند و این مسئله چه پیامی برای کشورهای در حال توسعه دارد؟
توسعه علم، فناوری و نوآوری در هر کشوری نیازمند سرمایهگذاری در طیف گستردهای از زیرساختها، از جمله زیرساختهای آموزشی، پژوهشی، توسعه فناوری، تجاریسازی و اطلاعاتی است. به عقیده بسیاری از صاحبنظران، نداشتن تحلیل جامع از وضعیت چالشهای زیرساختهای پژوهشی، علمی و آزمایشگاهی کشور، یکی از دلایل اصلی عدم تحقق اهداف تعیینشده برای جایگاه علمی کشور در منطقه و جهان است.
از این رو، زیرساختهای علمی در جنگها بهعنوان هدف انتخاب میشوند. کشورهای در حال توسعه با سرمایهگذاری در زیرساختهای پژوهشی، ایجاد فرهنگ معاضدت، همافزایی و مشارکت، بهرهگیری از زیرساختهای قانونی مناسب برای بهاشتراکگذاری و تبادل تجهیزات و خدمات آزمایشگاهی، ارتقای بهرهوری سرمایهگذاریهای زیرساختی، توسعه متوازن منطقهای و ایجاد زیرساختهای بزرگ دارای استانداردهای لازم، به رفع چالشهای زیرساختهای آزمایشگاهی در کشور خود میپردازند.
همچنین با اصلاح ساختار حکمرانی و سیاستگذاری در حوزه زیرساختهای آزمایشگاهی، تدوین و تصویب قوانین تسهیلگر و طراحی و اجرای برنامههای حمایتی، در جهت رفع چالشهای زیرساختی توسعه علم و فناوری برای ارتقای بهرهوری همت میگمارند. از این رو بایسته است که در مسیر پیشرفت، در حوزه دشمنشناسی، استکبارستیزی، روشنگری، بصیرتافزایی و فرهنگسازی نیز هزینهپردازی شود.
در چنین شرایطی، چگونه میتوان از آسیب به جریان تولید علم جلوگیری کرد و مسیر پیشرفت علمی را حفظ نمود؟
جنگ امروزه، جنگ ایمان، علم و فناوری است؛ ایمان برای آرامش و ثبات زندگی، دانش بهعنوان چراغ راه توسعه، و فناوری برای پاسخ به نیازهای کشور است. یکی از پیامدهای مهم توسعه فناوری، کمک به کاهش هزینههاست. گران شدن زندگی و افزایش قیمتها برای یک کشور آسیبزاست و بخشی از این فشار با فناوریهای اصیل و بومی که در داخل تولید میشود، قابل مدیریت خواهد بود.
همچنین فناوریِ تابآور و زیستسازگار میتواند به تقویت امنیت و ایمنی کشور کمک کند. فناوری زمانی تأثیرگذار است که بومی باشد و از مادر خود، یعنی بستر علمی کشور، متولد شود، نه اینکه از بیرون وارد شود. بنابراین با کسب دانش جهانی، باید فناوری بومی بسازیم و برای حفاظت از کشور در دوران جنگ و پساجنگ، بهترین فناوریها را ایجاد کنیم.
در عین حال، باید مسیر ارتباطی و نقشآفرینی در جامعه جهانی نیز تقویت شود. بخش مهمی از جنگهای امروزی، از جمله جنگ الکترونیک، بر پایه دانش و فناوری پیشرفته شکل میگیرد؛ پس باید در این مسیر با مهارتافزایی و کسب علم، توانمندیها و قابلیتهای لازم بهدست آید.
نقش استقلال علمی در حفظ اقتدار ملی چیست و این موضوع در شرایط بحران و جنگ چه اهمیتی پیدا میکند؟
در اندیشه اسلامی، همواره علم و علمآموزی با تهذیب و دینداری همراه بوده است و این حکایت از تقدس فرایند تعلیم و تربیت دارد. در نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران نیز که بر آموزههای دینی ابتناء یافته است، استقلال علمی بهمعنای آزادی ملت و حکومت از تحمیل و زورگویی قدرتهای سلطهگر جهان است.
دانش، آشکارترین وسیله عزت و قدرت یک کشور است؛ روی دیگر دانایی، توانایی است. دنیای غرب به برکت دانش خود بود که توانست برای خود ثروت، نفوذ و قدرتی ۲۰۰ ساله فراهم کند و با وجود تهیدستی در بنیانهای اخلاقی و اعتقادی، با تحمیل سبک زندگی به جوامع عقبمانده از کاروان علم، اختیار سیاست و اقتصاد آنها را به دست گیرد.
طاهره زرنگار: جنگ امروزه، جنگ علم است. این شجره طیبه انقلاب را با تأویل و توجیههای سادهلوحانه و گاه مغرضانه نمیتوان در خطر قرار داد. همه، مخصوصاً دولت جمهوری اسلامی، موظف به حراست از آن با همه وجودند. عزت ملی در روابط خارجی با مرزبندی با دشمن، هسته شاخههایی از اصل عزت، حکمت و مصلحت است.
در حال حاضر، قریب به دو دهه است که رستاخیز علمی در کشور عزیزمان آغاز شده و سرعت پیشرفت آن برای ناظران جهان غافلگیرکننده بوده است؛ یعنی ۱۱ برابر شتاب رشد متوسط در جهان. دستاوردهای دانش و فناوری ما در این مدت، ما را به رتبه شانزدهم در میان بیش از ۲۰۰ کشور جهان رسانده و مایه شگفتی ناظران جهانی شده است و در برخی از رشتههای حساس و نوپدید، به رتبههای نخستین ارتقا داده است.
با توجه به دیدگاهها و میراث دکتر طهرانچی، چه راهکارهایی برای تقویت علم بومی و کاهش وابستگی علمی در ادامه راه ایشان پیشنهاد میدهید؟
انتهای پیام/