راز ۳۵ میلیون متر مکعب آب در دل خشکسالی؛ تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» چگونه نفس کشید؟
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ تالابهای ایران سالهاست در خط مقدم مواجهه با خشکسالی، تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی قرار دارند؛ زیستبومهایی که زمانی منبع حیات، تنوع زیستی و تعادل اکولوژیک بودند، در مقاطعی به کانونهای بحران بدل شدند. در این میان، تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» بهعنوان بزرگترین تالاب اقماری دریاچه ارومیه، نمونهای شاخص از فراز و فرود طبیعت در شمالغرب کشور است؛ پهنهای آبی که همواره نقشی کلیدی در پشتیبانی از تنوع زیستی منطقه و تثبیت شرایط زیستمحیطی حوضه دریاچه ارومیه داشته است.
سالهای متمادی کاهش بارندگی، برداشتهای بیرویه از منابع آب و تداوم خشکسالی، سایهای سنگین بر این تالاب انداخت و نگرانیها درباره تبدیل آن به کانون ریزگرد و از دست رفتن زیستگاه گونههای ارزشمند جانوری را افزایش داد، اما امروز نشانههایی از بازگشت حیات در این زیستبوم دیده میشود؛ آب دوباره در بستر تالاب جریان یافته، پرندگان مهاجر بار دیگر آن را بهعنوان زیستگاه خود برگزیدهاند و امید به احیای پایدار آن تقویت شده است.
براین اساس، تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» که سالها زیر سایه خشکسالی و تغییرات اقلیمی نفسهای کمجانی میکشید، امروز دوباره به صحنه بازگشت زندگی تبدیل شده است. پهنهای که زمانی ترکهای عمیق خاکش روایتگر تشنگی طبیعت بود، اکنون با جاری شدن آب و حضور دوباره پرندگان مهاجر، رنگ و رمقی تازه گرفته است.
آوای بالزدن فلامینگوها و عبور دستههای پرندگان مهاجر بر فراز نیزارها، نشانهای روشن از احیای دوباره این زیستبوم ارزشمند است؛ زیستگاهی که نهتنها برای گونههای گیاهی و جانوری پناهگاه به شمار میرود، بلکه برای مردم منطقه نیز نمادی از امید و پایداری است.
بازگشت آب به «قرهقشلاق» تنها یک رخداد طبیعی نیست؛ این اتفاق بهمعنای مهار تهدید ریزگردها، تقویت تنوع زیستی و احیای چرخههای حیاتی منطقه است، تالابی که زمانی در آستانه تبدیل شدن به کانون گردوغبار قرار داشت، امروز دوباره به سپری سبز در برابر فرسایش و خشکی بدل شده است.
«قرهقشلاق» حالا بیش از یک تالاب است؛ روایتی زنده از اینکه با مدیریت درست منابع آب و توجه به محیطزیست، میتوان حتی از دل سالهای سخت خشکسالی نیز جوانههای امید را دوباره رویاند.
خبرنگار آنا براین اساس گفتوگویی را با محمدحسین حسنزاده مدیرکل محیط زیست استان آذربایجانشرقی ترتیب داده است تا روند احیای تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» مورد بررسی قرار دهد.
روند آبگیری تالاب بسیار امیدوارکننده است
آنا: در حال حاضر آخرین وضعیت آبگیری تالاب «قرهقشلاق» چگونه است؟
حسنزاده: خوشبختانه روند آبگیری تالاب بسیار امیدوارکننده است. تاکنون نزدیک به ۳۵ میلیون مترمکعب آب وارد تالاب شده که بخش قابل توجهی از ظرفیت آن را پوشش میدهد. این میزان آبگیری در شرایطی محقق شده که منطقه طی سالهای گذشته با خشکسالیهای مداوم و کاهش منابع آبی مواجه بوده است و استمرار بارشها و مدیریت صحیح منابع آب میتواند روند احیاء را تثبیت کرده و شرایط زیستی تالاب را بیش از پیش بهبود ببخشد.
آنا: چه اقداماتی برای جلوگیری از آتشسوزی نیزارها و تخریب بستر تالاب انجام دادهاید؟
حسنزاده: قُرُق و حفاظت فیزیکی بستر تالاب همهساله بهعنوان یک طرح حفاظتی اجرا میشود و این اقدام نقش بسیار مهمی در جلوگیری از تعرض، تخریب پوشش گیاهی و وقوع آتشسوزی دارد.
علاوه بر این، ارتباط نزدیک با جوامع محلی حاشیه تالاب برقرار شده و آنها در قالب «مدیریت جامع تالاب» در فرآیند حفاظت مشارکت داده شدهاند. تجربه نشان داده هر جا مردم محلی در حفاظت سهیم باشند، میزان تخلفات و خسارات بهطور محسوسی کاهش مییابد.
آنا: همکاری ستاد احیای دریاچه ارومیه و سایر دستگاهها با ادارهکل محیط زیست استان آذربایجانشرقی در این زمینه در چه سطحی بوده است؟
حسنزاده: همکاری ستاد احیای دریاچه ارومیه بهخصوص در تأمین اعتبار اجرای طرح قرق و حفاظت فیزیکی سواحل بسیار مؤثر بوده و در تثبیت عرصههای مستعد فرسایش نقش مهمی ایفا کرده است.
از سوی دیگر، شرکتهای آب منطقهای در صورت همکاری کامل در تأمین حقابه زیستمحیطی میتوانند نقش تعیینکنندهای در احیای پایدار تالاب داشته باشند.
همکاری ستاد احیای دریاچه ارومیه بهخصوص در تأمین اعتبار اجرای طرح قرق و حفاظت فیزیکی سواحل بسیار مؤثر بوده و در تثبیت عرصههای مستعد فرسایش نقش مهمی ایفا کرده است، از سوی دیگر، شرکتهای آب منطقهای در صورت همکاری کامل در تأمین حقابه زیستمحیطی میتوانند نقش تعیینکنندهای در احیای پایدار تالاب داشته باشند.
با این شرایط، بهدلیل خشکسالیهای پیدرپی و برداشتهای ناپایدار از منابع آب حوضه، تأمین حقابه آنطور که باید محقق نشده و این موضوع همچنان یکی از چالشهای اصلی است.
آنا: تنوع زیستی تالاب قرهقشلاق در چه وضعیتی قرار دارد؟
حسنزاده: تالاب قرهقشلاق از نظر تنوع زیستی جایگاه بسیار ارزشمندی دارد. بیش از ۱۵۳ گونه پرندگان تالابی در این منطقه مشاهده شدهاند؛ ازجمله انواع اردکها، غاز پیشانیسفید، فلامینگو، سلیم، خروس کولی دشتی، آبچیلک، کاکایی، اگرت، کشیم، درنا، حواصیل، چنگر و چوبپا. این تنوع چشمگیر سبب شده تالاب در فهرست مناطق مهم پرندگان دنیا (IBA) قرار گیرد و همهساله میزبان پرندهشناسان، طبیعتگردان و گردشگران بسیاری از سراسر کشور باشد.
نقش پشتیبان تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» در حفظ تنوع زیستی منطقه
آنا: این تالاب چه نقشی در ارتباط با دریاچه ارومیه دارد؟
حسنزاده: تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» بزرگترین تالاب اقماری دریاچه ارومیه محسوب میشود و بهنوعی چتر حمایتی برای گونههای در معرض خطر آن دریاچه است.
با توجه به بحران آبی دریاچه ارومیه، این تالاب نقش پشتیبان مهمی برای حفظ تنوع زیستی منطقه ایفا میکند و بسیاری از گونههای گیاهی و جانوری که تحت تأثیر کاهش سطح آب دریاچه قرار گرفتهاند، در این تالاب پناه و زیستگاه جایگزین پیدا کردهاند.
آنا: احیای تالاب چه تأثیری بر جوامع محلی داشته است؟
حسنزاده: تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» علاوه بر اهمیت زیستمحیطی، نقش بسیار مهمی در معیشت جوامع محلی دارد و فعالیتهایی همچون دامداری سنتی، گردشگری طبیعی و خدمات محلی به حضور گردشگران، وابستگی مستقیم به پایداری تالاب دارند؛ بنابراین احیای این تالاب بینالمللی مهم و حیاتی نهتنها به معنای بازگشت حیات طبیعی، بلکه به معنای تقویت اقتصاد محلی و ایجاد امید در میان ساکنان منطقه است.
آنا: وضعیت دسترسی گردشگران به تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» چگونه است؟
حسنزاده: برخلاف برخی تصورات، تالاب مسیرهای دسترسی مناسبی دارد. تا روستاهای اطراف تالاب جاده آسفالته وجود دارد و در سالهای اخیر نیز در بستر تالاب مسیرهای دسترسی بهتری ایجاد شده است؛ بنابراین از نظر زیرساخت دسترسی، مشکل خاصی وجود ندارد.
با این شرایط، به گردشگران توصیه میشود بهخصوص در فصل بارش و بهار، از تردد در مسیرهای باتلاقی بدون راهنما (اعم از محیطبانان یا افراد محلی) خودداری کنند تا از خطر گرفتار شدن در اراضی نرم و تالابی جلوگیری شود.
آنا: چشمانداز تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» را چگونه ارزیابی میکنید؟
حسنزاده: اگر تأمین پایدار حقابه زیستمحیطی محقق و همکاری بین دستگاههای مسئول تقویت شود، آینده تالاب بسیار روشن خواهد بود. قرهقشلاق ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطبهای مهم گردشگری طبیعی شمالغرب کشور را دارد. استمرار حفاظت فیزیکی، مشارکت مردمی و مدیریت علمی میتواند این تالاب ارزشمند را به الگویی موفق در احیای زیستبومهای آبی کشور تبدیل کند.
آنا: و سخن پایانی...
حسنزاده: تالاب بینالمللی «قرهقشلاق» امروز در نقطهای حساس از تاریخ خود ایستاده؛ نه در اوج بحران سالهای خشکسالی و نه در نقطهای کاملاً امن و تثبیتشده. آنچه آینده این تالاب را رقم خواهد زد، تداوم تأمین حقابه زیستمحیطی، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و استمرار مشارکت جوامع محلی است. تجربه این سالها نشان داده که احیای یک تالاب تنها با بارشهای مقطعی ممکن نیست، بلکه نیازمند مدیریتی هوشمندانه و نگاهی بلندمدت است.
اگر این مسیر با جدیت ادامه یابد، «قرهقشلاق» میتواند نهتنها به زیستگاهی امن برای گونههای ارزشمند جانوری تبدیل شود، بلکه به الگویی ملی در مدیریت و احیای تالابها بدل شود؛ الگویی که نشان میدهد بازگشت حیات به طبیعت، با اراده، همافزایی و مسئولیتپذیری جمعی، دستیافتنی است.
انتهای پیام/