پاناسونیک؛ برندی که زمانی نماد فناوری شرق آسیا در جهان بود

سال ۱۹۱۸، درست زمانی که جهان نفس‌های آخر جنگ جهانی اول را می‌کشید، در شهر اوساکای ژاپن، مردی به نام کونوسوکه ماتسوشیتا با سرمایه‌ای معادل ۱۰۰ ین (حدود ۲۳ دلار آن زمان) قدم به عرصه‌ای گذاشت که صنعت جهانی را برای همیشه تحت تأثیر قرار داد. او کارگاهی اجاره کرد و لامپ‌های دوچرخه و پایهٔ اتصال لامپ ساخت.

چیزی که او را از سایر کارآفرینان متمایز می‌ساخت، یک ایدهٔ ساده، اما انقلابی بود، تولید لوازم الکتریکی با کیفیت، اما با قیمتی مقرون‌به‌صرفه برای تودهٔ مردم. بنیان‌گذار این امپراتوری که بعد‌ها به «ماتسوشیتا الکتریک» معروف شد، بر این باور بود که هدف یک شرکت، غلبه بر فقر جامعه است.

این شرکت در دههٔ ۱۹۲۰، نخستین رادیوی جیبی را با طراحی خلاقانه عرضه کرد که خیلی زود به نمادی از نوآوری ژاپنی تبدیل شد. تا سال ۱۹۳۲، پاناسونیک رسماً تولد خود را جشن گرفت و بیانیهٔ بنیادین خود را اعلام کرد: «مأموریت ما، تولید بی‌پایان کالا‌های ضروری برای زندگی بهتر است». بنابر اسناد بایگانی تاریخی این مجموعه (منتشر شده در موزهٔ ماتسوشیتا، اوساکا)، این بیانیه همچنان به عنوان سنگ زیربنای فرهنگ سازمانی این شرکت شناخته می‌شود.

از رادیوی جیبی تا پخش‌کنندهٔ ویدئو: سال‌های طلایی خاطره‌ساز

دههٔ ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ را می‌توان عصر طلایی پاناسونیک نامید. محصولاتی که در این سال‌ها متولد شدند، نه تنها در ژاپن بلکه در سراسر جهان از جمله ایران، خاطره‌سازی کردند. اولین کالایی که نام «پاناسونیک» روی خود دید، یک بلندگوی قابل حمل برای تلویزیون‌های خانگی بود که در سال ۱۹۵۵ وارد بازار آمریکا شد. اما نقطهٔ عطف بزرگ، سال ۱۹۵۷ بود؛ زمانی که شرکت نخستین دستگاه تهویهٔ مطبوع پنجره‌ای را با این برند تولید کرد.

فهرست خاطره‌انگیزترین و پرفروش‌ترین محصولات این برند در دهه‌های بعد، واقعاً خواندنی است. از رادیوی ترانزیستوری مدل آر-۱۳۱ که در دههٔ ۱۹۶۰ کل ژاپن را فراگرفت و فروش آن در یک سال به بیش از ۱ میلیون دستگاه رسید، تا پخش‌کنندهٔ کاست حرفه‌ای آر-کی-جی-۷۰ که در سال ۱۹۶۹ انقلابی در ضبط صدا ایجاد کرد.

همچنین در سال ۱۹۹۳ گرچه موفقیت تجاری محدودی داشت، اما به دلیل نوآوری فنی همیشه در یاد‌ها ماندنی است. در ایران، ضبط صوت‌های دو کاستهٔ پاناسونیک و تلویزیون‌های حجیم (طاووسی) خاطرات شیرین بسیاری از نسل دههٔ شصت و هفتاد را رقم زده است.

این محصولات به دلیل دوام بالا و کیفیت صدای بی‌نظیر، لقب «تانک صدا» را از مردم گرفته بودند. به گزارش مجلهٔ تکنولوژی قدیمی در سال ۲۰۲۳، مدل رادیوی آر-۱۳۱ هنوز هم در حراجی‌های آنلاین ژاپن با قیمت بیش از ۱۰۰۰ دلار به فروش می‌رسد.

روند تکامل فناوری و افول در بازار مصرف

پاناسونیک هیچ‌گاه در فناوری متوقف نشد. از ساخت نخستین تلویزیون تمام رنگی خانگی در ژاپن (سال ۱۹۶۰) تا عرضهٔ صفحهٔ پلاسمای ۱۰۳ اینچی در سال ۲۰۰۹ که برای یک دهه بزرگ‌ترین صفحهٔ نمایش جهان بود، این شرکت همواره در خط مقدم قرار داشت. حتی در دههٔ ۱۹۹۰، پاناسونیک پیشگام توسعهٔ فناوری بلوری و نخستین پخش‌کنندهٔ دی وی دی با قابلیت ضبط در جهان را به بازار فرستاد. اما در دو دههٔ اخیر، روند فروش محصولات الکترونیک مصرفی پاناسونیک دچار کاهش شده است.

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ مؤسسهٔ آمار جهانی (Statista)، دلیل اصلی این افول را باید در سه عامل جست‌و‌جو کرد: نخست، انقلاب گوشی‌های هوشمند که بسیاری از دستگاه‌های تخصصی پاناسونیک (دوربین، مسیریاب خودرو، پخش‌کنندهٔ موسیقی) را منسوخ ساخت. دوم، رقابت شدید هزینه از سوی شرکت‌های کره‌ای و چینی که محصولات مشابه را با نصف قیمت عرضه می‌کنند.

سوم، اشتباه استراتژیک پاناسونیک در اصرار طولانی‌مدت بر فناوری صفحه‌های پلاسما که سرانجام در سال ۲۰۱۳ با پذیرش شکست، خط تولید آن تعطیل شد. امروزه دیگر رقبایی نظیر سامسونگ و الجی به ترتیب با ۲۰ و ۱۵ درصد سهم بازار جهانی لوازم خانگی، جای پاناسونیک را گرفته‌اند. پاناسونیک هم اکنون در رتبهٔ پنجم جهان در بازار لوازم الکترونیک مصرفی قرار دارد.

تحول به سوی انرژی سبز و بازار باتری

هرچند داستان پاناسونیک به پایان نرسیده، بلکه تازه وارد فاز سوم و شاید مهم‌ترین فاز حیات خود شده است. این شرکت امروز دیگر تنها یک تولیدکنندهٔ تلویزیون و یخچال نیست. زمینه‌های فعالیت پاناسونیک شامل باتری خودرو‌های الکتریکی (با همکاری تسلا)، سیستم‌های ذخیرهٔ انرژی خانگی و صنعتی، قطعات خودرو (از مسیریاب تا حسگر‌های راداری)، تجهیزات هوافضا و راهکار‌های کارخانهٔ هوشمند (فکتوری ۴.۰) می‌شود.

مهم‌ترین محصولات امروزی که به معنای واقعی شرکت را نجات داده‌اند، سلول‌های باتری استوانه‌ای ۴۶۸۰ برای خودرو‌های تسلا و باتری‌های ذخیره‌ساز خورشیدی اکوئینیکس هستند. آمار فروش این بخش حیرت‌انگیز است: طبق گزارش مالی سالانهٔ پاناسونیک (منتشر شده در ماه مه ۲۰۲۶)، درآمد کل شرکت در سال مالی ۲۰۲۵ معادل ۶۹ میلیارد دلار ثبت شد که نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۸ درصد رشد داشت. ولی جهش اصلی مربوط به سال ۲۰۲۶ است، پیش‌بینی رسمی شرکت درآمد ۷۴ میلیارد دلار را برای پایان سال جاری اعلام کرده که رشد ۷ درصدی دیگر را نشان می‌دهد.

بررسی روند پنج سال گذشته نشان می‌دهد که درآمد پاناسونیک از ۶۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ به ۶۴ میلیارد در ۲۰۲۱، ۶۵ میلیارد در ۲۰۲۲، سپس جهش به ۶۸ میلیارد در ۲۰۲۳ و رسیدن به ۶۹ میلیارد در ۲۰۲۴ رسیده است.

ارزش فعلی بازار این شرکت در بورس توکیو حدود ۲۸ میلیارد دلار برآورد می‌شود. اما نگران‌کننده‌ترین بخش گزارش، مقایسهٔ سودآوری است. با وجود رشد فروش، حاشیهٔ سود خالص پاناسونیک از ۶ درصد در سال ۲۰۲۰ به تنها ۳.۷ درصد در ۲۰۲۵ کاهش یافته (گزارش خبرگزاری بلومبرگ، ژانویه ۲۰۲۶). دلیل اصلی، هزینه‌های سنگین تحقیق و توسعه در بخش باتری و رقابت نفس‌گیر با شرکت چینی «سی‌ای‌تی‌ال» است که اکنون با ۳۷ درصد سهم بازار، بزرگترین تولیدکنندهٔ باتری جهان شده است.

آیا پاناسونیک بازخواهد گشت؟ 

پاناسونیک به خوبی ضعف‌های خود را شناخته و نقشهٔ راهی سه‌بعدی برای برون‌رفت ترسیم کرده است. برنامهٔ تحول با نام «پاناسونیک ۲.۰» شامل سه محور اصلی است، نخست، خروج کامل از کسب‌وکار‌های زیان‌دهٔ مصرفی (تلویزیون سطح پایه و لوازم خانگی کم حاشیه) و تمرکز بر محصولات پریمیوم و هوشمند. دوم، سرمایه‌گذاری ۴ میلیارد دلاری در ساخت بزرگترین کارخانهٔ باتری نسل جدید در ایالت کانزاس آمریکا با همکاری تسلا که ظرفیت تولید سالانهٔ ۵۰ گیگاوات ساعت را تا سال ۲۰۲۷ محقق خواهد کرد.

سوم، ورود به شاخه‌های جدیدی مثل باتری‌های هوانوردی برای شرکت بوئینگ و سیستم‌های تصفیهٔ آب هوشمند برای کشور‌های آفریقایی و آسیایی که از کمبود آب رنج می‌برند. طبق بیانیهٔ رسمی شرکت در مارس ۲۰۲۶، پاناسونیک هدف گذاری کرده است تا سال ۲۰۳۰ سهم درآمد خود را از بخش انرژی و خودرو از ۳۸ درصد فعلی به بیش از ۶۰ درصد برساند. در مورد محصولات خاطره‌انگیز قدیمی، استراتژی شرکت استفاده از «بازاریابی نوستالژی» است؛ مثلاً بازتولید محدود رادیوی ترانزیستوری معروف ۱۹۶۵ با افزودن بلوتوث که با استقبال بی‌سابقه‌ای در ژاپن و ایران رو به رو شد (فروش ۱۲۰ هزار دستگاهی در سه ماههٔ اول ۲۰۲۵). به نظر می‌رسد پاناسونیک از یک شرکت لوازم خانگی به غول زیرساخت انرژی و تحرک هوشمند تبدیل می‌شود.

کارشناسان مجلهٔ اکونومیست پیش‌بینی کرده‌اند که اگر این مسیر ادامه یابد، پاناسونیک می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به جایگاه دوم بازار جهانی باتری (پس از سی‌ای‌تی‌ال و پیش از الجی) دست یابد. اما سؤال اصلی این است: آیا این تحول دیرهنگام برای نجات «طاووس» از سلطهٔ رقبای چینی و کره‌ای کافی است؟ پاسخ را آینده نشان خواهد داد.