راهکارهای علمی مقابله با پیامدهای زیستمحیطی جنگهای شهری/ تأکید بر احیای اکوسیستمها
به گزارش خبرنگار آنا، پیامدهای زیستمحیطی جنگهای شهری از ابعاد پنهان و کمتر پرداختهشده این مخاصمات است که سالها پس از پایان درگیریها، کیفیت زندگی شهری را تحت تأثیر قرار میدهد. در این رابطه، گفتوگویی با سمانه عابدی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی انجام دادیم تا ابعاد مختلف این آسیبها، روند ارزیابی خسارات و راهکارهای بازسازی پایدار محیط شهری را از نگاه یک کارشناس بررسی کنیم. مشروح این مصاحبه در ادامه آمده است.
تعریف و ماهیت خسارت زیستمحیطی در مخاصمات مسلحانه
عابدی گفت: جنگها، بهویژه زمانی که به محیطهای شهری کشیده میشوند، علاوه بر پیامدهای انسانی و اقتصادی، آثار عمیق و گاهی بلندمدت بر محیط زیست برجای میگذارند. شهرها به دلیل تمرکز جمعیت، زیرساختهای حیاتی، صنایع و شبکههای پیچیده خدمات شهری، در برابر تخریبهای ناشی از مخاصمات مسلحانه بسیار آسیبپذیرند. در چنین شرایطی، تخریب زیرساختها و تأسیسات صنعتی میتواند به انتشار گسترده آلایندهها، تخریب منابع طبیعی و اختلال در تعادل اکولوژیک محیط شهری منجر شود.
او اظهار کرد: در ادبیات حقوق بینالملل و مطالعات محیط زیست، "خسارت زیستمحیطی در مخاصمات مسلحانه" به هرگونه آسیب وارد شده به عناصر طبیعی محیط شامل هوا، آب، خاک، پوشش گیاهی، حیات وحش و خدمات اکوسیستمی در نتیجه عملیات نظامی اطلاق میشود. این خسارات ممکن است بهصورت مستقیم، مانند انفجارها، آتشسوزیها و تخریب تأسیسات، یا بهصورت غیرمستقیم، مانند آلودگیهای ثانویه، اختلال در مدیریت منابع و تغییرات بلندمدت در اکوسیستمهای شهری رخ دهند.
این عضو هیئت علمی بیان کرد: یکی از ویژگیهای مهم خسارات زیستمحیطی در جنگهای شهری، پایداری و تداوم اثرات آنهاست. برخلاف بسیاری از خسارات فیزیکی که با بازسازی زیرساختها قابل جبران هستند، آلودگی خاک، تخریب منابع آب زیرزمینی یا نابودی پوشش گیاهی ممکن است سالها یا حتی دههها باقی بماند. از این رو، بررسی علمی و ارزیابی دقیق این نوع خسارات، بخش مهمی از مطالعات مربوط به بازسازی پس از جنگ محسوب میشود.
آسیبهای زیستمحیطی وارد شده به کلانشهرها در جریان جنگ
عابدی گفت: در جنگ اخیر که به داخل محدودههای شهری نیز کشیده شد، کلانشهرهای بزرگ با ترکیبی پیچیده از اثرات زیستمحیطی کوتاهمدت و بلندمدت مواجه شدند. تهران نیز بهعنوان یکی از این شهرها، به دلیل تراکم بالای جمعیت، وجود صنایع متعدد، شبکههای گسترده حملونقل و زیرساختهای انرژی، از مناطق آسیبپذیر در چنین شرایطی بود و بهطور مستقیم پیامدهای متعددی را تجربه کرد.
تغییرات در الگوی آلودگی هوا: کاهش موقت تا ایجاد پدیده باران اسیدی
وی اظهار کرد: در طول جنگ، انفجارها و بمباران تأسیسات سوخت و برخی مراکز صنعتی، حجم زیادی از دود نفت، ترکیبات سولفوری و ذرات کربنی را وارد جو شد. این امر در ابتدا باعث افزایش شدید غلظت آلایندهها و تشدید آلودگی شد. اما بهدنبال آن، کاهش فعالیت صنایع، کم شدن تردد خودروها و نیز افزایش بیسابقه بارشها موجب شد آلودگی هوای شهری برای مدتی به شکل محسوسی کاهش یابد. با وجود این کاهش ظاهری، ترکیبات حاصل از سوختن نفت و مواد شیمیایی، در برخورد با رطوبت هوا موجب شکلگیری باران اسیدی شدند. این بارشها با وجود آنکه بخشی از ذرات معلق را شستوشو دادند، اما احتمال فرسایش سازههای شهری، کاهش pH خاک و آسیبدیدگی پوشش گیاهی را افزایش دادند. این آلایندهها علاوه بر کاهش کیفیت هوا، میتوانند خطرات جدی برای سلامت عمومی ایجاد کنند و در کوتاهمدت موجب افزایش بیماریهای تنفسی شوند.
آسیب به منابع آب سطحی و زیرزمینی
عابدی بیان کرد: آسیب دیگر مربوط به منابع آب است. تخریب شبکههای آب و فاضلاب، نشت مواد نفتی یا شیمیایی از تأسیسات صنعتی و انتشار پسماندهای خطرناک میتواند به آلودگی روددرهها، کانالهای آب شهری و حتی سفرههای آب زیرزمینی منجر شود. روانآبهای آلوده ناشی از بارشها نیز این ترکیبات را وارد روددرهها، کانالها و حتی لایههای نفوذی خاک کردند. در شهری مانند تهران که بخشی از تأمین آب آن به منابع زیرزمینی وابسته است، چنین آلودگیهایی میتواند پیامدهای بلندمدت برای امنیت آبی شهر داشته باشد.
تخریب و تنزل کیفیت فضاهای سبز
او افزود: تخریب فضاهای سبز شهری نیز از دیگر پیامدهای قابل توجه جنگ است. پارکها، باغها و کمربندهای سبز شهری نقش مهمی در تعدیل دمای شهر، کاهش آلودگی هوا و حفظ تنوع زیستی دارند. انفجارها و آتشسوزیهای ناشی از حملات نهتنها به از بین رفتن پوشش گیاهی در برخی مناطق منجر شد، بلکه باران اسیدی نیز احتمال آسیب به گونههای حساس گیاهی، و کاهش ظرفیت فتوسنتزی پارکها و کمربندهای سبز را تشدید کرد. از دست رفتن این فضاها تأثیر مستقیمی برظرفیت اکولوژیک شهر و توان آن در کاهش دما، کنترل سیلاب و پالایش هوا میشود.
عابدی اظهار کرد: از سوی دیگر، آلودگی خاک یکی از پیچیدهترین آثار زیستمحیطی جنگ به شمار میرود. بقایای مهمات، فلزات سنگین ناشی از انفجارها، سوختهای نشت کرده و مصالح ساختمانی آلوده میتوانند در خاک تجمع یابند. این آلودگیها در بسیاری موارد بهآسانی قابل حذف نیستند و ممکن است بهتدریج وارد چرخه آب یا زنجیره غذایی شوند.
وی گفت: همچنین اختلال در سیستم مدیریت پسماند شهری از دیگر پیامدهای جنگ در محیطهای شهری است. خسارت به ماشین آلات و ادوات خدمات شهری، افزایش حجم آوار ساختمانی و پراکندگی پسماندهای خطرناک میتواند مشکلات جدی زیستمحیطی ایجاد کند و خطر انتشار آلودگیهای ثانویه را افزایش دهد.
ارزیابی و ارزشگذاری خسارات زیستمحیطی
عابدی بیان کرد: یکی از مهمترین مراحل در فرایند بازسازی، ارزیابی دقیق خسارات زیستمحیطی است. این ارزیابی معمولاً از طریق ترکیبی از مطالعات میدانی، تحلیل دادههای ماهوارهای و مدلسازی علمی انجام میشود. نمونهبرداری از خاک، آب و هوا، بررسی میزان آلودگیها و تحلیل تغییرات کاربری زمین از جمله ابزارهایی هستند که برای شناسایی گستره و شدت خسارات به کار میروند.
او اظهار کرد: یکی از جنبههای مهم این ارزیابی، ارزشگذاری اقتصادی خسارات زیستمحیطی است. بسیاری از آثار محیطی جنگ بهطور مستقیم قابل مشاهده نیستند، اما میتوانند هزینههای قابل توجهی برای جامعه ایجاد کنند. تبدیل این خسارات به شاخصهای اقتصادی به دولتها و نهادهای بینالمللی کمک میکند تا تصویر دقیقتری از ابعاد واقعی آسیبها به دست آورند. علاوه بر آن، ارزشگذاری اقتصادی امکان برنامهریزی مؤثر برای بازسازی محیطزیست را فراهم میکند. با برآورد هزینههای پاکسازی آلودگیها، احیای اکوسیستمها و بازسازی زیرساختهای زیستمحیطی، تصمیمگیرندگان میتوانند منابع مالی محدود را بهگونهای تخصیص دهند که بیشترین تأثیر را در بهبود شرایط محیطی داشته باشد. همچنین این فرآیند به اولویتبندی پروژههای بازسازی کمک میکند.
این عضو هیئت علمی افزود: مضاف بر آن، ارزشگذاری خسارات زیستمحیطی نقش مهمی در مستندسازی آسیبها دارد. در بسیاری از موارد، گزارشهای دقیق علمی و اقتصادی میتوانند بهعنوان مبنایی برای پیگیریهای حقوقی، جبران خسارت یا دریافت کمکهای بینالمللی مورد استفاده قرار گیرند. چنین مستنداتی نشان میدهند که تخریبهای زیستمحیطی تا چه اندازه بر سلامت عمومی، منابع طبیعی و اقتصاد شهری تأثیر گذاشتهاند.
نمونههای بینالمللی از ارزیابی خسارات زیستمحیطی پس از جنگ
عابدی گفت: در سطح بینالمللی نیز نمونههای متعددی از ارزیابی خسارات زیستمحیطی پس از جنگ وجود دارد. در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱)، آتشسوزی بیش از ۶۰۰ چاه نفت موجب ورود حجم عظیمی از دود و دوده به هوای شهر کویت شد؛ بهطوریکه غلظت ذرات معلق تا حدود ۱۰ برابر حد مجاز افزایش یافت و رسوب میلیونها تن دوده و شکلگیری باران اسیدی، کاهش pH خاک و آسیبدیدگی گسترده پوشش گیاهی را در پی داشت. بر اساس گزارشهای سازمان ملل و کمیسیون جبران خسارت سازمان ملل (UNCC)، خسارات زیستمحیطی ناشی از آتشسوزی چاههای نفت، آلودگی خاک و آب و پاکسازی مناطق آلوده در کویت و خلیج فارس در مجموع حدود ۵۲ میلیارد دلار برآورد شد که بخش قابلتوجهی از آن مربوط به پاکسازی آلودگی نفتی، احیای خاک و بازسازی اکوسیستمها بود. در نمونهای دیگر، نبرد شهری موصل (۲۰۱۷) به تولید حدود ۱۱ میلیون تن آوار آلوده، افزایش چندبرابری آلودگی هوا، نشت مواد شیمیایی به منابع آب و انتشار حدود ۲۰۰ هزار تن دیاکسید گوگرد منجر شد که باران اسیدی و تخریب خاک و گیاهان شهری را تشدید کرد. طبق ارزیابی مشترک UNDP و بانک جهانی، خسارات وارده به زیرساختها و محیط شهری موصل حدود ۶ تا ۷ میلیارد دلار برآورد شد که بخشی از آن به آلودگیهای زیستمحیطی، مدیریت آوارهای آلوده، پاکسازی خاک و بازسازی خدمات محیطزیستی شهری مربوط میشود.
وی اظهار کرد: این ارزیابیها نشان میدهد جنگ در محیطهای شهری نهتنها زیرساختها، بلکه پایههای اکولوژیک شهر را نیز بهطور عمیق متأثر میکندو پیامدهای زیستمحیطی جنگ در شهرها علاوه بر خسارتهای اکولوژیک، هزینههای اقتصادی بسیار سنگینی برای پاکسازی و بازسازی محیط شهری نیز به همراه دارند.
عابدی بیان کرد: بنابراین، تجربههای بینالمللی نشان میدهد که خسارات زیستمحیطی جنگها اغلب بسیار گسترده و بلندمدت هستند و بدون ارزیابی علمی و سرمایهگذاری هدفمند، بازگشت به شرایط پایدار محیطی با دشواریهای فراوانی همراه خواهد بود؛ لذا توجه به ابعاد محیطزیستی مخاصمات و طراحی راهبردهای علمی برای ارزیابی و جبران این خسارات، بخش مهمی از مدیریت بحران و بازسازی شهری در دوران پساجنگ محسوب میشود.
راهکارهای ضروری برای بازسازی پایدار محیط شهری در دوران پساجنگ
او گفت: از این رو ضروری است که شهرهای درگیر جنگ، نظام پایش مداوم کیفیت هوا، آب و خاک را با استفاده از سنجش از دور و نمونهبرداری میدانی برقرار کنند تا امکان مداخله سریع در مناطق آلوده فراهم شود. همچنین برنامهریزی بازسازی باید شامل بودجه مستقل برای پاکسازی آوارهای آلوده، احیای خاک و تقویت زیرساختهای زیستمحیطی باشد تا از تداوم آسیبهای بلندمدت جلوگیری شود. در کنار این اقدامات، ایجاد بانک دادههای زیستمحیطی پیش و پس از بحران برای ثبت و مقایسه تغییرات محیطی، مدیریت ایمن و علمی آوارهای ساختمانی آلوده به مواد خطرناک، و اجرای برنامههای پایش سلامت عمومی بهویژه در ارتباط با بیماریهای تنفسی و آلودگیهای شیمیایی نیز از جمله اقدامات ضروری در دوره پساجنگ محسوب میشود. علاوه بر این، احیای پوشش گیاهی شهری و تقویت فضاهای سبز میتواند به کاهش آلایندهها، تثبیت خاکهای آسیبدیده و بهبود شرایط اکولوژیکی شهر کمک کند.
انتهای پیام/