در عصر دیجیتال، کتاب فیزیکی چه جایگاهی دارد؟
پیشرفت تکنولوژی بسیاری از تجربیات فیزیکی را دگرگون کرده و برخی را به حاشیه رانده است. نمونهای بارز از آن، فرهنگ جمعآوری و نگهداری سیدی است که زمانی بخشی از تفریح نوجوانان گذشته بود، اما با ظهور پلتفرمهای پخش آنلاین، تقریباً منسوخ شده است.
با این وجود، کتابخوانی از معدود تجربیاتی است که علیرغم تحولات دیجیتال، جایگاه خود را حفظ کرده است. فراتر از محتوای متنی، خرید کتاب فیزیکی، لمس صفحات کاغذ و عطر مخصوص کتاب تازه، همچنان تجربهای است که تکنولوژی نتوانسته جایگزینی برای آن پیشنهاد دهد.
کتاب فیزیکی و محبوبیت میان تمام نسلها
در چالش میان انتخاب کتابهای فیزیکی و نسخههای دیجیتال، دیدگاهها علل و دیدگاههای مختلفی برای نحوه خواندن کتاب وجود دارد؛ نگار، یک نوجوان ۱۷ ساله است که در گفتوگو با آناتک میگوید: «ترجیح میدهم همیشه کتاب فیزیکی را خریداری کنم، زیرا لمس کردن یا حتی ورق زدن کتاب برای من لذتبخش است. درمقابل خواندن کتاب بهصورت مجازی میتواند حواس من را پرت کند و به اندازه کافی تمرکز ندارم.»
طبق این نظرسنجی، حدود دو سوم بزرگسالان گفتهاند که در ۱۲ ماه گذشته یک کتاب فیزیکی خواندهاند. در مقابل، درصد بسیار کمتری گفتهاند که در سال گذشته کتاب الکترونیکی خواندهاند یا به کتاب صوتی گوش دادهاند. با اینحال، تغییراتی در شیوه خواندن کتابها رخ داده است. سهم بزرگسالانی که در ۱۲ ماه گذشته کتاب چاپی خواندهاند از ۷۲ درصد در سال ۲۰۱۱ به ۶۴ درصد در اکتبر ۲۰۲۵ کاهش یافته است. در مقابل، استفاده از کتابهای دیجیتال و کتابهای صوتی افزایش یافته است
علیرضا یک کودک هشت ساله میگوید: «من دوست دارم کمیکهایم (داستانهای مصور) را بهصورت فیزیکی داشته باشم، چون جمعآوری این کتابها را دوست دارم و خواندن کتاب به صورت دیجیتالی چشمهای من را اذیت میکند.»
وحیده یک زن ۴۲ ساله میگوید: «لذت در دست گرفتن کتاب و حتی بوییدن صفحات آن، تجربهای است که هیچ نسخه دیجیتالی نمیتواند جایگزینش شود. من برای بسیاری از کارها، از جمله دنبال کردن اخبار، از تلفنهمراهم استفاده میکنم؛ به همین دلیل ترجیح میدهم برای کاری مثل کتابخواندن به سراغ گوشی نروم و از فضای آن فاصله بگیرم.»
با پیشرفت تکنولوژی در شیوه مطالعه تغییر ایجاد شده است
طبق نظرسنجی مرکز پژوهشی «پیو» (Pew Research Center) که در اکتبر ۲۰۲۵ انجام شد، در مجموع ۷۵ درصد از بزرگسالان گفتهاند که در ۱۲ ماه گذشته دستکم تمام یا بخشی از یک کتاب را خواندهاند.در این میان نسخه چاپی همچنان تنها قالب کتاب است که اکثریت جمعیت از آن استفاده میکنند. طبق این نظرسنجی، حدود دو سوم بزرگسالان گفتهاند که در ۱۲ ماه گذشته یک کتاب فیزیکی خواندهاند. در مقابل، درصد بسیار کمتری گفتهاند که در سال گذشته کتاب الکترونیکی خواندهاند یا به کتاب صوتی گوش دادهاند.
با اینحال، تغییراتی در شیوه خواندن کتابها رخ داده است. سهم بزرگسالانی که در ۱۲ ماه گذشته کتاب چاپی خواندهاند از ۷۲ درصد در سال ۲۰۱۱ به ۶۴ درصد در اکتبر ۲۰۲۵ کاهش یافته است. در مقابل، استفاده از کتابهای دیجیتال و کتابهای صوتی افزایش یافته است. در حال حاضر حدود سه نفر از هر ده بزرگسال (۳۱ درصد) گفتهاند که در سال گذشته یک کتاب الکترونیکی خواندهاند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۱ تنها ۱۷ درصد بود. کتابهای صوتی نیز رشد مشابهی داشتهاند و میزان استفاده از این قالب در همین دوره بیش از دو برابر شده است.
کتاب دیجیتال در جدال با کتاب فیزیکی
آوا یک دانشجو ۲۲ ساله میگوید: «به یاد دارم زمانی که کنکوری بودم، ترجیح میدادم کتابهای کمکدرسیام را به صورت دیجیتالی تهیه کنم؛ چون بسیار سنگین بودند، حمل آنها سخت بود و نسخه دیجیتالشان قیمت بسیار کمتری داشت، اما برای درسهایی که نیاز به تمرکز بسیار بالایی بود کتاب را بهصورت فیزیکی خریداری میکردم. این روزها هم در دانشگاه، هر وقت لازم باشد کتابی برای کلاس بخرم، اگر کتاب حجیم و سنگین باشد معمولاً نسخه دیجیتالی را انتخاب میکنم، اما کتاب اگر این کتاب برای درسی تخصصی باشد، دوست دارم آن را بهصورت فیزیکی داشته باشم تا درس را بهتر متوجه شوم.»
وی ادامه داد: «البته ماجرای رمان کاملاً متفاوت است. هیچوقت دوست ندارم رمان را دیجیتالی بخوانم؛ چون میخواهم کتاب مرا درگیر خودش کند و بهدست گرفتن نسخه فیزیکی دقیقاً همین حس را به من میدهد. برای من، وقتی صحبت از رمان است، مهم نیست کتاب چقدر سنگین باشد یا چقدر هزینه داشته باشد؛ همیشه نسخه فیزیکی را ترجیح میدهم.»
طبق یک پژوهش در سایت «heliyon» دانشجویان با وجود علاقه زیاد به فناوری و حضور پررنگ در دنیای دیجیتال، همچنان سبکهای یادگیری سنتی را ترجیح میدهند و استفاده از کتابهای چاپی را مؤثرتر میدانند. نتایج مطالعه نشان میدهد میان نوع روش یادگیری و عملکرد تحصیلی رابطه معناداری وجود دارد و انتخاب نسخههای چاپی به دانشجویان کمک میکند بهتر تمرکز کنند، یادداشتبرداری کنند و دانش را عمیقتر فراگیرند. در مقابل، کتابهای الکترونیکی به دلیل حجم زیاد منابع و اطلاعات جانبی ممکن است رضایت و انسجام یادگیری را کاهش دهند.
در این مطالعه اشاره میشود که پس از دوران پاندمی کرونا، تغییرات گستردهای در طراحی آموزشی به وجود آمد و روشهای ترکیبی (حضوری–مجازی) بهطور گسترده وارد آموزش شد. این تحولات بر درگیری شناختی دانشجویان اثر میگذارد و آنها را با چالشهای جدید و گاهی غیرقابلپیشبینی در روند یادگیری روبهرو میکند؛ چالشهایی که میتوانند عادات مطالعه آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
انتهای پیام/