ایران قطب منطقهای هوافضا در میان معدود کشورهای دارای پرتابگر مستقل است
با توجه به اهمیت صنعت هوافضا به عنوان یکی از مهمترین حوزهها و صنایع در قرن بیست و یکم و نقش تعیین کننده آن در توسعه علمی، اقتصادی و امنیتی کشورها با محمد امین آهنگری، مدیر دفتر مطالعات فضایی ایران (اسپاش) به گفتوگو نشستهایم.
علم هوافضا چیست و شامل چه حوزههایی میشود؟
اگر بخواهیم تعریف درستی از هوافضا داشته باشیم، باید بگوییم که در واقع علم و دانش طراحی، ساخت و بهرهبرداری از هر نوع وسیلهای است که در هوا یا فضا حرکت کند و از نیروهای آیرودیامیک موجود هوا استفاده کند یا در فضا غوطهور باشد. این علم گسترده است و بستگی دارد از چه زاویهای به آن نگاه کنیم. از بعد فنی و مهندسی اگر به آن نگاه کنیم، شامل طراحی و تولید هواگردهای مختلف، طراحی و تولید فضاپیماها و به صورت جزئیتر طراحی و تولید سامانههایی مانند موتورهای جت، بال و بدنه و طراحیهای مربوط به سامانهها و زیر سامانههای آن و اگراز بعد دانش مدیریت به آن نگاه کنیم، میتوان به مدیریت پروژههای هوافضا، مدیریت اقتصاد صنعت هوافضا و غیره اشاره کرد.
از بعد علم و دانش اگر بخواهیم آن را بررسی کنیم، شامل دانش آیرودینامیک میشود که به علم حرکت هوا روی اجسام میپردازد. همچنین شامل دانش پیشرانش میشود که برای ساخت موتورها و مسائل مربوط به آنها این دانش توسعه داده شده است و همچنین شامل دانشهای مربوط به کنترل میشود که به کنترل اجسام پرنده در هوا و فضا میپردازد و زیر مجموعه آن مکانیک مداری است که به این مبحث میپردازد که چگونه میتوانیم اجسامی را که در فضا حرکت میکنند کنترل کنیم و به آن نقطهای که میخواهیم برسانیم. از سوی دیگر باید گفت هوا فضا رشتهای است که به شدت از علوم دیگر به ویژه از علوم مکانیک استفاده میکند. در واقع میتوان گفت [این رشته] تخصصی شده رشته مکانیک در حوزه پرندهها، هواگردها و فضاپیماها است.
آهنگری: وسایل، تجهیزات و ابزارهایی که در صنعت هوافضا ساخته و تولید میشوند مانند هواگردها، فضاپیماها و غیره اساسا در دنیای امروز جز لاینفکی از زندگی مردم هستند؛ یعنی خدماتی که ارائه میدهند ـ از خدمات مخابرات گرفته تا خدمات تصویربرداریهای ماهوارهای که در زمینههای مختلف مانند کشاورزی استفاده میشود و نیز تاکسیهای هوایی و غیره ـ بیشمار است
ایران در کدام یک از این حوزهها فعالیت دارد و از چه سالی وارد شده است؟
در ایران، اصل فعالیت در حوزه هوافضا از نظر فنی مهندسی و تولید قطعات و ساخت سامانههای بومی بعد از انقلاب شروع شده است، به خصوص با اوج گرفتن جنگ تحمیلی ایران و عراق. در آن زمان نیاز به حوزه هوافضا کاملا احساس شد و این نیاز شامل پهپادها و موشکها و اقلام دفاعی حوزه هوایی و نیز تعمیر و نگهداری وسایل پرندهای بوده که تا آن موقع وجود داشته است.
پیش از انقلاب اسلامی نیز کارهایی صورت گرفته بود که البته بیشتر در حوزه بهره برداری بود و شامل حوزه فنی و مهندسی و طراحی نمیشد. بعد از انقلاب این موضوع ادامه پیدا کرد به خصوص در حوزه پهپادی و موشکی خیلی تمرکز عمیقتر شد و نهایتا در دهههای بعد وارد حوزههای فضایی شدیم که حاصل آن تولید و ساخت ماهوارههای مختلف و ماهواربرهای مربوط به آنها شد که شاهد پرتاب این ماهوارهها نیز بودهایم.
در واقع کارهای عمیقی در حوزه ماهوارهها و بومی سازی سامانهها و زیر سامانههایی که در هواگردها به کارمیرود و نیز تعمیر و نگهداری آنها صورت گرفت. انشالله این حوزه توسعه بیشتری نیز پیدا خواهد کرد.
چه جایگاه و یا رتبهای در جهان در این زمینه داریم؟
به سادگی نمیتوان درخصوص رتبهبندی صحبت کرد. رتبهبندی را میتوانیم از زوایای مختلف نگاه کنیم و رتبههای مختلفی به خودمان بدهیم. ما از لحاظ بومیسازی قطعات در منطقه جزو کشورهای اول منطقه هستیم و میتوانیم بگوییم تا حد خوبی خود اتکا شدهایم. از منظر دانش علمی نیز در برخی از حوزههای هوافضا نسبتا جایگاه خوبی داریم و در برخی از حوزههای دیگر هوا فضا میتوانیم بگوییم که حتی از بعضی از کشورهای قدرتمند نیز از لحاظ آکادمیک و دانشگاهی جلوتر هستیم؛ اما از لحاظ بهرهبرداری متاسفانه نمیتوانیم بگوییم رتبه خوبی داشتهایم؛ یعنی از آن چیزی که تولید کردیم نتوانستیم به خوبی استفاده کنیم.
به عنوان مثال، در حوزه فضایی چه بسا کشور ما جزو معدود کشورهایی باشد که هم پرتابگر و هم ماهواره دارد و همچنین میتوانیم به صورت مستقل در زمینه تحقیق و تولید فضاپیما و ماهوارهبرها فعالیت کنیم؛ اما کاری که باید برای استفاده کاربردی ماهوارهها انجام میشد، احتیاج به زیرساختهایی دارد که متاسفانه هنوز نیاز داریم در زمینه آنها کار عمیقتری انجام دهیم و چه بسا در این زمینه رتبه خوبی کسب نکنیم. البته در سالهای آینده امیدواریم که مسئولان به این قسمت توجه بیشتری کنند؛ زیرا اصل ماجرا این است که میخواهیم از این تجهیزات برای بهبود وضعیت زندگی مردم استفاده کنیم و از آنها بهره برداری کنیم و بهره برداری کردن هم صرفا با داشتن یک وسیله و ساخت آن اتفاق نمیافتد بلکه احتیاج به زیرساختهای دیگری هم دارد. به همین خاطر باید به زیرساختهای حوزه بهره برداری توجه بیشتری کنیم.
اصولا توسعه مانند رتبهبندی جایگاه که درباره آن صحبت کردیم مسئلهای تک بعدی نیست و همان طور که رتبهبندی را میتوان از زوایای مختلفی نگاه کرد و به آن نمره داد، توسعه نیز به همین صورت است.
توسعه انواع مختلفی دارد. زمانی میتوانیم بگوییم کشوری توسعه یافته در صنعت هوافضا هستیم که توجهی به تمام این حوزه توسعهای داشته باشیم و همچنین توسعه متعادلی داشته باشیم. این امر به این معنا است که چنانچه یکی از حوزههای صنعت هوافضا توسعه پیدا کند؛ اما سایر حوزهها پیشرفت نکند مثلا در ساخت ماهواره پیشرفت کنیم؛ اما به کاربردهای آن توجه نکنیم، این امر باعث میشود در حوزه صنعت هوافضا اختلال ایجاد شود.
این صنایع و پیشرفتها در این حوزه چه کاربردهایی برای زندگی روزمره مردم دارد و آیا باعث پیشرفت علوم و صنایع دیگر میشود؟
وسایل، تجهیزات و ابزارهایی که در صنعت هوافضا ساخته و تولید میشوند مانند هواگردها، فضاپیماها و غیره اساسا در دنیای امروز جز لاینفکی از زندگی مردم هستند؛ یعنی خدماتی که ارائه میدهند ـ از خدمات مخابرات گرفته تا خدمات تصویربرداریهای ماهوارهای که در زمینههای مختلف مانند کشاورزی استفاده میشود و نیز تاکسیهای هوایی و غیره ـ بیشمار است.
در اینجا همچنین میتوان به خدمات ناوبری اشاره کنیم. مسئله اختلال در جیپیاسها و موبایلها که مردم را تحت تاثیر قرار میدهد به علت سیگنالهای ماهوارهای است که به زمین نمیرسد.
نقش صنعت هوافضا در زندگی روزمره مردم مستقیم و غیرمستقیم است. هوافضا همیشه در حوزه دانش پیشرو و پیشگام است. در حوزه هوافضا زمانی که یک مسئله کلیدی حل میشود، در واقع آن پاسخ پیدا شده، در سایر حوزهها نیز کاربرد پیدا میکند.
اگر بخواهیم مثال کاربردی دیگری بزنیم میتوانیم به ابزارهای آشپزی اشاره کنیم که احتیاج به دمای خاص دارند، احتیاج به تحمل شرایط خاصی را دارند و باید چسبندگی کمی نیز داشته باشند، این ابزارها از صنعت هوافضا وارد این بخش شدهاند؛ زیرا در تجهیزات هوافضا به خاطر نیاز پیچیدهای که دارند، این ضرورت پیدا شد که این مسائل را حل کنند و بعد از آن مشخص شد در حوزههای دیگر نیز میتوانند کاربرد داشته باشند.
در حوزه علم و فناوری همیشه نیاز داریم که مسئلهای داشته باشیم و آن را حل کنیم و علم را پیش ببریم و مسائلی که در حوزه هوافضا حل میشوند بیشترین تاثیر را دارند و پیشرفتهترین مسائل نسبت به سایر زمینههای علمی هستند؛ به همین علت میتوان گفت صنعت هوافضا موتور محرکه اکتشاف و موتور محرک دانش در حوزه علم است و حل مسائل این حوزه، به حل مسائل در حوزههای دیگر منجر میشود.
انتهای پیام/