نقش پنهان گیاهان در ضدعفونی هوا و سطوح
از گذشتههای دور، انسانها از گیاهان برای پاکسازی، ضدعفونی و محافظت در برابر بیماریها استفاده کردهاند؛ از گیاهانی که در آب جوشانده میشدند تا آنهایی که دودشان برای پاککردن فضا به کار میرفت. اگرچه بسیاری از این روشها ریشه در سنت و تجربه داشتهاند، علم امروز نشان میدهد که بخش قابل توجهی از این باورها بیپایه نبوده است. گیاهان در طول تکامل، برای محافظت از خود در برابر باکتریها، قارچها و عوامل بیماریزا، ترکیبات شیمیایی ویژهای تولید کردهاند که میتوانند رشد میکروبها را مهار کنند.
این ترکیبات که بهطور طبیعی در بافتهای گیاهی ساخته میشوند، بخشی از سامانه دفاعی گیاه هستند و در اندامهایی مانند برگ، ساقه و ریشه تجمع پیدا میکنند. برخی از آنها خاصیت ضدباکتریایی دارند، برخی ضدقارچاند و برخی دیگر با ایجاد محیط نامناسب، مانع گسترش عوامل بیماریزا میشوند. میزان و نوع این ترکیبات به شرایط رشد گیاه، میزان تنش محیطی و حتی آسیبهای فیزیکی بستگی دارد؛ بهطوریکه گیاه در شرایط تهدید، دفاع شیمیایی خود را تقویت میکند.
با این حال، هنوز پرسشهای مهمی وجود دارد: آیا دود حاصل از سوزاندن گیاهان واقعاً خاصیت ضدعفونی دارد؟ تفاوت اثر عصاره گیاه با دود آن چیست؟ و استفاده نادرست از این روشها چه خطراتی میتواند برای سلامت انسان داشته باشد؟
به همین دلیل، آناتک برای بررسی علمی این موضوع و جداکردن واقعیت از باورهای رایج، با دکتر سارا عابدی؛ استاد دانشکده علوم نوین دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران و متخصص حوزه فیزیولوژی گیاهی، گفتوگویی داشتهاست.
از دید فیزیولوژی گیاهی، گیاهان چگونه ترکیبات ضد میکروبی تولید میکنند؟
گیاهان از طریق فعالسازی متابولیسم ثانویه خود و با تولید و تجمع ترکیبات گوناگونی نظیر آلکالوئیدها، ترکیبات فنولی و ترپنها در اندامهای مختلف از جمله برگ، ساقه و ریشه، توانایی ایجاد اثرات ضدمیکروبی را به دست میآورند. این ترکیبات ثانویه که بهصورت طبیعی در بافتهای گیاهی ساخته میشوند، نقش مهمی در سازوکارهای دفاعی گیاه ایفا میکنند و به گیاه کمک میکنند تا در برابر عوامل بیماریزا، میکروارگانیسمها و تنشهای زیستی مقاومت کرده و از خود محافظت نماید.
این ترکیبات چه نقشی در بقا و دفاع خود گیاه دارند؟
این ترکیبات با ایفای نقش حفاظتی، گیاه را در برابر طیف وسیعی از عوامل زیانآور از جمله باکتریها، قارچها و حشرات محافظت میکنند. آنها با مهار یا کاهش فعالیت عوامل آسیبرسان، مانع گسترش عوامل بیماریزا شده و از وارد شدن خسارت به بافتهای گیاهی جلوگیری مینمایند. در نتیجه، این سازوکار دفاعی به گیاه کمک میکند تا شانس بقای خود را افزایش داده، رشد مطلوبتری داشته باشد و در محیطهای رقابتی و تحت تنش، با موفقیت بیشتری به ادامه حیات خود بپردازد.
آیا تولید این مواد در همه شرایط رشد گیاه یکسان است؟
خیر، تولید این ترکیبات ثانویه در تمامی شرایط محیطی بهصورت یکنواخت و ثابت انجام نمیشود، بلکه تحت تأثیر عوامل مختلف محیطی و زیستی قرار دارد. عواملی مانند شدت و کیفیت نور، دما، میزان رطوبت، سطح استرسهای محیطی، حمله عوامل میکروبی و یا بروز آسیبهای مکانیکی میتوانند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر میزان سنتز و ترشح این ترکیبات اثر بگذارند و سبب افزایش یا کاهش تولید آنها شوند. بهطور معمول، زمانی که گیاه در معرض شرایط تنشزا یا تهدیدات زیستی قرار میگیرد، با فعالسازی مسیرهای دفاعی خود، مقدار بیشتری از ترکیبات ثانویه و ضدمیکروبی را تولید میکند تا بتواند از خود محافظت کرده و با شرایط نامساعد محیطی سازگار شود.
وقتی گیاهی مثل اسپند سوزانده میشود، از نظر فیزیولوژیکی چه تغییری در ترکیبات آن رخ میدهد؟
وقتی یک گیاه مثل اسپند سوزانده میشود، در اثر حرارت، سلولهای زنده گیاه بهطور کامل تخریب شده و فعالیتهای حیاتی آن متوقف میگردد. در این حالت، ترکیبات ضدمیکروبی و متابولیتهای ثانویهای که پیش از این در بافتهای گیاه ساخته و ذخیره شدهاند، در اثر سوختن بهصورت دود، بخار یا گاز در فضا آزاد میشوند. با از بین رفتن سلولهای زنده، توانایی گیاه برای انجام متابولیسم و تولید ترکیبات جدید بهطور کامل قطع میشود؛ بنابراین اثر ضدمیکروبی مشاهدهشده پس از سوزاندن گیاه، ناشی از سنتز مجدد ترکیبات نیست، بلکه نتیجه آزادسازی همان ترکیبات ثانویهای است که پیشتر در گیاه وجود داشته و اکنون در هوا پخش میشوند.
آیا دود حاصل از سوزاندن گیاه میتواند واقعاً خاصیت ضدعفونی داشته باشد؟
بله، دود حاصل از سوزاندن برخی گیاهان میتواند تا حدی دارای خاصیت ضدعفونیکننده باشد، زیرا ترکیبات فرّار با خاصیت ضدمیکروبی که پیشتر در سلولهای گیاه ذخیره شدهاند، در زمان سوختن آزاد میگردند. این ترکیبات میتوانند در هوا پخش شده و توان مهار یا کاهش فعالیت برخی باکتریها و قارچهای سطحی یا هوازی را داشته باشند. با این وجود، این اثر ضدمیکروبی معمولاً محدود، موقتی و موضعی است و از نظر شدت و پایداری قابل مقایسه با روشهای علمی و استاندارد ضدعفونی نیست؛ بنابراین نمیتوان آن را بهعنوان جایگزینی مطمئن برای روشهای رایج و کنترلشده ضدعفونی در نظر گرفت.
تفاوت اثر زیستی عصاره گیاه با دود آن چیست؟
در روش تهیه عصاره گیاهی، ترکیبات ضدمیکروبی موجود در گیاه بهوسیله حلالهایی مانند آب، الکل یا روغن استخراج شده و بهصورت محلول در میآیند. در این حالت، این ترکیبات به شکل متمرکزتر و قابلکنترلتری در دسترس هستند و اثر آنها معمولاً مستقیم، قویتر و با ماندگاری طولانیتر است. عصارههای گیاهی میتوانند بهطور مؤثر بر روی سطوح مختلف یا درون محلولها مورد استفاده قرار گیرند و به دلیل امکان تنظیم غلظت، کاربرد علمی و عملی گستردهتری دارند.
در مقابل، دود حاصل از سوزاندن گیاه زمانی ایجاد میشود که ترکیبات فرّار ضدمیکروبی در اثر حرارت آزاد شده و همراه با دود در فضا پخش میشوند. اثر این ترکیبات معمولاً موضعی، کوتاهمدت و کمتر قابلکنترل است و بیشتر در محیط هوایی تأثیر میگذارد تا بهصورت مستقیم بر روی سطوح. به همین دلیل، کارایی دود گیاه در مقایسه با عصارههای گیاهی محدودتر بوده و کاربرد آن بیشتر به شرایط خاص و سنتی محدود میشود.
از نگاه علمی، چه خطراتی در استفاده نادرست از دود گیاهان وجود دارد؟
تحریک دستگاه تنفسی: ذرات موجود در دود میتوانند موجب سوزش و تحریک بینی، گلو و ریهها شوند و در افراد حساس، سالمندان یا مبتلایان به بیماریهایی مانند آسم، باعث تشدید علائم تنفسی و بروز مشکلات جدیتر در تنفس گردند.
آلودگی هوا و ذرات معلق: دود حاصل از سوختن گیاهان حاوی ذرات معلق ریز است که میتواند موجب التهاب ریه شده و در صورت تماس مکرر یا طولانیمدت، خطر ابتلا یا تشدید بیماریهای تنفسی و قلبی–عروقی را افزایش دهد.
تولید ترکیبات شیمیایی سمی: در فرآیند سوختن گیاهان، امکان آزاد شدن ترکیبات شیمیایی مضر مانند بنزن و فرمالدئید وجود دارد که برخی از آنها خاصیت سرطانزایی داشته یا میتوانند اثرات زیانباری بر سلامت انسان بر جای بگذارند.
انتهای پیام/