علوم پایه به سرمایهگذاری صبورانه بلندمدت نیاز دارد/ دولت باید مسئولیت حمایت از پژوهشهای بنیادی را بر عهده بگیرد
مجتبی طاووسی، مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفتوگو با خبرنگار آنا با اشاره به جایگاه علوم پایه در تحقق مرجعیت علمی و حل مسائل کشور اظهار کرد: در سال ۱۳۸۹ که نقشه جامع علمی کشور به تصویب رسید، دو محور اصلی اقتصاد دانشبنیان و مرجعیت علمی در آن مورد توجه قرار گرفت. در بازنگری و روزآمدسازی این نقشه نیز موضوع مرجعیت علمی همچنان با قوت دنبال شده، اما در کنار آن، حل مسائل و چالشهای روز کشور بهعنوان یکی از شاخصهای مهم علم و فناوری مورد تأکید قرار گرفته است.
وی افزود: مرجعیت علمی و حل مسائل کشور دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند. قرار نیست صرفاً برای افزایش تولید علم، تعداد مقالات علمی را بالا ببریم؛ بلکه باید کیفیت تولیدات علمی و سهم دانشمندان ایرانی در میان یک درصد برتر دانشمندان جهان نیز افزایش پیدا کند. این شاخص نشان میدهد که نگاه به کمیت تولیدات علمی باید به سمت کیفیت، اثرگذاری و مرجعیت علمی حرکت کند.
پیوند علوم پایه با فناوریهای پیشرفته در قالب کلانپروژهها
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به رویکرد نقشه جامع علمی کشور در پیوند میان علوم پایه و نیازهای فناورانه کشور بیان کرد: یکی از نکات مهم در روزآمدسازی نقشه جامع علمی کشور، توجه به ارتباط و پیوستگی علوم است. در این رویکرد، تلاش شده است دوگانهای که گاهی میان فعالیت در علوم پایه و فعالیت در حوزههای کاربردی وجود دارد، از طریق تعریف کلانپروژهها برطرف شود.
طاووسی ادامه داد: برای مثال، هوش مصنوعی یا مواد پیشرفته از جمله حوزههایی هستند که کشور به توسعه آنها نیاز دارد؛ اما توسعه این فناوریها بدون برخورداری از دانش پایه امکانپذیر نیست. برای دستیابی به مواد پیشرفته، به دانش فیزیک و شیمی نیاز داریم و در حوزه هوش مصنوعی نیز ریاضیات و علوم پایه نقش اساسی ایفا میکنند.
وی تصریح کرد: بر همین اساس، در قالب کلانپروژهها میتوان یک نیاز فناورانه را به بخشهای مختلف تقسیم کرد؛ بهگونهای که گروهی از دانشمندان در حوزه علوم پایه روی مبانی علمی آن کار کنند و گروههای دیگر، دستاوردهای حاصل را در مراحل بعدی به فناوری و محصول تبدیل کنند. در این الگو، دانشگاهها میتوانند در مراحل اولیه و تولید دانش نقشآفرینی کنند و در مراحل بالاتر، مراکز تحقیق و توسعه صنایع و خود بنگاههای صنعتی وارد میدان شوند.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه علوم پایه را نباید صرفاً به رشتههایی مانند فیزیک، شیمی و ریاضیات محدود کرد، گفت: در بسیاری از فناوریهای جدید، از جمله هوش مصنوعی، مسائل صرفاً فنی نیستند. بخشی از چالشهای امروز این حوزه به مسائل حکمرانی و انسانی مربوط میشود؛ از جمله اینکه جایگاه انسان در چرخه فعالیت و تصمیمگیری سامانههای هوش مصنوعی چگونه تعریف شود. بنابراین، علوم انسانی نیز در این پیوستگی علمی نقش دارد و باید در سیاستگذاریهای مرتبط با فناوریهای پیشرفته مورد توجه قرار گیرد.
اتصال علوم پایه به مهندسی؛ حلقه مفقوده نظام علمی کشور
طاووسی با پذیرش وجود ضعف در سیاستهای پیشین کشور در زمینه تقویت علوم پایه اظهار کرد: متأسفانه در کشور در حوزه علوم پایه ضعفهایی داشتهایم. در عین حال، هر جا در حوزههای فناوری و مهندسی به موفقیتهایی دست یافتهایم، برخورداری از ظرفیت علوم پایه یکی از عوامل مهم آن بوده است. برای مثال، پیشرفت در حوزه هوافضا و مواد پیشرفته بدون برخورداری از دانش پایه امکانپذیر نیست؛ چراکه حتی اگر فناوری مورد نیاز در اختیار کشور قرار نگیرد، برخورداری از دانش پایه میتواند توانمندی لازم برای توسعه و بومیسازی آن را فراهم کند.
وی افزود: علوم پایه ریشه فناوریهای موجود و حتی فناوریهای آینده است. یکی از حلقههای مفقودهای که امروز در کشور با آن مواجه هستیم، ضعف ارتباط میان علوم پایه و علوم مهندسی است. ما در کشور هم ظرفیتهایی در علوم پایه داریم و هم در حوزه مهندسی فعالیت میکنیم، اما برای ایجاد اتصال مؤثر میان این دو حوزه به اندازه کافی سرمایهگذاری و برنامهریزی نکردهایم.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مثال هوش مصنوعی گفت: امروز در کشور از هوش مصنوعی استفاده میکنیم، اما اینکه علوم پایه در کنار علوم رایانه قرار بگیرد و با اتکا به این همکاری، مدلهای زبانی و فناوریهای هوش مصنوعی را تولید کنیم، هنوز به شکل مؤثر و گسترده اتفاق نیفتاده است. این همان پیوندی است که باید در سیاستگذاری علمی کشور تقویت شود.
ضرورت مأموریتگرایی دانشگاهها در توسعه علوم پایه
طاووسی درباره چگونگی اجراییسازی این رویکرد در دانشگاهها و نظام آموزش عالی کشور بیان کرد: یکی از اقدامات مهم، مأموریتگرایی دانشگاهها بر اساس آمایش علمی است. دانشگاههای تراز اول کشور که ظرفیت فعالیت در علوم مرزشکن و حوزههای عمیق علمی را دارند، باید نقشآفرینی بیشتری در توسعه علوم پایه داشته باشند و حمایتهای دولتی نیز متناسب با این مأموریتها به سمت آنها هدایت شود.
وی ادامه داد: در مقابل، منابع و حمایتهای بخش شرکتی و صنعتی نیز میتواند بیشتر به سمت علوم مهندسی و توسعه فناوریهای کاربردی سوق پیدا کند. این تقسیم نقش و آمایش علمی میتواند به تقویت علوم پایه و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان تولید دانش و نیازهای صنعتی کشور کمک کند.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه مأموریتگرایی دانشگاهها صرفاً بر عهده وزارت علوم نیست، گفت: وزارت علوم باید در این زمینه پیشنهاددهنده و پیگیر باشد، اما تحقق این هدف به هماهنگی میان دستگاههای مختلف از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت بهداشت و معاونت علمی نیاز دارد.
وی افزود: هدف از تقویت علوم پایه صرفاً تولید مقاله نیست؛ بلکه باید از امروز برای نیازهای پنج، ۱۰ یا ۱۵ سال آینده کشور برنامهریزی کنیم. باید بهگونهای سیاستگذاری شود که دانش تولیدشده در علوم پایه در آینده بتواند در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، مواد پیشرفته، پزشکی و سایر فناوریهای مورد نیاز کشور به کار گرفته شود. ایجاد چنین پیوندی به سیاستگذاری منسجم و هماهنگی میان بخشهای مختلف نظام علمی کشور نیاز دارد.
علوم پایه به برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری ۵ تا ۱۵ ساله نیاز دارد
طاووسی با اشاره به یکی از مشکلات اساسی سیاستگذاری علمی کشور در حوزه علوم پایه اظهار کرد: ما برای بسیاری از مسائل و حوزههای فناورانه کشور سند و برنامه تدوین کردهایم؛ از حوزه سلامت گرفته تا هوش مصنوعی، هوافضا و مواد پیشرفته، اما در زمینه علوم پایه از یک سند و سیاستگذاری جامع و مشخص برخوردار نیستیم؛ در حالی که اتفاقاً علوم پایه بیش از بسیاری از حوزهها به برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد.
وی توضیح داد: علوم پایه از جمله حوزههایی است که به آن علوم عمیق گفته میشود. این علوم در کوتاهمدت و حتی میانمدت به نتیجه نمیرسند و برای دستیابی به دستاوردهای مؤثر در آنها باید حداقل پنج تا ۱۵ سال سرمایهگذاری مستمر انجام شود. این سرمایهگذاری هم شامل تربیت و تأمین نیروی انسانی متخصص است و هم توسعه زیرساختها، تجهیزات، آزمایشگاهها و حمایتهای مالی مداوم را در بر میگیرد.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: ممکن است یک سرمایهگذاری در حوزه علوم پایه پس از ۱۰ سال به نتایج قابل مشاهده و اثرگذار برسد. بنابراین، نمیتوان انتظار داشت که با تخصیص بودجه در یک سال، در سال بعد محصول و نتیجه نهایی آن مشخص شود. این حوزه به برنامهای نیاز دارد که استمرار حمایتها را تضمین کند و از تغییرات کوتاهمدت در اولویتهای مدیریتی و بودجهای آسیب نبیند.
تجربه کشورهای پیشرفته و الگوی چین و هند در پیوند علوم پایه و فناوری
طاووسی در ادامه با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در سیاستگذاری علم و فناوری اظهار کرد: در مراحل اولیه شکلگیری سیاستگذاری علمی در آمریکا، رویکردی خطی نسبت به ارتباط علم و فناوری وجود داشت. در این نگاه، ابتدا روی علوم پایه سرمایهگذاری میشد و سپس دستاوردهای این حوزه در مراحل بعدی به بخشهای کاربردی و فناوری منتقل میشد.
وی افزود: برای نمونه، در تاریخ علم و فناوری مواردی وجود دارد که یک پژوهشگر با هدف مشخصی وارد فرایند تحقیقاتی شده، اما در جریان پژوهش به کشف دیگری دست یافته است؛ کشفی که بعدها زمینهساز توسعه یک فناوری یا محصول مهم شده و حتی جان میلیونها انسان را نجات داده است. این تجربه نشان میدهد که سرمایهگذاری در علوم پایه ممکن است به دستاوردهایی فراتر از هدف اولیه پژوهش منجر شود.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: بهتدریج این نگاه توسعه پیدا کرد و کشورهایی مانند چین و هند بیشتر به سمت رویکردی چرخهای و یادگیرانه حرکت کردند. در این رویکرد، کشور ابتدا نیازهای خود را شناسایی میکند، سپس فناوریهای مورد نیاز را در اولویت قرار میدهد و در جریان توسعه و استفاده از آن فناوریها، به تقویت علوم پایه مرتبط نیز میپردازد.
وی توضیح داد: برای مثال، وقتی کشوری روی یک فناوری مشخص کار میکند، بررسی میکند که برای توسعه آن فناوری به چه دانش پایهای نیاز دارد و سپس همان حوزههای علمی را تقویت میکند. در واقع، ارتباطی دوسویه میان فناوری و علوم پایه شکل میگیرد؛ به این معنا که فناوری از علوم پایه بهره میگیرد و در عین حال، نیازهای فناورانه نیز مسیرهای جدیدی را برای توسعه علوم پایه ایجاد میکنند.
طاووسی این رویکرد را برای کشور نیز قابل استفاده دانست و گفت: به نظر میرسد ما در ایران هم باید از چنین الگویی بهره بگیریم. نقشه جامع علمی کشور روزآمدشده نیز بر توجه به نیازها و مسائل کشور و پیوند آنها با ظرفیتهای علمی تأکید دارد. البته باید توجه داشت که فناوریها از نظر زمان دستیابی به نتیجه یکسان نیستند. برخی فناوریها ممکن است در مدت کوتاهی توسعه پیدا کنند، اما برخی دیگر، بهویژه فناوریهای عمیق در حوزههایی مانند هوافضا، به زمان طولانیتری نیاز دارند.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین، باید در جریان توسعه فناوریها، یادگیری علمی نیز اتفاق بیفتد و این یادگیری به تقویت علوم پایه مرتبط منجر شود. در این مسیر لازم است به جای حمایت پراکنده و گسترده از همه شاخههای علمی، حوزههایی که برای رفع نیازهای کشور اهمیت بیشتری دارند، شناسایی و تقویت شوند. البته این اولویتگذاری نباید با نگاه کوتاهمدت انجام شود.
لزوم شکلگیری سرمایهگذاری صبور در علوم پایه
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه سیاستگذاران و سرمایهگذاران به علوم پایه گفت: یکی از پیشفرضهای مهم در حمایت از علوم پایه، صبوری است. سیاستگذار و سرمایهگذار باید بپذیرند که ممکن است نتایج سرمایهگذاری در این حوزه تا ۱۰ سال بعد آشکار نشود. نمیتوان از پژوهشگر انتظار داشت که یک سال پس از دریافت اعتبار، نتیجه نهایی و محصول مشخصی ارائه کند.
طاووسی افزود: در برخی حوزههای فناورانه و استارتآپی، سرمایهگذاران به دنبال بازدهی سریعتر هستند و حتی ممکن است ریسکپذیری بالایی داشته باشند، اما سرمایهگذاری در علوم پایه ویژگیهای متفاوتی دارد. این سرمایهگذاری در صورت موفقیت میتواند دستاوردهایی چندصد یا حتی چند هزار برابر سرمایه اولیه ایجاد کند؛ هرچند احتمال شکست در آن نیز وجود دارد.
وی تأکید کرد: برای توسعه علوم پایه به سرمایهگذاری صبورانه نیاز داریم. تدوین یک سند و سیاست مشخص در این حوزه میتواند به ایجاد این صبوری در سیاستگذاران و سرمایهگذاران کمک کند و زمینه استمرار حمایت از پژوهشهای بنیادی را فراهم آورد.
سهم پایین پژوهش از تولید ناخالص داخلی؛ چالش جدی علوم پایه
طاووسی در بخش دیگری از این گفتوگو با اشاره به محدودیت منابع مالی پژوهش در کشور اظهار کرد: یکی از مشکلات اساسی ما در توسعه علم و فناوری، پایین بودن سهم تحقیق و پژوهش از تولید ناخالص داخلی است. این مسئله تنها به علوم پایه محدود نمیشود و حوزههای فنی و مهندسی و حتی پزشکی را نیز درگیر کرده است.
وی افزود: از زمان تدوین اسناد علمی کشور، هدفگذاریهایی برای افزایش سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی انجام شده و در مقاطعی رقم سه درصد بهعنوان هدف مطرح بوده است، اما در عمل سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی کشور همچنان کمتر از یک درصد باقی مانده است. این محدودیت در حوزه علوم پایه آثار جدیتری دارد؛ زیرا پژوهشهای بنیادی به منابع مالی مستمر و زیرساختهای تخصصی نیاز دارند.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش دولت در تأمین مالی این حوزه گفت: اگر قرار باشد حمایت از علوم پایه را به صنایع و بخش خصوصی واگذار کنیم، نمیتوان انتظار داشت که این بخشها بهتنهایی از پژوهشهای بنیادی و بلندمدت حمایت کنند. بخش صنعت معمولاً به دنبال نتایج کاربردی و بازدهی مشخص است و به همین دلیل، دولت باید مسئولیت اصلی حمایت از پژوهشهای بلندمدت و بنیادی را بر عهده بگیرد.
دولت باید زیرساختهای مورد نیاز علوم پایه را تأمین کند
طاووسی با بیان اینکه حمایت دولت از علوم پایه لزوماً به معنای تأمین تمام هزینههای جاری پژوهش نیست، اظهار کرد: بخش مهمی از نیاز علوم پایه به تجهیزات و زیرساختهای پژوهشی مربوط میشود. این تجهیزات ممکن است هزینه بالایی داشته باشند، اما اگر دولت یکبار برای تأمین آنها سرمایهگذاری کند، میتوانند برای چندین سال مورد استفاده قرار گیرند و پروژههای پژوهشی متعددی را پشتیبانی کنند.
وی ادامه داد: اگر دولت بتواند زیرساختهای مورد نیاز علوم پایه را ایجاد کند، زمینه جهش علمی در این حوزه فراهم میشود. در واقع، تأمین تجهیزات و امکانات پایهای میتواند یکی از مؤثرترین اقدامات دولت برای حمایت از پژوهشگران و توسعه تحقیقات بنیادی باشد.
مدیرگروه نظارت و ارزیابی علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در همین زمینه به تجربه کشور در حوزه علوم شناختی اشاره کرد و گفت: در حوزه علوم شناختی، در بخشهایی از علوم پایه عملکرد مناسبی داشتهایم که یکی از عوامل مؤثر در آن، ایجاد زیرساختهای پژوهشی و تأمین تجهیزات تخصصی بوده است.
وی افزود: برای مثال، تجهیزاتی که در بنیاد نقشهبرداری مغز فراهم شده، ظرفیت مناسبی برای انجام پژوهشهای تخصصی ایجاد کرده است. این تجهیزات تا یکی دو سال پیش از ظرفیتهای برجسته در منطقه خاورمیانه محسوب میشدند و نشان میدهند که سرمایهگذاری هدفمند دولت در زیرساختهای علمی تا چه اندازه میتواند در تقویت توان پژوهشی کشور اثرگذار باشد.
طاووسی در پایان تأکید کرد: برای تقویت علوم پایه، باید همزمان به سه موضوع توجه کرد؛ نخست، تدوین سیاست و برنامهای جامع و بلندمدت؛ دوم، ایجاد پیوند میان علوم پایه و حوزههای کاربردی و فناورانه؛ و سوم، تأمین زیرساختها و تجهیزات مورد نیاز پژوهشگران. بدون استمرار حمایتهای مالی و فراهم کردن بستر فعالیت علمی، نمیتوان انتظار داشت که علوم پایه به جایگاه شایسته خود در نظام علمی کشور دست پیدا کند.
انتهای پیام/