دانشگاه آزاد اسلامی بازوی علمی طرح جهش تولید در دیمزارها می‌شود
افزایش بهره‌وری دیمزارها و دستیابی به امنیت غذایی پایدار، علاوه بر حمایت‌های اجرایی، به دانش فنی، پژوهش‌های کاربردی و استفاده از فناوری‌های متناسب با شرایط اقلیمی کشور نیاز دارد. دانشگاه‌ها و مراکز علمی با برخورداری از ظرفیت‌های پژوهشی، آزمایشگاهی و نیروی انسانی متخصص می‌توانند در این مسیر نقش مؤثری ایفا کنند. دانشگاه آزاد اسلامی نیز با گستردگی واحد‌های دانشگاهی در مناطق مختلف کشور، برخورداری از اراضی کشاورزی و زیرساخت‌های تحقیقاتی و آزمایشگاهی، ظرفیت قابل‌توجهی برای مشارکت در این حوزه دارد.
در همین راستا، رضا منعم، رئیس مرکز تحقیقات اکوفیزیولوژی گیاهان زراعی و دارویی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره)، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا به تشریح توانمندی‌های این دانشگاه، امکان تبدیل اراضی آن به مزارع الگویی و راهکار‌های پیوند پژوهش‌های دانشگاهی با پروژه‌های اجرایی در حوزه آب، خاک، غذا و انرژی پرداخته است.
مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید.
واحد‌های دانشگاه آزاد در استان‌های دارای ظرفیت کشاورزی و دیم‌کاری چه میزان زمین، نیروی انسانی، دانش فنی و زیرساخت در اختیار دارند؟
دانشگاه آزاد اسلامی در سراسر کشور هزاران هکتار اراضی کشاورزی شامل مزارع زراعی، باغات و عرصه‌های مستعد کشاورزی در اختیار دارد. این اراضی شامل مزارع بزرگ آموزشی، پژوهشی و تولیدی در واحد‌های مختلف است که به کشت محصولات راهبردی، سبزی و صیفی، گلخانه‌ها، دامپروری و آبزی‌پروری اختصاص دارند.
همچنین دانشگاه آزاد اسلامی بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ عضو هیئت علمی تمام‌وقت و متخصص در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف کشاورزی، علوم زراعی، باغبانی، گیاه‌پزشکی و صنایع غذایی دارد که در قالب شبکه گسترده پژوهشگران یا کنسرسیوم‌های تخصصی غذایی فعالیت می‌کنند.
در حوزه زیرساخت‌ها و دانش فنی نیز دانشگاه آزاد اسلامی دارای ۱۳۰ دانشکده کشاورزی و بیش از چهار هزار باب آزمایشگاه، کارگاه و واحد پژوهشی مرتبط با علوم کشاورزی، خاک‌شناسی، زیست‌فناوری و کشت بافت است.
در مجموع، این زیرساخت‌ها و ظرفیت‌ها اکنون در راستای تحقق فرامین اخیر رهبر معظم انقلاب و همکاری با دستگاه‌های مسئول، در قالب ستاد امنیت غذایی و طرح جهش تولید در دیمزارها به میدان آمده‌اند تا به‌عنوان بازوی علمی و اجرایی کشور عمل کنند.
دانشگاه آزاد اسلامی چه ظرفیتی برای مشارکت در طرح توسعه و افزایش بهره‌وری دیمزارها دارد؟
دانشگاه آزاد اسلامی به دلیل گستردگی کشوری، زیرساخت‌های کم‌نظیر در اقلیم‌های مختلف و در اختیار داشتن زنجیره‌ای از دانش فنی تا عرصه عملیاتی، می‌تواند نقش کلیدی به‌عنوان بازوی علمی، ترویجی و فناورانه در طرح ملی جهش تولید و افزایش بهره‌وری در دیمزارها ایفا کند. در همین راستا، ظرفیت‌های اختصاصی دانشگاه آزاد اسلامی برای این طرح را می‌توان در چند محور اساسی بیان کرد:
نخست؛ ظرفیت‌های فنی، به‌نژادی و فیزیولوژی گیاهی: همان‌طور که می‌دانیم، دیم‌کاری موفق بیش از هر چیز به ارقام مقاوم، مدیریت زمان و بهینه‌سازی فیزیولوژی گیاهی وابسته است. در همین راستا، تولید، تکثیر و آزمون ارقام سازگار با تنش خشکی نقش مؤثری ایفا می‌کند. همچنین ظرفیت علمی استادان زراعت دانشگاه در تدوین الگو‌های تناوب پایدار، مانند تناوب غلات با لگوم‌ها، دانه‌های روغنی دیم نظیر کلزا و کاملینا، نخود و علوفه‌های دیم برای تثبیت نیتروژن و حفظ حاصل‌خیزی خاک، می‌تواند به کار گرفته شود.
دوم؛ دانش کشاورزی حفاظتی و مدیریت آب و خاک: دانش و تجهیزات تخصصی در زمینه روش‌های کم‌خاک‌ورزی یا بی‌خاک‌ورزی، حفظ بقایای گیاهی روی سطح خاک و کاربرد هیدروژل‌ها و مالچ‌های بیولوژیک برای کاهش تبخیر می‌تواند مؤثر واقع شود. همچنین استفاده از آزمایشگاه‌های خاک‌شناسی برای نقشه‌برداری حاصل‌خیزی خاک و توسعه کود‌های زیستی مانند قارچ‌های مایکوریزا و باکتری‌های محرک رشد، به‌منظور افزایش جذب آب و فسفات در شرایط دیم، بسیار حائز اهمیت است.
سوم؛ فناوری‌های نوین و مهندسی اقلیم: بارورسازی ابر‌ها و پایش جوی توسط شرکت‌های دانش‌بنیان و تیم‌های تخصصی هواشناسی و ژئوفیزیک دانشگاه آزاد اسلامی، امکان اجرای سامانه‌های بارورسازی را برای تقویت بارش در حوزه‌های دیم‌خیز فراهم می‌کند. همچنین استفاده از پهپاد‌ها و سامانه‌های سنجش از راه دور برای پایش تنش رطوبتی، سبزینگی مزارع، پیش‌بینی عملکرد و مبارزه هدفمند با آفات و علف‌های هرز در سطوح وسیع، بسیار حائز اهمیت است.
چهارم؛ مزارع پایلوت و مزارع الگویی: واحد‌های مستقر در استان‌های غربی، شمال غربی و دامنه‌های زاگرس و البرز، مزارعی در اختیار دارند که می‌توانند به‌عنوان پایلوت‌های میدانی انتقال فناوری عمل کنند. کشاورزان دیم‌کار معمولاً ریسک‌گریز هستند؛ بنابراین تبدیل مزارع دانشگاه به پایلوت‌های مقایسه‌ای، یکی از مؤثرترین ابزار‌ها برای ترغیب و پذیرش فناوری از سوی کشاورزان محلی است.
پنجم؛ شبکه آزمایشگاهی ساها: وجود بیش از چهار هزار آزمایشگاه و کارگاه مجهز تحت شبکه یکپارچه آزمایشگاهی ساها، از جمله توانمندی‌های دانشگاه در این زمینه است.
ششم؛ شبکه گسترده نیروی انسانی و ظرفیت آموزش و ترویج کشاورزان: همان‌طور که اشاره کردم، بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ عضو هیئت علمی و پژوهشگر کشاورزی در سراسر کشور حضور دارند که با ساختاردهی مأموریت‌محور و با هدف اتصال دانشگاه به وزارت جهاد کشاورزی و ستاد اجرایی فرمان امام می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند. این استادان با برگزاری دوره‌های بازآموزی، کارگاه‌های مهارتی و روز مزرعه، به ارتقای سطح دانش کارشناسان پهنه، ناظران طرح جهش تولید در دیمزارها و کشاورزان محلی در شهرستان‌های مختلف کمک خواهند کرد.
آیا بخشی از اراضی دانشگاه آزاد می‌تواند به مزارع الگویی و محل آزمون فناوری‌های جدید کشاورزی تبدیل شود؟
تبدیل بخشی از اراضی دانشگاه آزاد اسلامی به مزارع الگویی و ایستگاه‌های آزمون میدانی فناوری‌های نوین در دیم، نه‌تنها امکان‌پذیر است، بلکه یکی از هوشمندانه‌ترین و عملیاتی‌ترین گام‌ها برای ورود این دانشگاه به حوزه بهره‌وری دیمزارها و امنیت غذایی به شمار می‌رود. دلایل این انطباق، حوزه‌های اجرایی و الگوی پیاده‌سازی آن را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
دانشگاه آزاد اسلامی در بیش از ۴۰۰ واحد و مرکز در سراسر کشور، از مناطق سردسیر و کوهستانی زاگرس و آذربایجان تا اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک مرکز و شرق ایران، زمین زراعی در اختیار دارد. این تنوع اجازه می‌دهد فناوری‌ها در بوم‌سازگان‌های مختلف به‌صورت هم‌زمان آزمایش و بومی‌سازی شوند.
از آنجا که کشاورزان دیم‌کار معمولاً بنیه مالی ضعیف‌تر و ریسک‌گریزی بالاتری دارند و تا زمانی که نتیجه یک روش نوین را در عمل و در منطقه خود نبینند، به سمت آن نمی‌روند، مزارع دانشگاه آزاد اسلامی می‌توانند این ریسک اولیه را جذب کنند و تفاوت عملکرد را در شرایط واقعی نشان دهند.
دانشگاه می‌تواند با ایجاد کرت‌های مقایسه‌ای بین کشت‌های مرسوم با شخم عمیق و روش‌های کم‌خاک‌ورزی و بی‌خاک‌ورزی و همچنین آزمون روش‌های حفظ بقایای گیاهی و حفظ رطوبت پروفیل خاک در فصل تابستان و پاییز، اهمیت روش‌های نوین خاک‌ورزی را به کشاورزان مناطق دیم نشان دهد.
در حوزه بذر نیز می‌توان با مقایسه ارقام جدید گندم و جو دیم، دانه‌های روغنی کاملینا و کلزای دیم و لگوم‌های مناطق سردسیر مانند نخود و عدس پاییزه، از طریق آزمون میدانی بذر‌های پرایم‌شده، پوشش‌دار و پوشش‌داده‌شده با پلیمر‌های نگهدارنده رطوبت و باکتری‌های محرک رشد، زمینه انتقال فناوری‌های نوین به دیمزارها را فراهم کرد.
چه شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز تحقیقاتی و گروه‌های دانشگاهی می‌توانند در حوزه بذر، خاک، آب، مکانیزاسیون و افزایش عملکرد دیمزارها وارد این طرح شوند؟
تمامی شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه کشاورزی و مراکز تحقیقات کشاورزی می‌توانند بخشی از این طرح شوند؛ با این حال، برای عبور از مرحله پژوهش‌های بایگانی‌شده و مقالات صرف و تبدیل پژوهش‌های پیونددهنده آب، خاک، غذا و انرژی به پروژه‌های اجرایی، تجاری و مأموریت‌محور در سطح کشور، دانشگاه آزاد اسلامی نیازمند اصلاح ساختار انگیزشی، بازآفرینی سازوکار‌های واسط و اتصال ارگانیک به بازار و حاکمیت است.
این فرایند از طریق چند گام و راهبرد عملیاتی محقق می‌شود:
نخست؛ تعریف چالش‌های واقعی بر بستر برنامه علمی: در این زمینه باید رویکرد پژوهش‌های کاربردی از عرضه‌محوری به تقاضامحوری تغییر کند.
دوم؛ استقرار دفاتر توسعه فناوری و انتقال یافته‌ها در استانها: این دفاتر در واقع حلقه مفقوده اصلی در دانشگاه‌ها هستند و نقش نهاد ترجمه زبان فنی به زبان اقتصادی و اجرایی را ایفا می‌کنند.
سوم؛ ورود دانشگاه به مدل‌های همکاری و قرارداد‌های کلان: همان‌طور که می‌دانیم، بحران آب، خاک، غذا و انرژی یک زنجیره متصل است و راه‌حل‌های تک‌رشته‌ای پاسخگوی آن نیست. بنابراین، تشکیل کنسرسیوم‌های تخصصی بین‌استانی دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند به اتصال واحد‌های غرب کشور و مناطق دیم‌خیز با سایر واحدها منجر شود.
همچنین توسعه اراضی زراعی دانشگاه در قالب مدل مشارکت عمومی ـ خصوصی، از طریق واگذاری مزرعه دانشگاه به سرمایه‌گذار یا کشاورز صنعتی، امکان‌پذیر است؛ به این شرط که دانش فنی، نظارت و اصلاح بذر توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تأمین شود.
چهارم؛ تغییر نظام ارتقا و انگیزشی اعضای هیئت علمی: این نظام باید به‌گونه‌ای اصلاح شود که حل مسائل میدانی در فرایند ارتقا وزن بیشتری داشته باشد و تأسیس هسته‌ها و شرکت‌های زایشی تسهیل شود.
پنجم؛ احداث مزارع زنده نوآوری و هاب‌های تلفیقی آب، انرژی و غذا: در این زمینه، دانشگاه آزاد اسلامی هزاران هکتار زمین و نور فراوان در استان‌های مختلف خشک و نیمه‌خشک دارد و می‌تواند بستری برای اجرای پروژه‌های مقیاس‌پذیر، مانند توسعه طرح‌های اگری‌ولتائیک یا استفاده از ظرفیت بازچرخانی پساب‌های شهری برای توسعه چوب و دانه‌های روغنی باشد.
دانشگاه آزاد چگونه می‌تواند پژوهش‌های خود را در حوزه آب، خاک، غذا و انرژی به پروژه‌های اجرایی و قابل استفاده در کشور متصل کند؟
برای اتصال پژوهش‌های دانشگاه آزاد اسلامی در حوزه چالش‌های آب، غذا، خاک و انرژی به پروژه‌های عملیاتی، کاربردی و ثروت‌آفرین در کشور، نیازمند گذار از مدل پژوهش مقاله‌محور به پژوهش مسئله‌محور و مبتنی بر مأموریت هستیم.
دانشگاه آزاد اسلامی به دلیل مزیت منحصر‌به‌فرد گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی واحد‌های دانشگاهی، اراضی و مزارع تحقیقاتی وسیع و زیرساخت‌های آزمایشگاهی متمرکز مانند سامانه ساها، پتانسیل بالایی در این حوزه دارد. برای تحقق این هدف می‌توان راهکار‌های عملیاتی و راهبردی زیر را در نظر گرفت:
نخست؛ فعال‌سازی واقعی و تقاضامحور سامانه پایش آزاد: سامانه پایش آزاد ساختار خوبی ایجاد کرده است، اما برای خروج از حالت تئوریک، نیازمند اقداماتی نظیر عقد تفاهم‌نامه با دستگاه‌های اجرایی مرتبط و همچنین اختصاص گرنت‌های مشترک مسئله‌محور است.
دوم؛ بهره‌گیری از اراضی و مزارع دانشگاه به‌عنوان مزارع نمایشی و پایلوت: همان‌طور که اشاره شد، در دانشگاه آزاد اسلامی زمین‌ها و مزارع بسیاری وجود دارد که ممکن است برخی از آنها غیرفعال یا کم‌بازده باشند. برای بهره‌گیری از این اراضی می‌توان اقداماتی نظیر تبدیل آنها به مزارع الگویی، کشت گیاهان مقاوم و راهبردی و دعوت از کشاورزان و بهره‌برداران پیشرو در مناطق دیم‌خیز را انجام داد.
سوم؛ ایجاد کنسرسیوم‌های استانی بر پایه آمایش سرزمینی: به‌جای موازی‌کاری واحدها، باید مأموریت‌های استانی و منطقه‌ای مشخصی در حوزه‌های مختلف تعیین شود؛ از جمله در حوزه آب و خاک در مناطق خشک و کویری و در حوزه غذا و خاک در مناطق زاگرس و شمال کشور.
چهارم؛ تأسیس مراکز نوآوری و شتاب‌دهنده‌های کشاورزی: این مراکز با رویکرد کشاورزی دیم و در راستای تسهیل تجاری‌سازی زیست‌فناوری و بذر و کاربرد فناوری‌های دیجیتال در پایش رطوبت خاک و مصرف آب می‌توانند فعالیت کنند. همچنین تأسیس شرکت‌های زایشی و سهامداری دانشگاه با اعضای هیئت علمی و بخش خصوصی از دیگر اقداماتی است که می‌توان در این مسیر انجام داد.
انتهای پیام/