هنر در سنت ایرانی به معنای جامع فضیلت‌های انسانی است
به گزارش خبرنار خبرگزاری آنا، نشست تخصصی «مسئله ایران و هویت ایرانی» از سلسله نشست‌های علمی با عنوان «گفت‌و‌گو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی»،شامگاه سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه برگزار شد.
در این نشست، دکتر قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی و دکتر حسن بلخاری، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، به ایراد سخنرانی پرداختند. همچنین مدیریت این نشست علمی را دکتر زهرا حاجی‌شاه‌کرم بر عهده داشت.
دکتر حسن بلخاری، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، در این نشست، با اشاره به ضرورت بازخوانی میراث فکری و تمدنی ایران، به تبیین ریشه‌شناختی و فلسفی مفهوم «هنر» در متون باستانی ایران پرداخت و گفت: برای شناخت هویت ایرانی باید به مفاهیم بنیادینی بازگردیم که در متون اوستایی و پهلوی شکل گرفته و در دوره‌های بعدی در فرهنگ و اندیشه ایرانی استمرار یافته‌اند. یکی از این مفاهیم، واژه هنر است که در مصرع مشهور فردوسی، «هنر نزد ایرانیان است و بس»، بازتابی از معنایی عمیق و فراتر از برداشت امروزی ما از هنر دارد.
وی با اشاره به سه مفهوم هنر، فن و صناعت افزود: در طول تاریخ، این مفاهیم گاه به جای یکدیگر به کار رفته‌اند، اما آنچه در سنت ایرانی با واژه هنر بیان شده، معنایی متمایز دارد. فن و صناعت بیشتر به مهارت و توانایی در انجام یک عمل اشاره می‌کنند، درحالی‌که هنر در متون کهن ایرانی واجد معنایی اخلاقی، وجودی و فضیلت‌محور است. بنابراین، هنگامی که فردوسی از هنر سخن می‌گوید، نباید معنای رایج امروزی آن، یعنی موسیقی، معماری یا دیگر رشته‌های هنری، را به بیت او تحمیل کنیم.
بلخاری با تشریح ریشه‌شناسی واژه هنر در زبان‌های باستانی ایران اظهار کرد: برای فهم این مفهوم باید به ساختار واژگانی آن در زبان اوستایی بازگردیم. در این زبان، پیشوند «هو» بار معنایی مثبت و فضیلت‌بخش دارد و بر نیکویی، زیبایی، شایستگی و کمال دلالت می‌کند. این پیشوند در ترکیب با واژه‌های دیگر، معنایی از نیکویی و کمال به آنها می‌بخشد. از همین منظر، ترکیباتی، چون هومن و هوشنگ نیز در سنت زبانی و فرهنگی ایران با مفاهیمی از نیک‌اندیشی و نهاد نیک پیوند دارند.
این استاد دانشگاه در ادامه به کاربرد واژه هنر در گات‌ها، بخش مهمی از اوستا، اشاره کرد و گفت: در بررسی متون اوستایی باید میان اعتبار بخش‌های مختلف این مجموعه تمایز قائل شد. گات‌ها یا گاهان، سرود‌هایی منسوب به زرتشت هستند که از جایگاه ویژه‌ای در سنت زرتشتی برخوردارند. بررسی کاربرد واژه هنر در این متون می‌تواند ما را به معنای اصیل آن در فرهنگ ایرانی نزدیک کند.
وی با اشاره به نخستین کاربرد این واژه در گات‌ها تصریح کرد: در یکی از سرود‌های اوستا، هنر در پیوند با شناخت و تمایز میان کردار نیک و بد مطرح می‌شود. این کاربرد نشان می‌دهد که هنر در تلقی ایرانی، صرفاً یک توانایی یا مهارت نیست، بلکه با قوه تشخیص اخلاقی و تمییز نیک از بد ارتباط دارد. نکته مهم‌تر آن است که در این کاربرد، هنر با صفتی الهی و ایزدی نیز پیوند می‌خورد؛ ازاین‌رو، می‌توان گفت که در بنیاد اندیشه ایرانی، هنر با حقیقتی اخلاقی و معنوی نسبت دارد.
بلخاری با اشاره به دومین کاربرد واژه هنر در گات‌ها ادامه داد: در این بخش، هنر در ارتباط با «منش نیک» و مفهوم «بهمن» قرار می‌گیرد. بهمن در سنت زرتشتی جایگاه ویژه‌ای دارد و با خرد، اندیشه نیک و عقل پیوند خورده است. بنابراین، از کنار هم قرار گرفتن این دو کاربرد می‌توان به نتیجه‌ای مهم رسید: در اندیشه ایرانی، هنر از خرد جدا نیست و بدون خرد نمی‌توان از هنر به معنای اصیل آن سخن گفت.
وی افزود: همین پیوند میان هنر و خرد را در شاهنامه فردوسی نیز به‌روشنی مشاهده می‌کنیم. در بسیاری از مواضع شاهنامه، هنر در کنار خرد قرار گرفته است؛ زیرا خرد جوهر و بنیاد هنر ایرانی است. بر این اساس، هنر در سنت ایرانی به معنای صورت‌گرایی محض یا مهارت ظاهری نیست، بلکه بازنمایی معنا و تجلی فضیلت در وجود انسان است.
این پژوهشگر فلسفه هنر در بخش دیگری از سخنان خود با ورود به متون پهلوی، به‌ویژه کتاب پنجم دینکرد، اظهار کرد: پس از بررسی گات‌ها، باید به متون پهلوی مراجعه کنیم که در تفسیر و شرح سنت اوستایی نقش مهمی دارند. در فصل چهارم کتاب پنجم دینکرد، ذیل بحث برگزیدگی و برتری تخمه ایرانیان، مجموعه‌ای از صفات و فضیلت‌های اخلاقی برشمرده شده که می‌توان آنها را در فهم معنای هنر در فرهنگ باستانی ایران بسیار راهگشا دانست.
وی ادامه داد: در این متن، ویژگی‌هایی همچون خرد نیک، نیکویی، پیمان‌داری، سپاسگزاری، شرم و آزرم، امیدواری، بخشندگی، راستی، آزادگی و دوست داشتن نیکان در شمار صفات و فضیلت‌های مورد تأکید قرار گرفته‌اند. به نظر می‌رسد هنگامی که فردوسی می‌گوید «هنر نزد ایرانیان است و بس»، معنای این سخن را باید در همین منظومه فضیلت‌ها جست‌و‌جو کرد. بنابراین، هنر در اینجا به مجموعه‌ای از خصال اخلاقی و انسانی اشاره دارد که در سنت ایرانی ارزش بنیادین داشته‌اند.
بلخاری با تأکید بر اینکه این برداشت نباید به نوعی برتری‌جویی قومی تعبیر شود، خاطرنشان کرد: سخن از فضیلت‌های ایرانی به معنای ادعای برتری ذاتی یک قوم بر دیگر اقوام نیست. مسئله، جایگاه یک سنت تمدنی و مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی است که در فرهنگ ایران صورت‌بندی شده‌اند. حتی می‌توان احتمال داد که در این روایت، ایرانیان حامل و گسترش‌دهنده فضیلت‌هایی هستند که قابلیت تعمیم به سراسر جهان انسانی را دارند.
وی در ادامه، با اشاره به مفهوم «فره» در سنت ایرانی، آن را با تحقق فضیلت‌ها در وجود انسان مرتبط دانست و گفت: صرف شناخت فضیلت‌ها برای برخورداری از حقیقت آنها کافی نیست؛ بلکه انسان باید برای تحقق این فضایل در وجود خود تلاش کند. فضیلت هنگامی ارزش حقیقی پیدا می‌کند که از سطح شناخت و آگاهی فراتر رود و در شخصیت و زندگی انسان متجلی شود. به بیان دیگر، انسان باید آنچه را در وجودش بالقوه است، به فعلیت برساند.
این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم فرهنگ در زبان و اندیشه ایرانی افزود: یکی از معانی بنیادین فرهنگ را می‌توان در پروردن، برکشیدن و به فعلیت رساندن استعداد‌ها و ظرفیت‌های انسانی جست‌و‌جو کرد. انسان مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و فضیلت‌های بالقوه دارد و فرهنگ زمینه شکوفایی و ظهور آنها را فراهم می‌کند. بنابراین، فرهنگ صرفاً انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات و آداب نیست، بلکه فرایندی برای تعالی انسان و تحقق ظرفیت‌های وجودی اوست.
بلخاری در ادامه به کاربرد‌های دیگر واژه هنر در متون پهلوی اشاره کرد و گفت: در برخی از این متون، هنر در پیوند با انتقال و حفظ فضیلت‌ها در نسل‌های مختلف مطرح می‌شود. این نکته نشان می‌دهد که هنر صرفاً ویژگی فردی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از میراث اخلاقی و فرهنگی یک جامعه باشد که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.
وی همچنین با اشاره به کاربرد واژه «آهو» در شاهنامه و متون ادبی فارسی اظهار کرد: در برخی از کاربرد‌های کهن، آهو در معنای نقص، عیب و نقطه مقابل فضیلت به کار رفته است. بنابراین، وقتی در متون ادبی از اجتماع هنر‌ها و وجود یک آهو سخن گفته می‌شود، باید این واژه را در چارچوب معنایی آن در زبان کهن فهم کرد، نه صرفاً با معنای امروزی آن. این کاربرد نیز نشان‌دهنده تقابل میان فضیلت و نقص در نظام مفهومی فرهنگ ایرانی است.
بلخاری در جمع‌بندی سخنان خود تصریح کرد: بر اساس بررسی متون اوستایی و پهلوی، هنر در سنت ایرانی معنایی جامع و فضیلت‌محور دارد و به مجموعه‌ای از کمالات اخلاقی و انسانی اشاره می‌کند. ازاین‌رو، هنگامی که فردوسی می‌گوید «هنر نزد ایرانیان است و بس»، منظور او صرفاً مهارت‌های هنری به معنای متداول نیست، بلکه مجموعه‌ای از فضایل همچون خرد، نیک‌اندیشی، راستی، آزادگی، پیمان‌داری و بخشندگی است. امید آن است که جامعه ایرانی نه‌فقط به میراث‌دار این ارزش‌ها، بلکه به محقق‌کننده آنها در زندگی فردی و اجتماعی تبدیل شود.
ایران فراتر از جغرافیاست؛ هویت و میراث تمدنی ایران بر بنیان انسان و اخلاق استوار است
دکتر قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در سخنرانی خود با موضوع «مسئله ایران و هویت ایرانی»، با اشاره به جایگاه تاریخی و تمدنی ایران اظهار کرد: امروز بیش از گذشته اهمیت ایران را درک می‌کنیم. شاید در گذشته ایران را بیشتر به‌مثابه یک جغرافیا می‌دیدیم، اما اکنون درمی‌یابیم که ایران صرفاً یک سرزمین نیست، بلکه میراثی معنوی، تاریخی و تمدنی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته است. برای فهم این میراث باید از سطح جغرافیا فراتر برویم و به لایه‌های عمیق اندیشه، اخلاق و هویت ایرانی توجه کنیم.
وی در ادامه با اشاره به کتاب «تربیت کوروش» اثر گزنفون، فیلسوف و مورخ یونانی، گفت: گزنفون این اثر را در دوران طلایی آتن نوشت و در آن تصویری از نوعی قدرت سیاسی ارائه کرد که بنیان آن نه صرفاً اقتدار و سلطه، بلکه اخلاق، فضیلت و دانایی است. اهمیت این کتاب در آن است که نویسنده، در متن سنت فکری یونان، به الگویی از فرمانروایی توجه می‌کند که در آن اخلاق مبنای قدرت قرار می‌گیرد. پرسش اساسی این است که چه میراثی در فرهنگ ایرانی وجود داشته که امکان پرورش چنین الگویی از فرمانروایی را فراهم کرده است؟ بنابراین، موضوع اصلی صرفاً شخصیت کوروش نیست، بلکه میراث فکری و اخلاقی‌ای است که در پس این تصویر تاریخی قرار دارد.
پورحسن با تأکید بر ضرورت توجه به نحوه بازنمایی ایران در اندیشه غربی، به دیدگاه‌های میشل فوکو و ادوارد سعید اشاره کرد و افزود: فوکو در تبارشناسی دانش نشان می‌دهد که چگونه نظام‌های معرفتی با مناسبات قدرت پیوند می‌خورند. ادوارد سعید نیز در کتاب «شرق‌شناسی» توضیح می‌دهد که چگونه غرب از طریق سازوکار‌های معرفتی و فرهنگی، تصویری از شرق ساخته و آن را به موضوع شناخت و مطالعه خود تبدیل کرده است. از این منظر، شرق صرفاً آن چیزی نیست که در واقعیت وجود دارد، بلکه در بسیاری از موارد، در چارچوب نظام بازنمایی و شناخت غربی ساخته و تعریف شده است. بنابراین، برای فهم مسئله ایران باید به این نکته توجه کنیم که ایران چگونه در نگاه دیگران بازنمایی شده و خود چه روایتی از میراث و هویت خویش ارائه می‌کند.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به برخی آثار معاصر در حوزه ژئوپلیتیک و آینده قدرت جهانی، اظهار کرد: در کتاب «جهان در صد سال آینده» نوشته جورج فریدمن، به جایگاه تمدن‌ها و هویت‌های تاریخی در تداوم قدرت جهانی توجه شده است. در این چارچوب، ایران از جمله کشور‌هایی معرفی می‌شود که از هویتی تاریخی، منسجم و دارای استمرار تمدنی برخوردار است. برای توضیح این ویژگی می‌توان از استعاره سرو استفاده کرد؛ درختی که ممکن است در برابر طوفان‌ها خم شود، اما نمی‌شکند و ریشه‌های آن همچنان پابرجا می‌ماند. این تصویر بیانگر تداوم تاریخی و فرهنگی ایران در مواجهه با بحران‌ها و دگرگونی‌های متعدد است.
وی با اشاره به اهمیت میراث تمدنی در معادلات قدرت جهانی تصریح کرد: در تحلیل‌های ژئوپلیتیک، قدرت کشور‌ها را نمی‌توان صرفاً با شاخص‌های اقتصادی، نظامی و جغرافیایی سنجید. ممکن است بتوان زیرساخت‌های اقتصادی و بنادر یک کشور را مختل کرد، اما میراث تاریخی و معنوی آن را نمی‌توان به‌آسانی از میان برد. آنچه هویت یک ملت را پایدار می‌کند، لایه‌های عمیق تاریخی و فرهنگی و احساس تعلقی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته است. از این منظر، فهم جایگاه ایران در معادلات جهانی بدون شناخت میراث تمدنی و هویت تاریخی آن ممکن نیست.
پورحسن در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مفهوم آتش در شعر حافظ، آن را استعاره‌ای از استمرار حیات معنوی و فرهنگی ایران دانست و گفت: حافظ در اشعار خود بار‌ها از آتش سخن می‌گوید؛ آتشی که خاموش نمی‌شود و همواره در دل انسان زنده است. این آتش را می‌توان نمادی از روشنایی، خرد و بنیان‌های اخلاقی فرهنگ ایرانی دانست. در سنت ایرانی، سه اصل پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک، بیانگر پیوند میان اندیشه، زبان و عمل اخلاقی هستند. این میراث اخلاقی در دوره‌های مختلف تاریخ ایران استمرار یافته و در آثار شاعران و متفکران بازتاب پیدا کرده است.
وی همچنین با اشاره به توجه فریدریش نیچه به شخصیت زرتشت اظهار کرد: یکی از دلایل توجه نیچه به زرتشت، پیوند اندیشه او با مفاهیمی، چون انسان، قدرت و اخلاق است. در سنت فکری ایران نیز انسان و خرد جایگاهی بنیادین دارند و این مسئله را می‌توان در سرود‌های گاهانی و آموزه‌های زرتشت مشاهده کرد؛ جایی که خردمندی و مسئولیت اخلاقی انسان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه ایران را نباید صرفاً به قلمرو جغرافیایی آن تقلیل داد، افزود: ایران یک موطن معنوی و هویتی است که جاذبه آن در طول قرن‌ها استمرار داشته است؛ به‌گونه‌ای که حتی کسانی که در مقاطعی از تاریخ در برابر ایران قرار گرفته‌اند، در نهایت تحت تأثیر میراث فرهنگی و فکری آن قرار گرفته‌اند. برای نمونه، برخی متفکران به تأثیر عمیق فرهنگ ایرانی بر سنت‌های علمی و اخلاقی جهان اسلام اشاره کرده‌اند. همچنین، نقش دانشمندانی، چون ابن‌سینا و ابوریحان بیرونی در گسترش زبان فارسی و انتقال مفاهیم علمی و فلسفی به این زبان، بخشی از همین میراث تمدنی است.
پورحسن با اشاره به جایگاه ابن‌سینا در تحول زبان و اندیشه فارسی ادامه داد: ابن‌سینا و فارابی به ظرفیت‌های زبان فارسی برای بیان مفاهیم عمیق حکمی توجه داشتند. ابن‌سینا در کنار آثار عربی خود، آثاری به فارسی نوشت و در توسعه زبان فارسی در حوزه‌های فلسفی و علمی نقش داشت. همچنین، سهروردی در آثار خود از میراث ایران باستان با عنوان «حکمت خسروانی» و حکمت نوری یاد می‌کند. این توجه نشان می‌دهد که سنت فلسفی ایران اسلامی، خود را در امتداد لایه‌هایی از میراث فکری و معنوی ایران پیش از اسلام نیز تعریف کرده است.
وی در ادامه بحث خود درباره مسئله ایران، به سه الگوی مواجهه قدرت‌های غربی با ایران اشاره کرد و گفت: برای فهم جایگاه ایران در نگاه سیاست‌گذاران غربی باید میان سه الگوی دولت ـ ملت، امپراتوری و هویت تمدنی تمایز قائل شد. در الگوی نخست، ایران همچون یک دولت ـ ملت در نظر گرفته می‌شود که قواعد پذیرفته‌شده نظام بین‌الملل را رعایت می‌کند و در چارچوب نظم مسلط جهانی قرار می‌گیرد. در این وضعیت، مسئله‌ای اساسی برای قدرت‌های غربی وجود نخواهد داشت؛ زیرا ایران در محدوده قواعد و مناسبات تعریف‌شده از سوی آنان عمل خواهد کرد.
این استاد دانشگاه افزود: الگوی دوم، مواجهه با ایران به‌مثابه یک امپراتوری تاریخی است. ایران در گذشته قلمرو گسترده‌ای داشته و از ساختار‌های سیاسی و ارتباطی وسیعی برخوردار بوده است؛ بااین‌حال، مسئله اصلی ایران معاصر را نمی‌توان صرفاً در احیای الگوی امپراتوری جست‌و‌جو کرد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، الگوی سوم، یعنی هویت تمدنی و معنوی ایران است.
پورحسن با تأکید بر اهمیت این الگو تصریح کرد: مسئله اصلی ایران در نگاه برخی تحلیلگران غربی، صرفاً قدرت نظامی، اقتصادی یا حتی ادعای امپراتوری نیست، بلکه هویتی است که می‌تواند صورت‌بندی متفاوتی از زندگی، انسان و جهان ارائه کند. ایران حامل نوعی عالمیت و تلقی تمدنی است که با برخی مبانی مسلط تمدن غربی تفاوت دارد. اگر این هویت در پی ارائه الگویی متفاوت از حیات انسانی باشد، طبیعی است که در چارچوب نظم موجود با چالش مواجه شود. بنابراین، مسئله اصلی را باید در تفاوت میان دو تلقی از انسان، اخلاق و زندگی اجتماعی جست‌و‌جو کرد.
وی در تبیین این تفاوت به نقد‌های فلسفی درباره تمدن مدرن اشاره کرد و گفت: یکی از نقد‌های مهم به تمدن جدید، تهی‌شدن انسان از خویشتن و بیگانگی او با حقیقت وجودی خویش است. این مسئله را می‌توان در آثار مارکس درباره ازخودبیگانگی و نیز در برخی تحلیل‌های فلسفی از پیامد‌های تمدن مدرن مشاهده کرد. تمدن جدید، با وجود برخورداری از امکانات گسترده مادی، رفاهی و فناورانه، ممکن است انسان را از هویت و حقیقت وجودی خود دور کند. در مقابل، یکی از ظرفیت‌های میراث فکری ایران، توجه به انسان اصیل و بازگشت به بنیان‌های اخلاقی و معنوی حیات انسانی است.
این استاد دانشگاه در پایان با تأکید بر ضرورت بازخوانی مستمر میراث ایرانی اظهار کرد: ما باید به‌طور مداوم درباره ایران و بنیان‌های فکری و تمدنی آن بیندیشیم. سخن گفتن از خرد ایرانی به معنای برتری‌جویی ملی یا قوم‌مداری نیست؛ بلکه مراد، نوعی از تفکر است که بر انسان، اخلاق و خردورزی تأکید دارد. مسئله اصلی، بازشناسی ظرفیت‌های این میراث برای ارائه تصویری انسانی‌تر و اخلاقی‌تر از تمدن و زندگی اجتماعی است. از این منظر، هویت ایرانی صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات تاریخی یا مؤلفه‌های جغرافیایی نیست، بلکه سنتی زنده و پویاست که می‌تواند در مواجهه با مسائل جهان معاصر همچنان الهام‌بخش باشد.
کافه‌ها باید به جای فروش حال خوب، پرسش و اندیشه عرضه کنند
زهرا حاجی‌شاه‌کرم، پژوهشگر و مدرس دانشگاه و مدیر نشست، در آغاز این برنامه با اشاره به نسبت میان اندیشه، زندگی روزمره، دانش، تجربه زیسته و هویت، اظهار کرد: پرسشی که مبنای شکل‌گیری این سلسله نشست‌ها قرار گرفته، این است که چگونه می‌توان بخشی از فضای زندگی روزمره را به مجالی برای اندیشیدن درباره مسائل مشترک تبدیل کرد؛ فضایی که در آن، گفت‌و‌گو صرفاً به بیان دیدگاه‌ها محدود نشود، بلکه شنیدن دیگری نیز به اندازه سخن گفتن اهمیت داشته باشد و اختلاف‌نظر‌ها به نقطه آغاز فهم عمیق‌تر تبدیل شوند.
وی افزود: دیدار فکری زمانی امکان‌پذیر می‌شود که نخست این امکان را بپذیریم که دیگری ممکن است چیزی را ببیند که از نگاه ما مغفول مانده است. با چنین نگرشی، گفت‌و‌گو دیگر صرفاً مبادله دانسته‌ها نیست، بلکه آمادگی برای بازاندیشی در دانسته‌های خودمان است. در این فرایند، پرسش و پاسخ شکل می‌گیرد و افراد فرصت می‌یابند در باور‌ها و دریافت‌های پیشین خود تجدیدنظر کنند.
حاجی‌شاه‌کرم در ادامه با تشریح فلسفه برگزاری این نشست‌ها در محیط‌های فرهنگی و کافه‌ها، به دیدگاه یورگن هابرماس درباره مفهوم «حوزه عمومی» اشاره کرد و گفت: هابرماس در کتاب «دگرگونی ساختاری حوزه عمومی» به نقش کافه‌ها و محافل ادبی و گفت‌وگویی در قرن هفدهم و هجدهم اروپا می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این فضاها به محافلی برای نقد ادبی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تبدیل شدند. از این منظر، کافه صرفاً محلی برای گذران اوقات فراغت و صرف غذا و نوشیدنی نیست، بلکه می‌تواند به نهادی برای شکل‌گیری حوزه عمومی و تولید معنا تبدیل شود.
وی ادامه داد: اهمیت برگزاری چنین نشست‌هایی در محیط‌های فرهنگی این است که می‌توانند ما را تا حدودی از اقتدار رسمی و سلسله‌مراتب رایج در دانشگاه‌ها دور کنند. در این فضاها، افراد با پیشینه‌ها و مشاغل مختلف، از هنرمند و روزنامه‌نگار گرفته تا پزشک، پرستار و صاحبان مشاغل گوناگون، امکان حضور و مشارکت در گفت‌و‌گو را پیدا می‌کنند. هدف این نیست که صرفاً سخنرانی انجام شود و دیگران شنونده باشند، بلکه می‌خواهیم افراد در فرایند گفت‌و‌گو مشارکت کنند، استدلال‌های یکدیگر را بشنوند و به نقد و بازاندیشی در دانسته‌های خود بپردازند.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت برابری در گفت‌و‌گو تصریح کرد: حضور افراد از اقشار و گروه‌های مختلف به معنای نادیده گرفتن نابرابری‌های اجتماعی نیست، بلکه به معنای پذیرش قدرت استدلال در برابر قدرت ناشی از منزلت و موقعیت اجتماعی است. در چنین فضایی، آنچه باید مبنای داوری قرار گیرد، قوت استدلال‌هاست، نه جایگاه اجتماعی افراد.
وی با اشاره به سه ساحت آموزشی، فرهنگی و اجتماعی در کارکرد مجموعه‌های فرهنگی و کافه‌ها اظهار کرد: در ساحت آموزشی، برگزاری نشست‌های علمی، شاهنامه‌پژوهی، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌پژوهی، جلسات کتاب‌خوانی و گفت‌و‌گو درباره آثار مختلف می‌تواند به خروج دانش از فضای محدود دانشگاه کمک کند. هدف این است که دانش دانشگاهی از زبان تخصصی و گاه پیچیده خود فاصله بگیرد و با تجربه زیسته شهروندان پیوند برقرار کند. به این ترتیب، دانشگاه دیگر تنها محل تولید و نگهداری دانش نخواهد بود، بلکه دانش در ارتباط با جامعه به جریان درمی‌آید.
حاجی‌شاه‌کرم در تبیین کارکرد فرهنگی این فضاها نیز گفت: کافه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی می‌توانند میزبان نشست‌ها، دورهمی‌های علمی و فرهنگی و خوانش و نقد متون باشند و زمینه تعامل میان علاقه‌مندان و پژوهشگران را فراهم کنند. در ساحت اجتماعی نیز این فضاها ظرفیت شکل‌دهی به شبکه‌ای از شهروندان فعال را دارند؛ شبکه‌ای که محدود به سازمان‌ها و نهاد‌های رسمی نیست و می‌تواند متخصصان و افراد اثرگذار در حوزه‌های مختلف را به یکدیگر پیوند دهد. این شبکه‌ها از طریق گفت‌و‌گو و تبادل دیدگاه، در شکل‌گیری و سامان‌دهی افکار عمومی نیز نقش‌آفرین خواهند بود.
وی در عین حال نسبت به این تصور که کافه‌ها به‌خودی‌خود فضا‌هایی روشنفکرانه و دموکراتیک هستند، هشدار داد و افزود: کافه نیز ممکن است به فضایی طبقاتی و محدود به گروهی خاص تبدیل شود و برخی اقشار را از حضور و مشارکت محروم کند. بنابراین، تبدیل کافه به حوزه عمومی واقعی مستلزم فراگیری آگاهانه است؛ به این معنا که زنان، اقلیت‌ها، اقشار کم‌برخوردار و گروه‌هایی که معمولاً از گفت‌و‌گو‌های عمومی کنار گذاشته می‌شوند، امکان حضور و مشارکت داشته باشند. تنها در چنین شرایطی می‌توان از شکل‌گیری یک حوزه عمومی واقعی سخن گفت.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر مسئولیت دانشگاهیان و متخصصان در پیوند دادن دانش با زندگی اجتماعی خاطرنشان کرد: اگر دانش در برج عاج دانشگاه محصور بماند و تولید مقاله و کتاب و برگزاری نشست‌ها صرفاً در محدوده محیط‌های دانشگاهی انجام شود، بخش بزرگی از جامعه از دستاورد‌های علمی و فکری بی‌خبر خواهد ماند. نقش دانشگاهیان در این میان بسیار مهم است؛ آنان می‌توانند پلی میان دانشگاه، کلاس درس، شهر و زندگی روزمره ایجاد کنند و زمینه انتقال و بازاندیشی دانش در بستر جامعه را فراهم آورند.
وی در پایان با بیان اینکه کافه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی نباید صرفاً به دنبال ایجاد فضایی برای سرگرمی و حال خوب باشند، گفت: کافه‌ها در کنار عرضه حال خوب باید پرسش نیز عرضه کنند؛ پرسش‌هایی که زمینه گفت‌و‌گو، پاسخ‌گویی، نقد، بازاندیشی و مهم‌تر از همه، پذیرش دیگری را فراهم آورند.
انتهای پیام/