از تئاتر مسجد تا صحنه‌های حرفه‌ای؛ روایت یک عمر دلبستگی کوروش زارعی به نمایش

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، درگذشت کوروش زارعی، بازیگر، کارگردان و مدیر باسابقه هنر‌های نمایشی، فرصتی برای مرور کارنامه هنرمندی است که بخش مهمی از عمر حرفه‌ای خود را در تئاتر گذراند؛ هنرمندی که اگرچه با نقش‌آفرینی در مجموعه تلویزیونی «یوسف پیامبر» و شخصیت لاوی برای طیف وسیعی از مخاطبان شناخته شد، اما در جهان هنر‌های نمایشی، دغدغه‌هایی فراتر از بازیگری داشت.

زارعی در طول سال‌های فعالیتش، از بازیگری و کارگردانی تا مدیریت مرکز هنر‌های نمایشی حوزه هنری، با تئاتر زندگی کرد. او از آن دسته هنرمندانی بود که درباره وضعیت این هنر کمتر به تعارف و کلی‌گویی بسنده می‌کرد و در گفت‌وگوهایش، چه زمانی که از ضرورت تغییر نسل در تئاتر سخن می‌گفت و چه هنگامی که از مشکلات معیشتی و آموزشی هنرمندان انتقاد می‌کرد، نگاهش را صریح و بی‌پرده بیان می‌کرد.

مرور گفت‌و‌گو‌های اختصاصی او با خبرگزاری آنا در سال‌های مختلف، از سال ۱۳۹۶ تا همین سال‌های اخیر، نشان می‌دهد که دغدغه تئاتر برای زارعی موضوعی مقطعی و وابسته به مسئولیت مدیریتی‌اش نبود؛ او از همان سال‌ها به دنبال ایجاد جریان تازه‌ای در هنر‌های نمایشی، تربیت نیرو‌های جوان و گسترش تئاتر در میان اقشار مختلف جامعه بود.

تئاتری که باید جوان می‌شد

یکی از نخستین گفت‌و‌گو‌های زارعی با آنا به سال ۱۳۹۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که او در جایگاه مدیر مرکز هنر‌های نمایشی حوزه هنری از ضرورت تغییر و تحول در تئاتر کشور صحبت می‌کرد. زارعی در آن گفت‌و‌گو با تأکید بر اینکه تئاتر ایران پس از چهار دهه به پوست‌اندازی نیاز دارد، معتقد بود این هنر باید جوان شود و نیرو‌های تازه‌نفس فرصت حضور و تجربه پیدا کنند.

او در همان مقطع، موضوع تئاتر بچه‌های مسجد را به‌عنوان یکی از مسیر‌های پرورش استعداد‌های جدید دنبال می‌کرد. از نگاهش، این جریان قرار نبود صرفاً مجموعه‌ای از اجرا‌های مناسبتی و آماتوری باقی بماند، بلکه می‌توانست با آموزش، تجربه صحنه و بهره‌گیری از استادان حرفه‌ای، به پشتوانه‌ای برای آینده تئاتر کشور تبدیل شود.

زارعی در تشریح این رویکرد از طرح «چهل مسجد، چهل نمایش» سخن گفته و توضیح داده بود که قرار است نمایشنامه‌هایی با محوریت انقلاب اسلامی در چهل مسجد و طی چهل شب اجرا شوند. او در همان گفت‌و‌گو تأکید کرده بود که جریان تئاتر بچه‌های مسجد با آموزش و فرصت آزمون و خطا می‌تواند به مرحله‌ای برسد که در آینده، سرمایه‌های تازه‌ای به بدنه تئاتر کشور اضافه کند. این نگاه به تربیت نسل جدید، در سال‌های بعد نیز در برنامه‌های اجرایی او ادامه پیدا کرد.

تئاتر مردمی؛ نمایشی بیرون از سالن‌های رسمی

یکی دیگر از محور‌های جدی فعالیت زارعی، گسترش تئاتر مردمی و آیینی بود؛ رویکردی که در برگزاری همایش تئاتر مردمی پیاده‌روی اربعین نمود پیدا کرد.

در گفت‌وگویی که در آذرماه ۱۳۹۶ با آنا داشت، از برگزاری دومین همایش تئاتر مردمی پیاده‌روی اربعین و حضور گروه‌های نمایشی از استان‌های مختلف سخن گفته بود. در آن دوره، ۱۲ اثر با حضور ۱۲۰ هنرمند از استان‌هایی همچون گیلان، مازندران، تهران، کرمانشاه، همدان، هرمزگان و خوزستان اجرا شدند.

تعزیه به زبان فارسی و عربی، تئاتر خیابانی، پرده‌خوانی، مقتل‌خوانی و نقالی از قالب‌هایی بودند که در این رویداد مورد توجه قرار گرفتند.

زارعی در آن گفت‌و‌گو از استقبال زائران نیز صحبت کرده و گفته بود برخی اجرا‌ها بین هزار و ۵۰۰ تا دو هزار تماشاگر داشته‌اند. برای او، این رویداد تنها فرصتی برای اجرای چند نمایش در یک مناسبت مذهبی نبود؛ بلکه بستری برای تعامل هنرمندان ایرانی و عراقی و استفاده از ظرفیت هنر‌های نمایشی در ایجاد ارتباط فرهنگی میان مردم دو کشور محسوب می‌شد.

این رویکرد نشان می‌داد که زارعی به دنبال محدود نگه داشتن تئاتر در سالن‌های رسمی و مخاطبان همیشگی آن نیست. او می‌خواست نمایش در فضای عمومی و در میان مردمی اجرا شود که شاید در طول سال فرصت یا امکان حضور در سالن‌های تئاتر را نداشته باشند. وی تا همین سال گذشته علی رغم بیماری اش تئاتر اربعین را رها نکرد. اجرای تعزیه، نقالی، پرده‌خوانی و نمایش‌های مناسبتی در مسیر پیاده‌روی اربعین، بخشی از رویکردی بود که او دنبال می‌کرد؛ نگاهی که هنر نمایش را نه صرفاً یک سرگرمی، بلکه ابزاری برای ارتباط با مخاطب و انتقال مفاهیم فرهنگی می‌دانست. زارعی همچنین دبیری چهل‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر را بر عهده داشت؛ مسئولیتی که او را در یکی از مهم‌ترین رویدادهای تئاتری کشور در جایگاه تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی قرار داد.

وقتی کرونا، تئاتری‌ها را از صحنه دور کرد

در اردیبهشت ۱۴۰۱ و در شرایطی که جامعه تئاتری همچنان با تبعات تعطیلی سالن‌ها و محدودیت‌های ناشی از کرونا دست‌وپنجه نرم می‌کرد، زارعی در گفت‌وگویی با آنا از وضعیت دشوار معیشتی هنرمندان این حوزه انتقاد کرد.

او در آن مصاحبه شرایط دو سال گذشته را برای هنرمندان تئاتر بسیار دشوار توصیف کرده و معتقد بود این گروه از هنرمندان بیش از بسیاری از فعالان دیگر رشته‌های هنری آسیب دیده‌اند؛ چراکه برخلاف سینما و تلویزیون، اجرای تئاتر به حضور مستقیم مخاطب وابسته است و تعطیلی سالن‌ها عملاً امکان فعالیت حرفه‌ای را از بسیاری از گروه‌ها گرفته بود.

یکی از جملات ماندگار او در همان گفت‌و‌گو، تعبیری بود که درباره جایگاه اجتماعی هنرمندان تئاتر به کار برد: «تئاتری‌ها منبری‌های این مملکت هستند.»

این تعبیر از نگاه او به مسئولیت اجتماعی هنر نمایش برمی‌آمد؛ هنری که می‌تواند مفاهیم اخلاقی، فرهنگی و انسانی را به مخاطب منتقل کند و در جامعه اثرگذار باشد.

زارعی در آن مصاحبه صرفاً از مشکلات یک صنف صحبت نمی‌کرد، بلکه از بی‌توجهی به هنرمندانی می‌گفت که امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای خود را از دست داده بودند. گلایه او از وضعیت تئاتری‌ها، در واقع دفاع از جایگاه هنری بود که به اعتقادش نباید در تصمیم‌گیری‌های فرهنگی و حمایت‌های دولتی به حاشیه رانده شود.

یکی از ویژگی‌های مهم کارنامه او همین حضور در موقعیت‌های مختلف هنر نمایش بود؛ گاهی روی صحنه در قامت بازیگر، گاهی پشت صحنه به‌عنوان کارگردان و گاهی در جایگاه مدیری که باید برای ادامه حیات و گسترش جریان تئاتر برنامه‌ریزی می‌کرد.

از آموزش بچه‌های مسجد تا انتقاد از فقر آموزشی

موضوع آموزش و تربیت نسل تازه هنرمندان در سال‌های بعد نیز در گفت‌و‌گو‌های زارعی با آنا تکرار شد.

او در مهرماه ۱۴۰۲ از برگزاری ورکشاپ‌های آموزشی تئاتر بچه‌های مسجد خبر داده و توضیح داده بود که ۳۵ نفر از فعالان این جریان از استان‌های مختلف برای حضور در یک دوره آموزشی پیشرفته انتخاب شده‌اند. همچنین از حمایت حوزه هنری از دو نمایش در مرحله پیش‌تولید سخن گفته بود؛ موضوعی که نشان می‌داد برنامه‌های مورد نظر او تنها به برگزاری کلاس و کارگاه محدود نمی‌شد و رسیدن گروه‌های جوان به مرحله اجرای حرفه‌ای نیز اهمیت داشت.

این دغدغه در گفت‌وگوی دیگری که در مهرماه ۱۴۰۴ با آنا انجام داد، شکل انتقادی‌تری پیدا کرد.

زارعی در آن مصاحبه با صراحت از وضعیت آموزش تئاتر در کشور انتقاد کرد و گفت: «واقعاً فقر آموزشی داریم.» او هنر نمایش را دانشی زنده و در حال تغییر می‌دانست که فعالانش باید همواره با تحولات روز این هنر در جهان همراه باشند. به اعتقاد او، اگر هنرجویان از آموزش‌های علمی و به‌روز محروم بمانند، به‌تدریج از جریان جهانی تئاتر فاصله می‌گیرند.

زارعی در همان گفت‌و‌گو توضیح داده بود که حوزه هنری تلاش می‌کند با برگزاری دوره‌های استانی، منطقه‌ای و ملی، زمینه آموزش بچه‌های مسجد را فراهم کند و حتی هنرجویانی خارج از این مجموعه نیز بتوانند از این کلاس‌ها استفاده کنند. او از ورود تعدادی از هنرجویان این جریان به دانشگاه‌های هنری و آغاز اجرا‌های صحنه‌ای برخی گروه‌ها نیز به‌عنوان بخشی از نتایج این مسیر یاد کرده بود.

اما انتقاد‌های او به آموزش محدود نمی‌شد. زارعی در همان مصاحبه از افزایش قیمت بلیت تئاتر و حذف تدریجی مخاطب دانشجو نیز انتقاد کرد. به باور او، دانشجو باید امکان تماشای تئاتر را داشته باشد، اما قیمت‌های بالا این فرصت را از بخش مهمی از مخاطبان واقعی این هنر گرفته است.

او معتقد بود نبود حمایت کافی از گروه‌های نمایشی، آنها را در موقعیتی قرار می‌دهد که یا برای فروش بیشتر به سمت تولید آثار عامه‌پسند حرکت کنند یا هزینه‌های تولید را از طریق افزایش قیمت بلیت جبران کنند؛ اتفاقی که در نهایت به زیان تئاتر و مخاطبان آن تمام می‌شود.

هنرمندی که دغدغه‌هایش را تا آخر دنبال می‌کرد

آخرین گفت‌و‌گو‌های زارعی با آنا نیز نشان می‌داد که او همچنان نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی بی‌تفاوت نیست. حتی پس از تجربه عارضه مغزی و دوره درمان، در اسفندماه ۱۴۰۱ در گفت‌وگویی درباره وضعیت جسمانی خود گفته بود که حال عمومی‌اش بهتر شده و در حال استراحت است.

مرور این گفت‌و‌گو‌ها در کنار کارنامه بازیگری و کارگردانی او، تصویر کامل‌تری از کوروش زارعی به دست می‌دهد؛ هنرمندی که برای مخاطبان تلویزیون ممکن است با نقش لاوی در «یوسف پیامبر» شناخته شود، اما در جامعه تئاتری، نامش با تلاش برای گسترش تئاتر مردمی، حمایت از گروه‌های جوان، آموزش و مطالبه‌گری درباره وضعیت این هنر همراه است.

او در سال‌هایی که مدیریت مرکز هنر‌های نمایشی حوزه هنری را بر عهده داشت، سایر مدیریت ها تا دبیری جشنواره تئاتر فجر و دیگر جشنواره ها، تلاش کرد بخشی از این ایده‌ها را در قالب رویدادها، کارگاه‌ها و حمایت از گروه‌های نمایشی دنبال کند. از تئاتر مسجد و اجرا‌های خیابانی تا همایش اربعین و انتقاد از فقر آموزشی، همه این موضوعات در گفت‌و‌گو‌های مختلف او با آنا تکرار شده‌اند.

شاید به همین دلیل است که مرور حرف‌های زارعی پس از درگذشتش، بیش از آنکه صرفاً یادآور کارنامه یک بازیگر و کارگردان باشد، بازخوانی دغدغه‌های هنرمندی است که می‌خواست تئاتر از دایره محدود سالن‌ها و مخاطبان همیشگی‌اش بیرون بیاید، جوان شود، آموزش ببیند و سهم بیشتری در زندگی فرهنگی جامعه داشته باشد.

حالا با رفتن کوروش زارعی، تئاتر یکی از چهره‌های باسابقه خود را از دست داده است؛ هنرمندی که از نوجوانی قدم به صحنه گذاشت و در تمام سال‌های فعالیتش، به شکل‌های مختلف با این هنر زندگی کرد. کوروش زارعی از صحنه رفت، اما پرسش‌هایی که درباره آینده تئاتر، آموزش، معیشت هنرمندان و جایگاه اجتماعی این هنر مطرح می‌کرد، همچنان پیش روی مدیران و فعالان هنر‌های نمایشی باقی است. روحش شاد و یادش گرامی.