پژوهش‌سرا‌ها باید از بروکراسی خشک مدارس فاصله بگیرند/ شناسایی استعداد دانش‌آموزان در ۱۲ محور علمی
زهرا سلیمانی، معلم باسابقه در حوزه موزه فرهنگ و تاریخ آموزش‌وپرورش استان زنجان، با تشریح نقش و مأموریت پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی در گفت‌وگو با خبرنگار گروه جامعه آنا اظهار کرد: ساختار سازمانی پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی تفاوت‌های بنیادینی با ساختار مدارس عادی دارد و اساساً نمی‌توان با همان الگوی مدیریتی و اداری که در مدارس برای اداره امور روزمره استفاده می‌شود، این مراکز را نیز مدیریت کرد.
وی با بیان اینکه مدارس عادی اغلب از ساختار‌های سلسله‌مراتبی و تا حدودی دیوان‌سالارانه برخوردارند، افزود: این ساختار‌ها برای مدیریت امور روزمره مدرسه طراحی شده‌اند، اما پژوهش‌سرا‌ها باید ساختاری منعطف‌تر، مبتنی بر کار تیمی و پروژه‌محور داشته باشند؛ چراکه ماهیت فعالیت‌های پژوهشی با چارچوب‌های اداری خشک و دستورالعمل‌های یکسان سازگاری ندارد.
بروکراسی خشک، دشمن خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان
سلیمانی با اشاره به اهمیت استقلال عمل و انعطاف‌پذیری در محیط‌های پژوهشی تصریح کرد: مطالعات حوزه رفتار سازمانی نیز نشان می‌دهد که حاکمیت بروکراسی خشک اداری می‌تواند خلاقیت و نوآوری را از بین ببرد و به مانعی در مسیر رشد تفکر دانش‌آموزان تبدیل شود.
این معلم باسابقه ادامه داد: پژوهش‌سرا باید به‌گونه‌ای رفتار و عمل کند که دانش‌آموز در آن فرصت رشد، تجربه، خلاقیت و شکوفایی داشته باشد. مأموریت اصلی این مراکز صرفاً ارائه آموزش‌های تکمیلی یا برگزاری چند دوره آموزشی نیست، بلکه باید استعداد‌های دانش‌آموزان را شناسایی و زمینه پرورش توانایی‌های آنها را فراهم کنند.
وی با تأکید بر اینکه دانش‌آموزان برای شکوفایی استعداد‌های خود به محیطی متفاوت از فضای معمول کلاس درس نیاز دارند، گفت: در پژوهش‌سرا باید امکان تجربه‌کردن، ایده‌پردازی، فعالیت گروهی و اجرای طرح‌های عملی فراهم باشد تا دانش‌آموز بتواند توانایی‌های خود را در عمل نشان دهد و مسیر متناسب با استعدادش را پیدا کند.
مأموریت پژوهش‌سرا‌ها فقط فیزیک و شیمی نیست؛ علوم انسانی هم سهم دارد
سلیمانی در ادامه با اشاره به گستره فعالیت‌های پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی بیان کرد: برخلاف تصور عمومی، مأموریت این مراکز صرفاً شناسایی و هدایت دانش‌آموزان به سمت رشته‌های تخصصی مانند فیزیک، شیمی، ریاضی و علوم زیستی نیست، بلکه فعالیت‌های پژوهش‌سرا‌ها تمام حوزه‌های علمی و آموزشی را در بر می‌گیرد.
وی افزود: پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی در دو حوزه اصلی علوم انسانی و علوم پایه فعالیت می‌کنند و نباید تصور شود که پژوهش و فعالیت علمی فقط به آزمایشگاه، تجهیزات تخصصی و رشته‌های تجربی و ریاضی محدود است. دانش‌آموزان در حوزه‌های ادبیات، علوم انسانی و سایر زمینه‌های مرتبط نیز می‌توانند استعداد‌های خود را شناسایی و پرورش دهند.
این معلم باسابقه با اشاره به برگزاری جشنواره علمی ـ پژوهشی پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی اظهار کرد: این جشنواره یکی از مهم‌ترین بستر‌های شناسایی استعداد‌های دانش‌آموزی است و در ۱۲ محور مختلف برگزار می‌شود تا دانش‌آموزان مستعد در زمینه‌های گوناگون علمی و پژوهشی شناسایی شوند.
به گفته سلیمانی، محور‌های این جشنواره موضوعاتی همچون انرژی‌های نوین، هوش مصنوعی، رباتیک، کدنویسی، هوافضا، ادبیات و علوم انسانی، گیاهان دارویی و زیست‌فناوری را شامل می‌شود و سایر محور‌های پیش‌بینی‌شده نیز متناسب با گستره فعالیت‌های علمی و پژوهشی دانش‌آموزان دنبال می‌شوند.
جشنواره علمی پژوهشی؛ نقطه اوج مأموریت پژوهش‌سرا‌ها
وی با تأکید بر اینکه جشنواره علمی ـ پژوهشی نباید صرفاً یک رویداد رقابتی و مقطعی در تقویم آموزش‌وپرورش تلقی شود، گفت: این جشنواره در واقع نقطه اوج مأموریت‌های راهبردی پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی است؛ زیرا فرآیند شناسایی استعدادها، هدایت دانش‌آموزان و آماده‌سازی آنها برای حضور در عرصه‌های تخصصی در نهایت در این رویداد نمود پیدا می‌کند.
سلیمانی ادامه داد: حضور موفق یک دانش‌آموز در جشنواره علمی ـ پژوهشی به معنای شرکت‌کردن ساده در یک مسابقه نیست، بلکه دانش‌آموز باید در مسیر آمادگی برای حضور در جشنواره، دوره‌ها و کلاس‌های مختلفی را پشت سر بگذارد و مهارت‌های لازم را در محور تخصصی مورد علاقه خود کسب کند.
وی افزود: در واقع، جشنواره نتیجه یک فرآیند آموزشی و پژوهشی مستمر است که از شناسایی اولیه استعداد دانش‌آموز آغاز می‌شود و با آموزش، هدایت، تمرین و اجرای فعالیت‌های عملی ادامه پیدا می‌کند؛ بنابراین نباید صرفاً به تعداد شرکت‌کنندگان یا رتبه‌های کسب‌شده در جشنواره توجه کرد، بلکه باید دید این رویداد تا چه اندازه توانسته است استعداد‌های دانش‌آموزان را کشف و در مسیر صحیح هدایت کند.
این معلم باسابقه با اشاره به بخش فرهنگ‌سازی در فعالیت‌های پژوهش‌سرا‌ها بیان کرد: علاوه بر جشنواره، بخشی از مأموریت پژوهش‌سرا‌ها به فرهنگ‌سازی و ترویج فعالیت‌های علمی و پژوهشی اختصاص دارد که در شیوه‌نامه اجرایی و ارزشیابی پژوهش‌سرا‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
از بحران کم‌آبی تا مناظره علمی دانش‌آموزان؛ پژوهش باید مسئله‌محور باشد
سلیمانی با بیان اینکه برنامه‌های پژوهش‌سرا‌ها باید متناسب با ظرفیت‌ها و نیاز‌های هر منطقه طراحی شود، اظهار کرد: با توجه به موقعیت زیست‌بومی هر استان و اقتضائات محیطی آن، می‌توان مسابقات و فعالیت‌های علمی متفاوتی برگزار کرد. حتی ممکن است یک موضوع در یک استان اهمیت بیشتری داشته باشد و پژوهش‌سرا با تمرکز بر همان موضوع، دانش‌آموزان را به سمت حل مسائل واقعی جامعه هدایت کند.
وی با اشاره به یکی از تجربه‌های پژوهشی در استان زنجان گفت: در سال گذشته پژوهش‌سرای پروفسور سکوتی در دو محور فعالیت‌های ویژه‌ای را دنبال کرد که یکی از آنها موضوع مدیریت منابع آب و بازگشت آب‌های خاکستری به چرخه مصرف بود.
این معلم باسابقه توضیح داد: در یکی از فعالیت‌های آموزشی، دانش‌آموزان در جریان مباحث مرتبط با مطالعات اجتماعی، موضوع آب‌های خاکستری و چگونگی بازگرداندن آنها به چرخه آب را مطرح کردند. این مسئله که چگونه می‌توان از منابع آبی موجود استفاده بهینه‌تری داشت و در مقابله با بحران کم‌آبی نقش‌آفرینی کرد، به یک موضوع پژوهشی تبدیل شد.
سلیمانی افزود: این موضوع در ادامه به شکل یک مناظره علمی و تخصصی در مرحله دوم فعالیت‌های پژوهش‌سرا دنبال شد تا دانش‌آموزان بتوانند درباره ابعاد مختلف مسئله بحث و تبادل نظر کنند و از طریق استدلال علمی، راهکار‌های خود را ارائه دهند.
وی با تأکید بر ضرورت پیوند فعالیت‌های پژوهشی با مسائل واقعی زندگی دانش‌آموزان خاطرنشان کرد: وقتی دانش‌آموز با مسئله‌ای مواجه می‌شود که در محیط زندگی و جامعه خود آن را لمس کرده است، انگیزه بیشتری برای تحقیق و ارائه راهکار پیدا می‌کند. پژوهش زمانی اثرگذار خواهد بود که از چارچوب مطالب نظری خارج شود و به دانش‌آموز کمک کند برای مسائل واقعی پیرامون خود راه‌حل پیدا کند.
کیمیاگر؛ تبدیل وسایل دورریختنی به محصولات خلاقانه
سلیمانی در تشریح یکی دیگر از تجربه‌های پژوهشی استان زنجان به برگزاری مسابقه استانی کیمیاگر اشاره کرد و گفت: با هدف توجه به محیط زیست، استفاده مجدد از وسایل دورریختنی و تقویت خلاقیت دانش‌آموزان، مسابقه‌ای با عنوان کیمیاگر برگزار کردیم.
وی افزود: در این مسابقه دانش‌آموزان با استفاده از ابزار‌ها و وسایلی که معمولاً دور ریخته می‌شوند و با تکیه بر خلاقیت و ابتکار خود، اشیاء و محصولات کاربردی تولید کردند. نکته مهم این بود که دانش‌آموزان تنها به ساخت یک وسیله اکتفا نمی‌کردند، بلکه باید درباره محصول تولیدشده، نحوه ساخت، کاربرد و ایده‌ای که پشت آن قرار داشت نیز توضیح می‌دادند.
این معلم باسابقه ادامه داد: چنین فعالیت‌هایی باعث می‌شود دانش‌آموز به جای مصرف‌کننده صرف اطلاعات و محصولات، به فردی ایده‌پرداز و خلاق تبدیل شود و یاد بگیرد چگونه از امکانات موجود برای تولید یک محصول جدید استفاده کند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های تخصصی پژوهش‌سرای استان زنجان اظهار کرد: از آنجا که پژوهش‌سرای مورد اشاره قطب استانی انرژی‌های نوین است، تلاش کردیم حتی در طراحی و اجرای فعالیت‌های دانش‌آموزی نیز از این ظرفیت استفاده کنیم و ابزار‌ها و محصولاتی که دانش‌آموزان تولید می‌کنند، تا حد امکان با اهداف و موضوعات مرتبط با انرژی‌های نوین همسو باشد.
سلیمانی تأکید کرد: چنین برنامه‌هایی علاوه بر تقویت روحیه خلاقیت و نوآوری، به دانش‌آموز کمک می‌کند اهمیت حفاظت از محیط زیست، استفاده بهینه از منابع و تبدیل مواد دورریختنی به محصولات قابل استفاده را در عمل بیاموزد.
معلمان مدارس، حلقه اتصال دانش‌آموزان به پژوهش‌سرا‌ها
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به شیوه شناسایی و جذب دانش‌آموزان مستعد در پژوهش‌سرا‌ها گفت: ارتباط با خانواده‌ها و دانش‌آموزان یکی از بخش‌های مهم فعالیت‌های ماست، اما این ارتباط تنها به مراجعه مستقیم دانش‌آموزان یا ثبت‌نام آنها در پژوهش‌سرا محدود نمی‌شود و از ظرفیت معلمان و همکاران شاغل در مدارس نیز استفاده می‌کنیم.
سلیمانی توضیح داد: همکاران ما در پژوهش‌سرا‌ها بین ۶ تا ۱۲ ساعت تدریس دارند و سایر ساعات کاری خود را در مدارس سپری می‌کنند. همین حضور در محیط مدرسه و ارتباط مستقیم با دانش‌آموزان این امکان را فراهم می‌کند که استعدادها و علاقه‌مندی‌های دانش‌آموزان را از نزدیک شناسایی کنند.
وی افزود: معلمان به دلیل ارتباط مستمر با دانش‌آموزان، شناخت مناسبی از توانایی‌ها، علایق و ظرفیت‌های آنها دارند و می‌توانند دانش‌آموزانی را که استعداد و علاقه بیشتری به فعالیت‌های پژوهشی دارند، به پژوهش‌سرا معرفی کنند.
این معلم باسابقه با اشاره به پیش‌بینی رابط پژوهشی در مدارس گفت: در هر مدرسه یک رابط پژوهشی داریم که مأموریت‌ها و فعالیت‌های پژوهش‌سرا را برای دانش‌آموزان تبیین می‌کند و آنها را برای حضور در برنامه‌های علمی و پژوهشی آماده می‌سازد.
بازدید از موزه آموزش‌وپرورش و تور‌های علمی؛ پیوند تاریخ و علم در یک مسیر آموزشی
سلیمانی در ادامه با اشاره به برنامه‌های بازدید علمی پژوهش‌سرا‌ها اظهار کرد: یکی دیگر از فعالیت‌هایی که برای آشنایی دانش‌آموزان با ظرفیت‌های آموزشی و پژوهشی در نظر گرفته‌ایم، برگزاری بازدید‌های علمی در دو حوزه علوم انسانی و علوم پایه است.
وی افزود: در حوزه علوم انسانی، موزه آموزش‌وپرورش یکی از ظرفیت‌هایی است که دانش‌آموزان می‌توانند از آن بازدید کنند و با فرهنگ و تاریخ آموزش‌وپرورش آشنا شوند. این بازدید‌ها فرصتی فراهم می‌کند تا دانش‌آموزان با پیشینه آموزش، تحولات نظام تعلیم و تربیت و بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی این حوزه آشنا شوند.
این معلم باسابقه ادامه داد: در حوزه علوم پایه نیز تور‌های علمی در خود پژوهش‌سرا‌ها برگزار می‌شود تا دانش‌آموزان از نزدیک با امکانات، ظرفیت‌ها و فعالیت‌های علمی این مراکز آشنا شوند.
وی تأکید کرد: هدف از این بازدید‌ها صرفاً حضور دانش‌آموزان در یک فضای جدید نیست، بلکه تلاش می‌کنیم آنها با مشاهده مستقیم ظرفیت‌های موجود، زمینه‌های مختلف فعالیت علمی و پژوهشی را بشناسند و برای انتخاب مسیر مورد علاقه خود انگیزه بیشتری پیدا کنند.
سلیمانی در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی خاطرنشان کرد: پژوهش‌سرا زمانی می‌تواند به مأموریت واقعی خود دست پیدا کند که به محیطی پویا، منعطف و خلاق تبدیل شود؛ محیطی که در آن دانش‌آموز صرفاً دریافت‌کننده آموزش نباشد، بلکه فرصت داشته باشد ایده‌های خود را مطرح کند، تجربه به دست آورد، در فعالیت‌های گروهی مشارکت کند و برای حل مسائل واقعی جامعه راهکار ارائه دهد. شناسایی استعدادها نیز زمانی به نتیجه می‌رسد که این فرآیند از مدرسه آغاز شود و با همراهی معلمان، خانواده‌ها و پژوهش‌سرا‌ها تا رسیدن دانش‌آموز به مرحله تخصصی ادامه پیدا کند.
انتهای پیام/