مشارکت همه بازیگران علمی؛ پیش‌شرط اجرای اثربخش سند علوم شناختی
به گزارش خبرگزاری آنا، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در مراسم بررسی الگو‌های آموزش علوم پزشکی و الگوی حکمی در همایش آموزش علوم پزشکی که در سالن دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار شد، با قدردانی از تلاش‌های انجام‌شده برای تدوین، ارزیابی و اجرای سند ملی علوم و فنون شناختی اظهار کرد: در این مسیر، مجموعه‌ای از مسئولان، اعضای ستاد و صاحب‌نظران علمی تلاش‌های ارزشمندی انجام داده‌اند و باید از همه دست‌اندرکاران این فرایند قدردانی کرد.
وی با اشاره به اهتمام امام شهید به موضوع علوم و فناوری‌های شناختی افزود: این دغدغه در سطح عالی نظام مورد توجه قرار گرفت و مسئولیت پیگیری آن به شورای عالی انقلاب فرهنگی واگذار شد. شورا نیز با تصویب سند و تشکیل ستاد راهبری علوم و فناوری‌های شناختی، زمینه لازم را برای هدایت و پیگیری اجرایی این حوزه فراهم کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اهمیت پیوند میان سیاستگذاری و سازوکار اجرایی در تحقق اسناد بالادستی بیان کرد: یکی از دلایل توفیقات نسبی شورا در حوزه علم و فناوری، در مقایسه با برخی حوزه‌های فرهنگی، آن است که در این حوزه علاوه بر تصویب سند و سیاست‌ها، ستاد راهبری مشخصی نیز برای پیگیری اجرا تشکیل شده است. این الگو می‌تواند در سایر حوزه‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.
خسروپناه با اشاره به تجربه‌های موفق در واگذاری مسئولیت راهبری برخی اسناد به نهاد‌های تخصصی و مردمی گفت: برای نمونه، مسئولیت راهبری سند مهدویت به مجموعه مرتبط با این حوزه واگذار شده و در موضوع اعتکاف نیز با سپردن مسئولیت به یک نهاد مردمی، شاهد توسعه چشمگیر این حرکت بوده‌ایم؛ به‌گونه‌ای که شمار معتکفان از حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار نفر به حدود یک‌ونیم میلیون نفر رسیده است و پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال جاری به حدود دو میلیون نفر افزایش یابد. این تجربه نشان می‌دهد که انتخاب نهاد متناسب با مأموریت هر سند و واگذاری مسئولیت اجرایی به مجموعه‌های دارای ظرفیت، می‌تواند به عملیاتی شدن سیاست‌ها کمک کند.
وی نخستین ضرورت در مسیر پیشبرد سند ملی علوم و فنون شناختی را شناسایی دقیق بازیگران و ذی‌نفعان این حوزه و به‌کارگیری ظرفیت همه آنها دانست و اظهار کرد: باید مشخص شود چه مجموعه‌هایی در این عرصه نقش دارند و چگونه می‌توان از ظرفیت علمی و تخصصی آنها برای تحقق اهداف سند استفاده کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به جایگاه انجمن علمی علوم شناختی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین بازیگران این حوزه، انجمن علمی علوم شناختی است و این انجمن باید در ارزیابی عملکرد سند و بررسی میزان تحقق اهداف آن مشارکت فعال داشته باشد. ارزیابی نباید صرفاً به تشکیل یک ستاد و ارائه گزارش محدود شود، بلکه مجموعه‌های علمی و تخصصی باید خود در فرایند ارزیابی، آسیب‌شناسی و اصلاح مسیر مشارکت کنند.
خسروپناه با تأکید بر ضرورت حضور شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در این فرایند افزود: علوم شناختی صرفاً به یک رشته یا حوزه تخصصی محدود نمی‌شود و باید نسبت آن با رشته‌های مختلف علوم انسانی از جمله روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی مورد بررسی قرار گیرد. لازم است مشخص شود گروه‌های علمی و آموزشی دانشگاه‌ها تا چه اندازه رویکرد شناختی را در برنامه‌های آموزشی و پژوهشی خود مورد توجه قرار داده‌اند.
وی با اشاره به وضعیت آموزش علوم شناختی در رشته‌های دانشگاهی بیان کرد: برای نمونه، در رشته روان‌شناسی ممکن است تنها یک درس دوواحدی مرتبط با روان‌شناسی شناختی ارائه شود، درحالی‌که توسعه این حوزه به شکل‌گیری ظرفیت‌های علمی و آموزشی گسترده‌تری نیاز دارد. در حوزه‌هایی مانند مردم‌شناسی شناختی نیز باید بررسی شود که چه میزان فعالیت علمی و تخصصی انجام شده و چه ظرفیت‌هایی برای توسعه آن وجود دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: ستاد راهبری باید بتواند میان مجموعه‌های علمی، دانشگاهی و تخصصی ارتباط برقرار کند و زمینه مشارکت واقعی آنها را فراهم آورد. شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و انجمن‌های علمی از ظرفیت‌های مهم این مسیر هستند و می‌توانند در هدایت علمی و پیشبرد این مأموریت نقش‌آفرینی کنند.
تجربه سند کوانتوم؛ الگویی برای مشارکت مجموعه‌های تخصصی
خسروپناه با اشاره به تجربه تدوین و اجرای سند کوانتوم در شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: در حوزه فناوری‌های کوانتومی نیز تلاش شد مجموعه‌های توانمند و فعال کشور متناسب با تخصص و ظرفیت خود در اجرای سند مشارکت کنند و همین موضوع به اثربخشی بیشتر آن کمک کرده است.
وی افزود: در این الگو، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های تخصصی بر اساس توانمندی‌های خود در حوزه‌های مختلف فناوری کوانتومی وارد میدان شدند؛ برای نمونه، ظرفیت دانشگاه علم و صنعت در ارتباطات کوانتومی، دانشگاه صنعتی شریف در حوزه رایانش کوانتومی و ظرفیت دانشگاه اصفهان در زمینه‌های مرتبط با زیست‌شناسی کوانتومی مورد استفاده قرار گرفت.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: تجربه سند کوانتوم نشان می‌دهد هرگاه مجموعه‌های دارای تخصص و توانمندی شناسایی شوند و مسئولیت‌ها متناسب با ظرفیت آنها توزیع شود، امکان تحقق اهداف سند افزایش می‌یابد. همین رویکرد باید در حوزه علوم و فنون شناختی نیز دنبال شود.
ضرورت اصلاح مفهومی و تفکیک حکمرانی علوم شناختی از حکمرانی شناختی
وی در ادامه به ضرورت دقت در کاربرد مفاهیم و واژگان تخصصی در اسناد و مباحث علوم شناختی اشاره کرد و گفت: در برخی مباحث از تعبیر «حکمرانی شناختی» استفاده شده است، درحالی‌که باید میان این مفهوم و «حکمرانی علوم و فنون شناختی» تمایز قائل شد؛ چراکه این دو مفهوم لزوماً به یک معنا نیستند.
خسروپناه توضیح داد: حکمرانی دارای مکاتب و رویکرد‌های مختلفی از جمله نهادی، شبکه‌ای و سایر الگو‌های نظری است و حکمرانی شناختی نیز یکی از این رویکرد‌ها به شمار می‌رود. بنابراین، اگر مقصود سیاستگذاری، راهبری و سامان‌دهی حوزه علوم و فناوری‌های شناختی است، باید از تعبیر دقیق حکمرانی علوم و فنون شناختی استفاده شود و مفهوم حکمرانی شناختی در جایگاه تخصصی خود مورد توجه قرار گیرد.
وی تصریح کرد: حکمرانی شناختی یکی از موضوعات قابل بررسی در این عرصه است، اما نباید آن را با کل مسئله حکمرانی علوم و فنون شناختی یکسان تلقی کرد. اصلاح این واژگان و ایجاد تفاهم مفهومی میان صاحب‌نظران، برای تدوین سیاست‌های دقیق و جلوگیری از برداشت‌های متفاوت ضروری است.
بازنگری سند با محوریت فرهنگستان علوم و مشارکت نهاد‌های تخصصی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود، بازنگری و به‌روزرسانی سند ملی علوم و فنون شناختی را از ضرورت‌های پیش‌روی این حوزه دانست و اظهار کرد: یکی از اهداف ارائه گزارش عملکرد، بررسی اولویت‌ها و فراهم کردن زمینه بازنگری در سند است. در این فرایند باید شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و انجمن‌های علمی به‌صورت جدی مشارکت داشته باشند.
خسروپناه با اشاره به ظرفیت فرهنگستان علوم برای ایفای نقش محوری در این زمینه پیشنهاد کرد: می‌توان فرهنگستان علوم را به‌عنوان محور و نهاد راهبر این فرایند در نظر گرفت تا با بهره‌گیری از ظرفیت انجمن‌های علمی، شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و سایر صاحب‌نظران، زمینه مشارکت همه ذی‌نفعان فراهم شود.
وی با اشاره به تجربه موفق فرهنگستان علوم در گردآوری دیدگاه‌های تخصصی و مشارکت دادن صاحب‌نظران گفت: یکی از ویژگی‌های ارزشمند این مجموعه، توجه به نظرات مختلف و فراهم کردن امکان مشارکت علمی است. حتی در مواردی که مسئولان و مدیران مجموعه دیدگاه مشخصی دارند، نظرات کارشناسی و جمعی را مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌دهند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: حضور اعضای صاحب‌نظر در فرهنگستان علوم و ارتباط آنان با مجموعه‌های تخصصی این حوزه، ظرفیت مناسبی برای پیشبرد بازنگری سند ایجاد می‌کند. بر این اساس، می‌توان فرهنگستان را محور هماهنگی و راهبری قرار داد و از ظرفیت انجمن‌ها و شورای تحول علوم انسانی نیز بهره گرفت.
توجه به اولویت‌های اجرایی و پرهیز از محدود کردن علوم شناختی به یک دستگاه
وی با اشاره به اولویت‌های مطرح‌شده در گزارش کارشناسی علوم شناختی خاطرنشان کرد: این اولویت‌ها باید با حضور صاحب‌نظران و مجموعه‌های مرتبط مورد بررسی دقیق قرار گیرند تا مشخص شود چه دستگاه‌ها و نهاد‌هایی مسئولیت اجرای هر بخش را بر عهده دارند.
خسروپناه با اشاره به اهمیت آموزش و پرورش در توسعه علوم شناختی اظهار کرد: موضوع آموزش و پرورش و بهره‌گیری از ظرفیت‌های شناختی در نظام تعلیم و تربیت باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد و وزارت علوم نیز در این زمینه نقش مهمی دارد و نباید از ظرفیت آن غفلت شود.
وی همچنین با اشاره به موضوع جنگ شناختی تأکید کرد: نباید صرف استفاده از واژه جنگ موجب شود تصور کنیم مسئولیت این حوزه تنها بر عهده ستاد کل نیرو‌های مسلح است. جنگ شناختی، به‌ویژه در قالب جنگ نرم، ابعاد گسترده‌ای دارد و رسانه‌ها، سکو‌های ارتباطی و فناوری‌های نوین در آن نقش مؤثری ایفا می‌کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تحولات رسانه‌ای و فناوری‌های نوین افزود: امروز با پدیده‌هایی مانند رسانه شناختی، پلتفرم‌های شناختی و هوش مصنوعی شناختی مواجه هستیم و مواجهه با این تحولات صرفاً از عهده یک دستگاه، حتی سازمان صداوسیما، برنمی‌آید. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سایر مجموعه‌های مرتبط نیز باید در این زمینه مشارکت داشته باشند.
وی تصریح کرد: برای تحقق اهداف سند، لازم است تقسیم کار ملی متناسب با ماهیت چندبعدی علوم شناختی انجام شود و ظرفیت دستگاه‌های مختلف در حوزه‌های آموزش، رسانه، ارتباطات، فناوری و پژوهش به‌صورت هماهنگ به کار گرفته شود.
استخراج فناوری‌های نرم شناختی از مبانی فکری و فلسفی اسلامی
خسروپناه در ادامه، با اشاره به ضرورت توجه به بنیان‌های فکری و فلسفی علوم شناختی اظهار کرد: در گزارش ارائه‌شده، از فعالیت‌های اولیه در حوزه بنیان‌های فکری و فلسفی سخن گفته شده است که نباید این تعبیر به معنای فقدان محتوا و پشتوانه علمی در کشور تلقی شود؛ بلکه مسئله اصلی آن است که هنوز از ظرفیت‌های موجود در این حوزه به اندازه کافی بهره‌برداری و این ظرفیت‌ها به محصولات و فناوری‌های قابل استفاده تبدیل نشده‌اند.
وی با تشبیه این موضوع به فرایند استخراج و فرآوری منابع طبیعی افزود: همان‌گونه که وجود منابع اولیه به‌تنهایی برای تولید محصولات نهایی کافی نیست و باید مراحل مختلف فرآوری طی شود، در حوزه علوم شناختی نیز منابع فکری و معرفتی ارزشمندی در اختیار داریم، اما باید سازوکار‌های لازم برای استخراج، تبدیل و بهره‌برداری از آنها فراهم شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت تبیین دقیق مفهوم شناخت گفت: اگر شناخت را صرفاً معادل دانش و معرفت در نظر بگیریم، بخش مهمی از ابعاد این مفهوم نادیده گرفته می‌شود. به نظر می‌رسد ساحت شناختی انسان دست‌کم چهار بعد دانش، بینش، نگرش و منش را دربرمی‌گیرد و نمی‌توان آن را صرفاً به دانستن و آگاهی محدود کرد.
وی ادامه داد: با چنین برداشتی از شناخت، هنگام بررسی بنیان‌های فلسفی و فکری علوم شناختی نباید صرفاً به مباحث فلسفه نظری، فلسفه ذهن، معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی محدود شویم. این مباحث بخشی از بنیان‌های نظری این حوزه هستند، اما ظرفیت‌های دیگری همچون الهیات شناختی، عرفان شناختی، عرفان عملی، عرفان نظری و ادبیات نیز می‌توانند در این زمینه مورد مطالعه و بهره‌برداری قرار گیرند.
خسروپناه با تأکید بر ظرفیت میراث معرفتی و فرهنگی ایران و اسلام تصریح کرد: بخش مهمی از منابع مورد نیاز برای توسعه فناوری‌های نرم شناختی در میراث فکری و فرهنگی خودمان وجود دارد و باید این منابع را شناسایی و به فناوری‌های کاربردی تبدیل کنیم.
ادبیات و عرفان اسلامی؛ ظرفیت مغفول برای توسعه فناوری‌های نرم شناختی
وی با اشاره به ظرفیت آموزه‌های عرفانی و ادبی در شکل‌دهی به نگرش و رفتار انسان اظهار کرد: در ادبیات فارسی و میراث عرفانی ما آموزه‌های ارزشمندی وجود دارد که می‌توانند به‌عنوان فناوری‌های نرم شناختی مورد بررسی قرار گیرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به برخی ابیات ادبیات فارسی افزود: برای نمونه، وقتی گفته می‌شود «همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند»، این آموزه صرفاً یک توصیه ادبی نیست، بلکه الگویی برای تقویت اراده، هدفمندی و ارتقای نگرش انسان ارائه می‌دهد.
وی با اشاره به مفهوم توکل در ادبیات عرفانی گفت: در این بیت که «تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافری است / راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش»، با یک آموزه عمیق درباره توکل مواجه هستیم. این مفهوم می‌تواند در تقویت تاب‌آوری و استحکام درونی انسان نقش داشته باشد و از منظر علوم شناختی نیز قابلیت بررسی و تبدیل شدن به یک الگوی کاربردی را دارد.
خسروپناه همچنین با اشاره به آموزه اخلاقی «مرنج و مرنجان» اظهار کرد: وقتی در ادبیات عرفانی بر این اصل تأکید می‌شود که انسان نه موجب رنجش دیگران شود و نه خود درگیر رنجاندن و رنجیدن باشد، در واقع الگویی برای تنظیم روابط انسانی و اصلاح منش فردی ارائه می‌شود. چنین آموزه‌هایی می‌توانند در تغییر رفتار و مناسبات اجتماعی انسان تأثیرگذار باشند.
وی تأکید کرد: این مفاهیم صرفاً گزاره‌های ادبی و اخلاقی نیستند، بلکه می‌توانند در قالب فناوری‌های نرم شناختی صورت‌بندی شوند و در حوزه‌هایی مانند تربیت، آموزش، فرهنگ و ارتباطات اجتماعی مورد استفاده قرار گیرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها افزود: برای نمونه، هنگامی که یک اثر نمایشی با استفاده از داستان‌ها و شخصیت‌های ادبی و تاریخی تولید می‌شود، باید مشخص باشد که چه مفاهیم و مؤلفه‌های شناختی قرار است از طریق آن به مخاطب منتقل شود. صرف اجرای یک نمایش برای ایجاد تعلق فرهنگی و تقویت هویت ملی کافی نیست؛ بلکه باید روشن شود مخاطب پس از تماشای آن با چه نگرش، باور و الگوی رفتاری جدیدی مواجه خواهد شد.
وی ادامه داد: اگر بتوانیم مفاهیمی مانند همت بلند، توکل، تاب‌آوری و پرهیز از رنجاندن دیگران را از دل میراث ادبی و عرفانی استخراج و در قالب آثار فرهنگی و هنری به جامعه منتقل کنیم، می‌توانیم از ظرفیت‌های فرهنگ ایرانی و اسلامی برای تقویت هویت، تعلق ملی و اصلاح رفتار‌های اجتماعی بهره ببریم.
توسعه علوم شناختی نباید به فناوری‌های آزمایشگاهی محدود شود
خسروپناه با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به ابعاد مختلف علوم شناختی خاطرنشان کرد: توجه به حوزه‌های آزمایشگاهی، علمی و فناوری‌های سخت در این عرصه ضروری است و نباید تلاش‌های انجام‌شده در این زمینه را نادیده گرفت؛ اما اگر قرار است سند علوم و فنون شناختی به‌صورت اثربخش پیش برود، باید ابعاد فرهنگی، فلسفی، معرفتی و اجتماعی آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: یکی از ظرفیت‌های مهم کشور، میراث گسترده فکری و فرهنگی است که می‌تواند مبنای تولید فناوری‌های نرم شناختی قرار گیرد. برای تحقق این هدف باید میان علوم شناختی، فلسفه اسلامی، حکمت متعالیه، الهیات، عرفان و ادبیات پیوند‌های علمی و پژوهشی برقرار شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت توسعه مردم‌شناسی شناختی بیان کرد: برای شکل‌گیری مردم‌شناسی با رویکرد شناختی، ابتدا باید درک مشترکی از مفاهیم و مبانی این حوزه ایجاد شود. نباید مفاهیم مختلف را بدون تبیین علمی در کنار یکدیگر قرار دهیم یا هر موضوع مرتبط با انسان‌شناسی را به‌عنوان بخشی از علوم شناختی تلقی کنیم.
وی تصریح کرد: لازم است مشخص شود مردم‌شناسی شناختی چه موضوع و قلمرویی دارد و چه نسبتی با سایر حوزه‌های علوم انسانی برقرار می‌کند. همچنین باید بررسی شود که آیا برای توسعه این حوزه به رشته دانشگاهی مستقل نیاز داریم یا می‌توان با آشنا کردن استادان فلسفه و علوم انسانی با مباحث شناختی، زمینه فعالیت‌های پژوهشی و تخصصی را فراهم کرد.
ضرورت برگزاری کرسی‌های گفت‌و‌گو برای ایجاد تفاهم علمی
خسروپناه در بخش پایانی سخنان خود، گفت‌و‌گو و تبادل نظر میان متخصصان رشته‌های مختلف را از الزامات پیشبرد علوم شناختی دانست و اظهار کرد: در برخی موضوعات تخصصی، صرف ارائه گزارش و جمع‌بندی در یک جلسه کافی نیست و لازم است جلسات علمی و کرسی‌های گفت‌و‌گو با حضور صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف برگزار شود.
وی افزود: متخصصان باید فرصت داشته باشند دیدگاه‌های خود را مطرح کنند، درباره مفاهیم و مبانی علمی به بحث و تبادل نظر بپردازند و به یک تفاهم مشترک برسند. پس از شکل‌گیری این تفاهم است که می‌توان انتظار داشت کنش مشترک و برنامه اجرایی منسجمی در این حوزه شکل بگیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: در چنین گفت‌و‌گو‌هایی باید مشخص شود که برای پیشبرد علوم شناختی به چه ظرفیت‌هایی نیاز داریم؛ آیا باید رشته‌هایی مانند فلسفه شناختی یا حکمت متعالیه علوم شناختی ایجاد شود، یا اینکه آشنایی و توانمندسازی استادان فلسفه و انجام پژوهش‌های تخصصی کفایت می‌کند؟ همچنین باید بررسی شود که کشف و استخراج فناوری‌های نرم از میراث فکری و فرهنگی کشور چه جایگاهی در برنامه‌های آینده دارد.
وی خاطرنشان کرد: اگر این مباحث به‌صورت دقیق و با مشارکت متخصصان رشته‌های مختلف دنبال شود، بسیاری از ابهامات برطرف خواهد شد و می‌توان درباره اولویت‌های پژوهشی، آموزشی و اجرایی با شناخت و دقت بیشتری تصمیم‌گیری کرد.
خسروپناه در پایان با تأکید بر اینکه پیشبرد سند علوم و فنون شناختی نیازمند مشارکت جمعی و تفاهم میان صاحب‌نظران است، خواستار توجه بیشتر به ابعاد مختلف این حوزه، بهره‌گیری از ظرفیت نهاد‌های علمی و فرهنگی و برگزاری نشست‌های تخصصی برای رسیدن به فهم مشترک و طراحی اقدامات عملیاتی شد.
انتهای پیام/