برقی‌سازی ناوگان پست؛ وعده‌ای که نیاز به حمایت جدی در کشور دارد
به گزارش خبرگزاری آنا، استفاده از موتورسیکلت‌های برقی در شبکه پستی ایران از سال ۱۴۰۱ وارد مرحله رونمایی و اجرای عملیاتی شد. اول بهمن همان سال، با حضور وزیر ارتباطات، مدیرعامل وقت شرکت ملی پست و مسئولان شهرداری تهران و سازمان حفاظت محیط زیست، از موتورسیکلت‌های برقی موزعین رونمایی شد.
محمود لیائی، مدیرعامل وقت شرکت ملی پست، در این مراسم اعلام کرد که این شرکت در تهران ۱۲۵۰ موتورسیکلت دارد و برنامه اولیه، جایگزینی موتورسیکلت‌های بنزینی با نمونه‌های برقی و افزایش تعداد آنها از ۱۰۰ دستگاه در مرحله نخست به ۷۰۰ دستگاه بود. او همچنین نوسازی خودرو‌های پستی و استفاده از خودرو‌های برقی را از برنامه‌های آینده شرکت عنوان کرد.
لیائی در همان مراسم با اشاره به نقش نامه‌رسان‌ها در کاهش تردد‌های شهری گفت هر موزع می‌تواند از حدود ۲۰۰ سفر شهری جلوگیری کند و فعالیت شبکه پستی در تهران به کاهش روزانه ۳۰۰ هزار نفر سفر منجر می‌شود. این اظهارات نشان می‌داد که برقی‌سازی ناوگان پستی علاوه بر کاهش مصرف سوخت، با اهدافی مانند کاهش ترافیک و آلایندگی نیز ارتباط دارد.
گسترش این برنامه در اردیبهشت ۱۴۰۲ با اعلام مصوبه شورای عالی ترافیک برای تجهیز ناوگان موتوری شرکت ملی پست در ۲۰ استان دنبال شد. لیائی در آن مقطع از واگذاری حدود ۷۰۰ موتورسیکلت برقی در تهران، برنامه تأمین ۸۰۰ دستگاه برای مشهد و امضای تفاهم‌نامه با شهرداری اصفهان خبر داد. همچنین قرار بود شهرداری‌های کلان‌شهر‌ها تسهیلات کم‌بهره‌ای برای خرید موتورسیکلت برقی در اختیار موزعین قرار دهند.
البته میزان تحقق اهداف اعلام‌شده با وجود این برنامه‌ها همچنان نیازمند ارائه آمار به‌روز است. تعداد موتورسیکلت‌های رونمایی‌شده، دستگاه‌های پیش‌بینی‌شده در تفاهم‌نامه‌ها و وسایل نقلیه‌ای که واقعاً تحویل و وارد چرخه خدمت شده‌اند، سه شاخص متفاوت هستند. انتشار آمار دقیق از وضعیت ناوگان برقی در تهران، مشهد و سایر استانها می‌تواند امکان ارزیابی عملکرد این سیاست را فراهم کند.
تجربه یک‌صدساله جهان در استفاده از وسایل نقلیه برقی
استفاده از وسایل نقلیه برقی در شبکه پستی جهان سابقه‌ای بیش از یک قرن دارد. گروه DHL در گزارشی تاریخی در سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که اداره پست آلمان در دهه ۱۹۱۰ از سه‌چرخه‌های برقی برای توزیع مرسولات استفاده می‌کرده است. این فناوری در دهه‌های بعد توسعه پیدا کرد و در سال‌های اخیر با تولید خودرو‌های اختصاصی برقی و گسترش ناوگان حمل‌ونقل پاک به مرحله تازه‌ای رسید. این شرکت در همان گزارش از فعالیت بیش از ۴۲ هزار وسیله نقلیه برقی برای جمع‌آوری و توزیع مرسولات خبر داد.
تجربه انگلستان نیز نشان‌دهنده گسترش استفاده از خودرو‌های برقی در توزیع مرسولات است. شرکت رویال‌میل اعلام کرده است که نزدیک به ۹ هزار خودروی ون برقی در اختیار دارد و ۳۱ درصد مسیر‌های توزیع آن به‌صورت کاملاً یا بخشی از مسیر با روش‌های بدون انتشار مستقیم آلاینده انجام می‌شود. این شرکت در کنار خودرو‌های برقی از توزیع پیاده نیز استفاده می‌کند؛ رویکردی که نشان می‌دهد انتخاب وسیله نقلیه باید با شرایط مسیر و حجم مرسولات متناسب باشد.
چالش‌های اقتصادی و زیرساختی برقی‌سازی
تجربه کشور‌های پیشرو نشان می‌دهد که خرید وسیله نقلیه برقی تنها نخستین مرحله از نوسازی ناوگان است و پایداری این تحول به تأمین زیرساخت شارژ، خدمات تعمیراتی، قطعات و منابع مالی وابسته است.
گزارش دفتر بازرس کل خدمات پستی آمریکا در اوت ۲۰۲۵ نمونه روشنی از این چالش‌ها ارائه می‌کند. بر اساس این گزارش، اداره پست آمریکا با وجود دریافت هزاران خودروی برقی، به دلیل تکمیل نشدن زیرساخت شارژ در تعدادی از مراکز توزیع نتوانست همه آنها را مطابق برنامه وارد چرخه عملیاتی کند. هماهنگی با شرکت‌های برق، شهرداری‌ها و پیمانکاران ساختمانی از عوامل تأخیر در آماده‌سازی زیرساخت‌ها بود.
هزینه اولیه خرید، تعویض باتری، تعمیرات و دسترسی به قطعات نیز از محدودیت‌های مهم این تحول است. وسایل نقلیه برقی ممکن است در بلندمدت هزینه سوخت و برخی هزینه‌های نگهداری را کاهش دهند، اما صرفه اقتصادی آنها به قیمت برق، عمر باتری، میزان پیمایش روزانه و هزینه خرید بستگی دارد. به همین دلیل، مقایسه قیمت خرید موتورسیکلت برقی و بنزینی به‌تنهایی معیار مناسبی برای انتخاب نیست و باید مجموع هزینه مالکیت در طول عمر وسیله نقلیه محاسبه شود.
تفاوت شرایط جغرافیایی و نوع مرسولات نیز اهمیت دارد. موتورسیکلت برقی سبک برای توزیع بسته‌های کوچک در مسیر‌های کوتاه مناسب است، اما حمل مرسولات سنگین یا فعالیت در مناطق گسترده به وسایل نقلیه با ظرفیت و برد بیشتر نیاز دارد. تأمین خدمات پس از فروش، باتری جایگزین و تعمیرگاه‌های تخصصی در استانها نیز باید پیش از توسعه سراسری ناوگان پیش‌بینی شود.
فرصت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی توسعه ناوگان
برقی‌سازی شبکه پستی می‌تواند علاوه بر کاهش آلایندگی مستقیم، زمینه کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش بهره‌وری توزیع را فراهم کند. فعالیت روزانه موزعین در مسیر‌های نسبتاً مشخص شهری و توقف‌های متعدد، ظرفیت مناسبی برای استفاده از موتورسیکلت‌ها و خودرو‌های برقی ایجاد می‌کند.
استفاده از موتورسیکلت‌های سه‌چرخ برقی نیز می‌تواند امکان حمل بسته‌های کوچک و متوسط را افزایش دهد و تعداد مراجعات به مراکز توزیع را کاهش دهد. این موضوع با توجه به رشد تجارت الکترونیکی و افزایش تقاضا برای ارسال بسته، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
توسعه این بازار می‌تواند فرصت مناسبی برای تولیدکنندگان داخلی، شرکت‌های دانش‌بنیان و تأمین‌کنندگان باتری و تجهیزات شارژ ایجاد کند. تجربه ساخت موتورسیکلت‌های برقی پستی توسط شرکت دانش‌بنیان توسن که در مراسم رونمایی سال ۱۴۰۱ معرفی شد، نشان داد که همکاری شرکت ملی پست با تولیدکنندگان داخلی ظرفیت توسعه دارد. البته استمرار این همکاری به کیفیت محصولات، رقابت‌پذیری قیمت و تضمین خدمات پس از فروش وابسته است.
مالکیت سازمانی یا شخصی؛ ضرورت حمایت از قدرت خرید پستچی‌ها
محمد احمدی، مدیرعامل شرکت ملی پست، در پاسخ به پرسش خبرنگار آناتک درباره مالکیت وسایل نقلیه مورد استفاده در شبکه پستی اعلام کرده است که این شرکت در حال حرکت به سمت مالکیت سازمانی خودروهاست و این رویکرد در آینده با جدیت بیشتری دنبال خواهد شد. او همچنین توسعه ناوگان متناسب با نوع مرسولات و نیاز‌های عملیاتی را از برنامه‌های شرکت دانسته و استفاده از موتورسیکلت‌های سه‌چرخ را یکی از گزینه‌های مورد توجه معرفی کرده است.
احمدی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو، با اشاره به تلاش‌های صورت گرفته برای جبران بخشی از هزینه‌های استفاده کارکنان از وسایل نقلیه، تورم و افزایش قیمت تجهیزات را عامل اصلی برهم خوردن تناسب میان هزینه‌های واقعی و حمایت‌های مالی شرکت دانسته است. او همچنین تأکید کرده که میزان پرداخت‌ها باید با حجم فعالیت و بهره‌وری کارکنان تناسب داشته باشد.
این اظهارات نشان می‌دهد که سیاست نوسازی ناوگان پستی با یک مسئله مهم اقتصادی مواجه است: اگر تأمین وسیله نقلیه همچنان به کارکنان واگذار شود، افزایش قیمت موتورسیکلت و هزینه‌های نگهداری می‌تواند قدرت خرید موزعین را کاهش دهد. از این منظر، توسعه ناوگان شخصی بدون بازنگری در سازوکار‌های حمایتی ممکن است به افزایش فشار مالی بر نامه‌رسان‌ها منجر شود.
افزایش مدت بازپرداخت اقساط، ارائه تسهیلات کم‌بهره، پیش‌بینی دوره تنفس و پرداخت کمک‌هزینه متناسب با قیمت روز وسایل نقلیه از جمله راهکار‌هایی است که می‌تواند امکان خرید تجهیزات جدید را برای کارکنان فراهم کند. اقساط بلندمدت و متناسب با درآمد، به‌ویژه در شرایط تورمی، می‌تواند از اختصاص بخش بزرگی از حقوق ماهانه موزعین به بازپرداخت تسهیلات جلوگیری کند.
الگوی مالکیت سازمانی در نقطۀ مقابل روش بالا، نیازمند تأمین منابع مالی مشخص برای خرید، بیمه، تعمیر و نگهداری وسایل نقلیه و ایجاد زیرساخت شارژ است. انتخاب میان مالکیت سازمانی و شخصی باید بر اساس مجموع هزینه‌ها، بهره‌وری عملیاتی و توان اقتصادی شرکت و کارکنان انجام شود.
شرکت ملی پست برای عبور از مرحله اعلام برنامه‌ها و تحقق نوسازی ناوگان، به نقشه راهی نیاز دارد که زمان‌بندی جایگزینی وسایل نقلیه، منابع مالی، زیرساخت شارژ، خدمات پس از فروش و سازوکار حمایت از موزعین را به‌صورت هم‌زمان مشخص کند. برقی‌سازی زمانی به تحول پایدار در شبکه پستی تبدیل خواهد شد که هزینه آن با مشارکت دولت تأمین شود و افزایش بهره‌وری شرکت نیز با بهبود شرایط کاری و اقتصادی نامه‌رسان‌ها همراه باشد.
انتهای پیام/