مرکز داده‌ای که پاول دورف ساخته بود هدف حمله پهپادی اوکراین قرار گرفت

به گزارش خبرگزاری آنا؛ شرکت فناوری وی‌کی تأیید کرده یکی از مراکز داده آن در منطقه لنینگراد، در نزدیکی سن‌پترزبورگ، در جریان حمله پهپادی هدف قرار گرفته است. این مرکز داده که بنا بر اظهارات پاول دورف حدود ۱۵ سال پیش توسط او ساخته شده و چند سال بعد به وی‌کی فروخته شده بود، از تأسیسات مهم پردازش و ذخیره‌سازی اطلاعات این شرکت محسوب می‌شود. هم‌زمان با حمله، هزاران کاربر روسی از مشکلات دسترسی به شبکه اجتماعی وی‌کنتاکته، بارگذاری تصاویر، ارسال پیام و پخش موسیقی خبر دادند و داده‌های پایش مستقل نیز کاهش قابل توجه ارتباطات زیرساخت شبکه شرکت را ثبت کردند. با وجود این، وی‌کی اعلام کرده خدماتش به فعالیت عادی خود ادامه می‌دهند و تاکنون اطلاعات مشخصی درباره میزان خسارت، تعداد سرور‌های آسیب‌دیده یا وضعیت تجهیزات مستقر در مرکز داده ارائه نکرده است. در مقابل، گزارش‌های منتشرشده از سوی منابع اوکراینی از آسیب جدی به ساختمان و بخشی از تجهیزات حکایت دارند، هرچند میزان واقعی خسارت هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است.

مرکز داده‌ای که پاول دورف ۱۵ سال پیش ساخت

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این حمله، سابقه مرکز داده هدف قرارگرفته و ارتباط آن با پاول دورف است. بنیان‌گذار تلگرام که پیش از راه‌اندازی این پیام‌رسان، شبکه اجتماعی وی‌کنتاکته را تأسیس کرده بود، پس از انتشار خبر حمله اعلام کرد ساختمان موردنظر را حدود ۱۵ سال پیش ساخته است. به گفته دورف، این تأسیسات چند سال پس از احداث به شرکت وی‌کی فروخته شد و از آن زمان در اختیار مالکان جدید قرار گرفت. او با انتشار پیامی کوتاه درباره سرنوشت این مرکز داده نوشت که مسئولان فعلی نتوانسته‌اند از آن محافظت کنند. این واکنش از آن جهت قابل توجه است که دورف سال‌هاست ارتباط مدیریتی با وی‌کنتاکته ندارد و پس از خروج از روسیه، فعالیت خود را بر توسعه تلگرام متمرکز کرده است.

دورف در سال ۲۰۰۶ شبکه اجتماعی وی‌کنتاکته را راه‌اندازی کرد و این پلتفرم در سال‌های بعد به یکی از پرمخاطب‌ترین خدمات اینترنتی روسیه تبدیل شد. رشد سریع تعداد کاربران و افزایش حجم تصاویر، ویدئو‌ها و پیام‌های منتشرشده در این شبکه اجتماعی، توسعه زیرساخت‌های پردازشی و ذخیره‌سازی اختصاصی را ضروری کرد. مرکز داده‌ای که اکنون هدف حمله قرار گرفته، به گفته دورف یکی از تأسیساتی است که در همان دوره توسعه یافته بود. او پس از اختلاف با سهام‌داران و افزایش فشار‌های سیاسی در روسیه، در سال ۲۰۱۴ از مدیریت وی‌کنتاکته کنار رفت و در ادامه، توسعه تلگرام را در خارج از این کشور دنبال کرد. این پیشینه باعث شده حمله اخیر علاوه بر پیامد‌های احتمالی برای خدمات وی‌کی، بار دیگر ارتباط دورف با زیرساخت‌های اولیه بزرگ‌ترین شبکه اجتماعی روسیه را مورد توجه قرار دهد.

بر اساس اطلاعاتی که منابع اوکراینی به آمار‌های پیش‌تر منتشرشده نسبت داده‌اند، این مرکز داده در گذشته میزبان بیش از ۲۰ هزار سرور در ۶۴۰ رک بوده و از آن برای ذخیره‌سازی و پردازش حجم زیادی از اطلاعات کاربران استفاده می‌شده است. البته مشخص نیست هنگام وقوع حمله چه تعداد از این سرور‌ها همچنان در تأسیسات حضور داشته‌اند یا چه میزان از ظرفیت مجموعه فعال بوده است. در مراکز داده بزرگ، هزاران سرور از طریق تجهیزات شبکه، سامانه‌های ذخیره‌سازی، منابع برق و زیرساخت‌های خنک‌کننده به یکدیگر متصل می‌شوند و آسیب به بخش‌هایی از این تجهیزات می‌تواند بر عملکرد مجموعه تأثیر بگذارد. با این حال حتی اگر ساختمانی دارای ظرفیت پردازشی قابل توجهی باشد، میزان تأثیر آسیب به آن بر خدمات اینترنتی به نحوه توزیع اطلاعات و وجود سامانه‌های پشتیبان بستگی دارد. وی‌کی تاکنون مشخص نکرده چه تعداد سرور یا کدام بخش از زیرساخت این مرکز داده در جریان حمله آسیب دیده‌اند.

انتقاد دورف از حفاظت نامناسب مرکز داده در شرایطی مطرح شده که جزئیات مربوط به تدابیر امنیتی و حفاظتی تأسیسات منتشر نشده است؛ بنابراین نمی‌توان تنها بر اساس اظهارات او نتیجه گرفت که ضعف مشخصی در سامانه‌های حفاظت فیزیکی وجود داشته یا مدیریت فعلی امکان جلوگیری از حمله را داشته است. با وجود این، واکنش بنیان‌گذار پیشین وی‌کنتاکته اهمیت نمادین اتفاق را افزایش داده، زیرا تأسیساتی که زمانی بخشی از زیرساخت توسعه این شبکه اجتماعی محسوب می‌شد، اکنون در جریان جنگ روسیه و اوکراین هدف حمله قرار گرفته است.

هزاران کاربر از مشکلات دسترسی به وی‌کنتاکته خبر دادند

نخستین گزارش‌های گسترده درباره مشکلات دسترسی به خدمات وی‌کی در روز یکشنبه منتشر شدند؛ زمانی که کاربران در مناطق مختلف روسیه اعلام کردند امکان استفاده عادی از شبکه اجتماعی وی‌کنتاکته را ندارند. بعضی کاربران هنگام بارگذاری صفحه اصلی و مشاهده مطالب جدید با مشکل مواجه شدند و گروه دیگری نیز از اجرا نشدن فایل‌های صوتی در سرویس وی‌کی موزیک خبر دادند. مشکلات مربوط به ارسال پیام، ورود به حساب کاربری و بارگذاری تصاویر و ویدئو‌ها نیز در میان شکایت‌ها دیده می‌شد. افزایش هم‌زمان این گزارش‌ها با حمله پهپادی، احتمال تأثیر آسیب فیزیکی مرکز داده بر خدمات آنلاین شرکت را مطرح کرد، هرچند هنوز شواهد فنی کافی برای تأیید ارتباط مستقیم این ۲ اتفاق منتشر نشده است.

بر اساس اطلاعات ثبت‌شده در سامانه‌های مستقل پایش خدمات اینترنتی، حدود ۶۶۰۰ گزارش درباره مشکلات وی‌کی در یک روز ثبت شد که نزدیک به ۶۰۰ مورد از آن‌ها تنها به یک ساعت مربوط بودند. یک سامانه نظارتی دیگر در روسیه نیز حدود ۲۱۰۰ شکایت کاربران را ثبت کرد و اطلاعات آن حاکی از آن بود که مشکلات تنها به شهر سن‌پترزبورگ محدود نشده‌اند. البته این ارقام تعداد گزارش‌های ثبت‌شده هستند و نباید آن‌ها را معادل تعداد دقیق کاربران تحت تأثیر دانست، زیرا ممکن است یک کاربر چندین بار مشکل خود را ثبت کرده باشد. با این حال افزایش هم‌زمان شکایت‌ها در چند سامانه مستقل، بیانگر بروز مشکلات محسوس در دسترسی بخشی از کاربران به خدمات شرکت بود.

سازمان پایش اینترنت نت‌بلاکس نیز اعلام کرد میزان ارتباطات شبکه مرتبط با وی‌کی در جریان این اتفاق به ۵۶ درصد سطح معمول کاهش یافته است. داده‌های این سازمان حاکی از آن هستند که وضعیت ارتباطات شبکه شرکت پیش از حمله عمدتاً در محدوده طبیعی قرار داشت، اما در ساعات پس از حادثه افت محسوسی ثبت شد. کاهش شاخص به ۵۶ درصد به معنی افت ۴۴ درصدی میزان ارتباطات نسبت به سطح معمول است، نه اینکه ۴۴ درصد کاربران وی‌کنتاکته به‌طور کامل دسترسی خود را از دست داده باشند. این شاخص وضعیت ارتباطات زیرساخت شبکه با اینترنت را بررسی می‌کند و لزوماً تعداد کاربران دارای مشکل یا گستره جغرافیایی توقف خدمات را مشخص نمی‌کند.

پس از گذشت حدود ۲۴ ساعت از حمله، شمار شکایت‌های ثبت‌شده کاهش یافت و وضعیت دسترسی به خدمات نسبت به ساعات نخست بهتر شد، اما برخی کاربران همچنان درباره بارگذاری تصاویر و ویدئوها، پخش موسیقی، ورود به حساب و ارسال پیام مشکلاتی گزارش می‌کردند. وی‌کی در واکنش به این اتفاق تأکید کرده که خدمات شرکت به فعالیت معمول خود ادامه می‌دهند و حمله پهپادی باعث توقف فعالیت پلتفرم‌ها نشده است. این موضع‌گیری در حالی مطرح شده که داده‌های پایش مستقل و گزارش‌های کاربران، کاهش دسترسی به برخی خدمات را ثبت کرده‌اند. در نتیجه، اختلاف میان موضع رسمی شرکت و اطلاعات منتشرشده از سوی سامانه‌های نظارتی همچنان یکی از مهم‌ترین ابهام‌های این پرونده محسوب می‌شود.

حمله با پهپاد‌های اوکراینی انجام شد

یک شرکت اوکراینی تولیدکننده تجهیزات نظامی اعلام کرده نیرو‌های این کشور در حملات بامداد یکشنبه از پهپاد‌های دوربرد FP-۱ برای هدف قرار دادن چند مجموعه در منطقه لنینگراد استفاده کرده‌اند. به گفته این شرکت، مرکز داده وی‌کی در کنار چند تأسیسات نفتی و زیرساختی دیگر از اهداف عملیات بوده است. سازنده پهپاد‌ها مدعی شده مرکز داده در جریان حمله خسارت قابل توجهی دیده و بخش‌هایی از تأسیسات آن آسیب دیده‌اند. برخی تصاویر و گزارش‌های منتشرشده نیز از تخریب قسمت‌هایی از ساختمان و فروریختن بخشی از سقف حکایت دارند، اما این اطلاعات تاکنون به‌صورت مستقل تأیید نشده‌اند. وی‌کی نیز با وجود پذیرش وقوع حمله به تأسیسات خود، جزئیاتی درباره میزان آسیب فیزیکی ساختمان یا تجهیزات منتشر نکرده است.

مراکز داده از بخش‌های حیاتی زیرساخت خدمات اینترنتی به شمار می‌روند و مجموعه‌ای از تجهیزات پردازشی، سامانه‌های ذخیره‌سازی، شبکه‌های ارتباطی و منابع برق پشتیبان را در خود جای می‌دهند. آسیب فیزیکی به چنین تأسیساتی می‌تواند باعث کاهش ظرفیت پردازشی، از دست رفتن ارتباطات شبکه یا انتقال بار کاری به مراکز دیگر شود. با این حال شرکت‌های بزرگ فناوری معمولاً خدمات مهم خود را میان چند مرکز داده توزیع می‌کنند تا در صورت بروز مشکل در یک مجموعه، امکان ادامه فعالیت از طریق تجهیزات جایگزین وجود داشته باشد. وی‌کی نیز چندین مرکز داده در مناطق مختلف روسیه در اختیار دارد، اما هنوز مشخص نکرده پس از حمله اخیر چه اقداماتی برای مدیریت ظرفیت پردازشی یا انتقال احتمالی خدمات انجام داده است؛ بنابراین نمی‌توان میزان واقعی خسارت واردشده به زیرساخت این شرکت را تنها بر اساس کاهش موقت ارتباطات شبکه برآورد کرد.

نکته مهم دیگر آن است که تاکنون گزارشی تأییدشده درباره نابودی اطلاعات کاربران، آسیب به پایگاه‌های داده اصلی یا انتشار غیرمجاز اطلاعات شخصی در نتیجه این حمله منتشر نشده است. هرچند وجود بیش از ۲۰ هزار سرور در آمار‌های قدیمی مرکز داده اهمیت این تأسیسات را برجسته می‌کند، اما آسیب دیدن احتمالی بخشی از سرور‌ها لزوماً به معنای حذف اطلاعات ذخیره‌شده در آن‌ها نیست. در زیرساخت‌های بزرگ، اطلاعات معمولاً در چند محل ذخیره می‌شوند و نسخه‌های پشتیبان می‌توانند امکان بازیابی داده‌ها را فراهم کنند. با این حال بدون اطلاع از معماری ذخیره‌سازی وی‌کی و وضعیت واقعی تجهیزات آسیب‌دیده نمی‌توان درباره میزان حفاظت از اطلاعات کاربران نتیجه‌گیری قطعی کرد.

حملات مشابه به مراکز داده یاندکس و اسبربانک

حمله به مرکز داده ساخته‌شده توسط پاول دورف در ادامه مجموعه‌ای از حملات به تأسیسات فناوری و پردازش اطلاعات در روسیه رخ داده است. طی هفته‌های اخیر گزارش‌هایی درباره هدف قرار گرفتن چند مرکز داده متعلق به یاندکس، یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های فناوری روسیه، منتشر شده بود. بر اساس این گزارش‌ها، نیرو‌های اوکراینی در مهر ۱۴۰۵ دست‌کم ۳ بار مراکز داده مرتبط با یاندکس را هدف قرار داده‌اند و پس از سومین حمله، کاربران در مناطق مختلف روسیه با مشکلات دسترسی به بعضی خدمات این شرکت و تعدادی از وب‌سایت‌های دیگر مواجه شدند. همچنین گزارش‌هایی درباره حمله به یکی از مراکز داده اسبربانک، از بزرگ‌ترین بانک‌های روسیه که بخش عمده مالکیت آن در اختیار دولت قرار دارد، منتشر شده است. میزان دقیق خسارت در تمام این موارد به‌طور مستقل مشخص نشده است.

این حملات اهمیت روزافزون زیرساخت‌های دیجیتال را در جریان جنگ روسیه و اوکراین برجسته کرده‌اند. مراکز داده علاوه بر میزبانی خدمات عمومی مانند شبکه‌های اجتماعی، موتور‌های جست‌و‌جو و سامانه‌های پرداخت، می‌توانند زیرساخت موردنیاز برای ارتباطات سازمانی، پردازش اطلاعات و خدمات ابری را نیز فراهم کنند. از این رو آسیب به آن‌ها ممکن است پیامد‌هایی فراتر از یک شرکت مشخص داشته باشد و بر فعالیت کسب‌وکار‌هایی که به زیرساخت‌های مشترک متکی هستند نیز تأثیر بگذارد. با این حال کاربرد‌های متنوع مراکز داده به‌تنهایی به معنی استفاده نظامی از یک تأسیسات مشخص نیست و تشخیص ماهیت اهداف و آثار حملات به بررسی اطلاعات مستقل نیاز دارد.

در سوی دیگر جنگ نیز مراکز داده و زیرساخت‌های ارتباطی اوکراین بار‌ها هدف حملات روسیه قرار گرفته‌اند. شرکت مخابراتی Datagroup اعلام کرده در جریان حمله موشکی بالستیک روسیه به کی‌یف در بامداد دوشنبه، یکی از مراکز داده این شرکت به‌شدت آسیب دیده و تجهیزات آن به‌طور کامل از بین رفته‌اند. به گفته مدیران این مجموعه، بازسازی مرکز داده آسیب‌دیده دیگر امکان‌پذیر نیست، اما خدمات مشتریان از طریق مجموعه‌های پشتیبان ادامه پیدا کرده و در این حمله آسیبی به کارکنان شرکت وارد نشده است. این شرکت پیش‌تر نیز در شهریور هدف حمله قرار گرفته بود و مهندسان آن برای حفظ خدمات و انتقال بار کاری به مراکز دیگر اقدام کرده بودند.

گزارش‌های منتشرشده از حملات روسیه در شهریور همچنین از آسیب دیدن دست‌کم ۶ مرکز داده اوکراینی خبر می‌دهند که تأسیسات چند شرکت ارائه‌دهنده خدمات میزبانی و ارتباطات اینترنتی در میان آن‌ها قرار دارند. مقام‌های روسیه مدعی شده‌اند برخی مراکز داده اوکراین در پشتیبانی از فعالیت نیرو‌های مسلح این کشور نقش دارند، اما این ادعا درباره تمام تأسیسات آسیب‌دیده به‌طور مستقل تأیید نشده است. تداوم چنین حملاتی می‌تواند هزینه حفظ و بازسازی زیرساخت‌های اینترنتی را افزایش دهد و شرکت‌های فناوری را ناچار کند ظرفیت پردازشی، شبکه‌های ارتباطی و سامانه‌های ذخیره‌سازی خود را میان مناطق بیشتری توزیع کنند.

آسیب‌پذیری مراکز داده به یکی از نگرانی‌های صنعت فناوری تبدیل شده است

حمله به مرکز داده وی‌کی بار دیگر اهمیت امنیت فیزیکی زیرساخت‌های دیجیتال را مطرح کرده است؛ موضوعی که معمولاً در مقایسه با امنیت سایبری کمتر مورد توجه کاربران قرار می‌گیرد. در حالی که شرکت‌های فناوری برای جلوگیری از حملات نرم‌افزاری، نفوذ به حساب‌ها و سرقت اطلاعات سرمایه‌گذاری می‌کنند، تجهیزات پردازشی و ذخیره‌سازی همچنان به ساختمان‌ها، منابع برق، سامانه‌های خنک‌کننده و شبکه‌های ارتباطی وابسته‌اند که می‌توانند در اثر حملات فیزیکی آسیب ببینند. یک حمله به تأسیسات زیرساختی حتی بدون نفوذ به سامانه‌های نرم‌افزاری ممکن است باعث قطع ارتباطات، کاهش ظرفیت پردازشی و توقف موقت بخشی از خدمات شود. به همین دلیل، حفاظت از مراکز داده در مناطق درگیر جنگ به یکی از چالش‌های مهم شرکت‌های فناوری و ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، استفاده از مراکز داده پشتیبان، نگهداری نسخه‌های متعدد اطلاعات و توزیع خدمات میان مناطق جغرافیایی مختلف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این اقدامات می‌توانند احتمال توقف کامل خدمات را کاهش دهند، اما لزوماً مانع تمام مشکلات ارتباطی یا کاهش عملکرد نمی‌شوند. تجربه اخیر وی‌کی نیز بیانگر آن است که حتی زمانی که یک شرکت ادامه فعالیت عادی خدمات خود را اعلام می‌کند، ممکن است کاربران و سامانه‌های پایش مستقل شرایط متفاوتی را ثبت کنند. با این حال برای ارزیابی دقیق پیامد‌های حمله اخیر باید اطلاعات بیشتری درباره میزان خسارت، وضعیت سرور‌ها و اقدامات احتمالی بازیابی خدمات منتشر شود.

در حال حاضر وقوع حمله پهپادی به مرکز داده وی‌کی تأیید شده و داده‌های مستقل نیز کاهش محسوس ارتباطات شبکه این شرکت را ثبت کرده‌اند، اما ارتباط مستقیم این ۲ اتفاق و میزان خسارت واردشده همچنان روشن نیست. در این میان، سابقه تأسیسات هدف قرارگرفته که به گفته پاول دورف حدود ۱۵ سال پیش توسط خود او ساخته شده بود، توجه بیشتری به ماجرا جلب کرده است. دورف اکنون مدیریت یکی از مهم‌ترین پیام‌رسان‌های جهان را برعهده دارد، اما زیرساختی که زمانی برای توسعه شبکه اجتماعی تحت مدیریت او ساخته شده بود، همچنان بخشی از صنعت فناوری روسیه محسوب می‌شود. سرنوشت این مرکز داده و نتایج بررسی میزان خسارت می‌تواند تصویر دقیق‌تری از پیامد‌های حملات فیزیکی به زیرساخت‌های اینترنتی ارائه دهد؛ حملاتی که در جریان جنگ روسیه و اوکراین، بیش از گذشته مراکز پردازش و ذخیره‌سازی اطلاعات را در معرض خطر قرار داده‌اند.