عرصه علم، جبهه جنگ است/ هیچ تفاوتی بین جهاد زمینی و جهاد علمی نیست
خبرگزاری آنا ـ در شرایط کنونی که تعلیم و تربیت به‌عنوان رگ حیاتی جامعه و بستر اصلی تمدن‌سازی، میدان رویارویی راهبردی هویت ایرانی-اسلامی با جریان‌های معاند و دشمنان است، بازخوانی رسالت استادان، معلمان و مسئولان، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
خبرنگار آنا به‌مناسبت پیام آیت‌الله امام مجتبی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) خطاب به دانش‌آموزان و دانشجویان به واکاوی مبانی الهیاتی امرِ آموزش پرداخته شده است؛ جایی که تأمین معیشت، نه‌تنها یک مسئله رفاهی، بلکه پیش‌شرطی اساسی برای حفظ نشاط، امیدآفرینی و انتقال روحیه تعالی‌بخش به نسل جوان قلمداد می‌شود.
پناهیان در این گفتوگو با تبیین الگوی حکمرانی الهی در تربیت از یک سو بر وظایف حاکمیتی در تأمین کفاف خادمان عرصه فرهنگ تأکید میکند و از سوی دیگر، با طرح راهکارهای نوین ـ از جمله بهره‌گیری از ظرفیت‌های جهادی و منابع تولید ثروت در وزارتخانه‌ها ـ مدلی عملیاتی برای تاب‌آوری و ارتقای منزلتِ «سنگربانانِ جبهه دانش» ارائه می‌دهد.
در این بخش از گفت‌وگوی تفصیلی با استاد احمد پناهیان، موضوعاتی، چون «مدیریت الهی در تعلیم و تربیت»، «تأثیر تأمین معیشت بر کیفیت تدریس» و «نقش اساتید در ترویج امید در جامعه» مورد واکاوی قرار گرفته است.
برای واکاوی عمیق این موضوع، تبیین الزامات تحول در نظام آموزشی و فرهنگی دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه، و همچنین نحوه تبدیل مبانی نظری و اندیشه‌های تمدنی رهبر معظم انقلاب به برنامه‌های اجرایی و کارآمد، به گفتوگو با حجت‌الاسلام احمد پناهیان پژوهشگر، مدرس حوزه و دانشگاه، کارشناس مسائل دینی و بنیان‌گذار مؤسسات تحقیقاتی علمی رهپویان شهدا و فرهنگی فخرالائمه (ع) نشسته‌ایم.
معلم؛ رزمنده خط مقدم در نبرد تمدنی
آنا: با توجه به مباحث مطرح شده در حوزه الگو‌های تربیتی، اگر بخواهیم نگاهی به سیره الهی در تدبیر امور بندگان داشته باشیم، حضرت حق چگونه مقوله تعلیم و تربیت را با تأمین معیشت پیوند می‌زند؟
پناهیان: حضرت حق، به‌عنوان مدیر عالم و کسی که قصد دارد مخلوقاتش را به تعالی برساند و از طریق «یُعَلِّمُهُم وَ یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَة» تربیت کند و آموزش دهد، ۱۲۴ هزار پیامبر را برای این مهم مبعوث فرموده است.
در این حوزه، ذات اقدس الهی بهترین الگوست. کسی که «أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ» است، خود نیز تقدیر معیشت میکند و رزق و روزی بندگان منحصراً در دست قدرت اوست. خداوند متعال برای سعادت بشر به دقت تدبیر کرده است؛ چرا که تعلیم و تربیت، بدون تأمین مایحتاج معیشت و زندگی، اساساً امکان‌پذیر نیست. در مواردی نیز که خداوند متعال مضایقی مقرر فرموده یا امتحانی را در نظر گرفته است، باز هم برای تاب‌آوری و صبر و تحمل، برنامه‌ای دقیق دارد.
آنا: اشاره کردید که معیشت، زیربنای تعلیم و تربیت است و اگر یک معلم یا خادم آموزشی با دغدغه‌های معیشتی سنگین مواجه باشد، این مسئله چه آسیب‌هایی به بدنه آموزش کشور وارد میکند و چه توصیه‌ای به مسئولان نظام آموزشی در این باره دارید؟
پناهیان: اگر قرار بر این باشد که معلم و یا خدمتگزار ما در حوزه آموزش و تربیت، دغدغه‌های شدیدی در تأمین معیشت خود داشته باشد، ناگزیر به انتخاب حوزه‌های فعالیت دیگر خواهد بود؛ شغل‌های دوم و سومی که بسیاری از آقایان نیز به آن روی آورده‌اند. بنده شخصاً موارد بسیاری را دیده‌ام که به کار‌هایی نظیر رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی (اسنپ) یا فعالیت در مجموعه‌های دیگر می‌پردازند. طبیعتاً چنین فردی دیگر نشاط، انرژی و قدرت لازم را برای تعلیم و تربیت نخواهد داشت.
تجربه حضور در محیط‌های دانشگاهی، حوزوی و مدارس نشان می‌دهد که اگر استاد به حد کفاف، تأمین نباشد و دغدغه‌های سنگین معیشتی ذهن او را به خود مشغول کند و خود را در مسیر کسب درآمد در حوزه‌های جانبی خسته کند، ضربه مهلکی به کلاس درس وارد می‌شود.
دانش‌آموز از معلم انرژی می‌گیرد و معلم برای او به‌عنوان یک الگو تلقی می‌شود؛ حال تصور کنید معلم در سر کلاس درس، بخش عمده‌ای از زمان کلاس را به گلایه از اوضاع زندگی اختصاص دهد. چنین کلاسی عملاً نابود است و هیچ فایده لازم را نخواهد داشت؛ چراکه دانش‌آموزان در این فضا، مأیوس می‌شوند.
آنا: یکی از مباحث جدی در فرمایش رهبر معظم انقلاب اسلامی و امام خمینی(ره)، مقوله «امید» است. این دغدغه‌های معیشتی استادان، چگونه با این راهبرد کلان تضاد پیدا میکند؟
پناهیان: در تمامی تقسیم‌بندی‌های صورت گرفته توسط مقام معظم رهبری، چه در حوزه مسئولیت و چه در حوزه مأموریت، بخش «امید» همواره مورد تأکید بوده است؛ موضوعی که در بیان امام شهیدمان نیز به وضوح دیده می‌شود.
حال اگر استاد یا فرد خدمتگزار در این حوزه، با مشکلات جدی معیشتی رو‌به‌رو باشد، دیگر آن توانمندی لازم را برای انتقال امید ندارد.
مدرسه، دانشگاه و حوزه باید بستر انتقال امید باشند، اما با وجود این دغدغه‌ها، یأس و ناامیدی نسبت به آینده‌ای سیاه و تاریک تزریق می‌شود.
مصیبت اصلی زمانی است که معلم، این فضا را با شواهدی که همان‌جا مطرح میکند، به دانشجو منتقل میکند؛ چراکه می‌پندارد این افراد، یعنی شاگردانش، همراهان او هستند. ارتباطی که میان ایشان برقرار می‌شود، انتقال این مشکلات را به همراه دارد که نتیجه قهری آن، القای یأس و ناامیدی است.
امام مسلمین هم به دانشجویان و هم به طلبه‌ها و دانش‌آموزان، پیام روشنی داده‌اند. امام شهید دائماً می‌فرمودند که شما نباید ناامید و خسته شوید.
با وجود موانع، مشکلات و فراز و نشیب‌ها، ایشان همیشه در جلساتی که با فرهنگیان، نخبگان، استادان و مدیران آموزش عالی و آموزش و پرورش داشتند، بر این موضوع مکرراً اشاره می‌کردند.
تاب‌آوری در شرایط جنگ اقتصادی؛ رسالتِ تبیین برای فرهنگیان
آنا: چه ظرفیت‌هایی وجود دارد که باید برای مقابله با چالش‌های معیشتی تعلیم و تربیت و مقابله با ناامیدی بتوان بر آنها تمرکز کرد؟
پناهیان: در این حوزه، تجربه ثابت کرده که برخی جریان‌های معاند، از این خلأ و نقص استفاده کرده و موجب شده‌اند که خود معلم، با توجه به مشکلاتش، موج و جریانی را در مدرسه ایجاد و مسائل را به دانش‌آموز یا دانشجو منعکس کند.
عکس‌العمل طبیعی دانش‌آموز در مواجهه با این شرایط، مقاومت و گاهی برخورد است. این افراد دیگر به کلیت وضعیت کشور نگاه نمی‌کنند و مشکلات یک مجموعه را به کل کشور تعمیم می‌دهند، بنابراین، تأمین معیشت باید از جهات مختلف صورت پذیرد.
الحمدالله کشور ما کشور ثروتمندی است؛ اگرچه در برخی حوزه‌ها به واسطه جنگ‌های تحمیلی (مانند بحث‌های محدودیت‌های دریایی یا انرژی) مشکلات جدی ایجاد شده که همگی واقعیت دارند، اما ما می‌توانیم در حوزه‌های دیگر از درآمد‌های ملی استفاده کرده و این مسئله را مدیریت کنیم.
جبهه جهاد علمی و ضرورت‌های تحقق تاب‌آوری در نظام آموزشی
آنا: بر اهمیت تأمین معیشت اساتید تأکید کردید. با توجه به جایگاه نظام آموزشی در ساختار کلان کشور، نگاه شما به این حوزه به‌عنوان یک «جبهه» چیست و چه نسبتی میان این عرصه و سایر عرصه‌های جهاد برقرار است؟
پناهیان: این عرصه، رگ حیاتی جامعه است. هویت و حیات ما ارتباط مستقیمی با پرورش صحیح نسل آینده دارد و در واقعیت امر، ما در حال حاضر در یک جبهه جنگ هستیم، دولت محترم باید به این امر توجه ویژه داشته باشد؛ همان‌گونه که برخی از فرماندهان نظامی از همراهی دولت در عرصه‌های مختلف به‌‌خصوص در حوزه مقابله با دشمنانی که دست به تجاوز زده‌اند، ابراز خرسندی و رضایت کرده‌اند، باید دانست که عرصه علم نیز عرصه جهاد است.
در حقیقت، هیچ تفاوتی میان جهاد زمینی و یدی با سلاح و ابزارهای نظامی با جهاد علمی وجود ندارد. این سنگربانان، یعنی پاسداران هویت، دانش، ادب و تعالی روح ایرانی و اسلامی نوجوانان و جوانان، حقیقتاً باید تأمین شوند.
این عزیزان، رزمندگانی هستند که در این جبهه مجاهدت می‌کنند و باید تمامی مساعی در این راستا به کار گرفته شود.
آنا: در کنار وظایف دولتی، چه راهکارهای نوآورانه‌ای برای ارتقای وضعیت معیشتی قشر تعلیم و تربیت و مشارکت‌دهی آنان در چرخه‌های تولید پیشنهاد می‌دهید؟
پناهیان: البته می‌توان از طرح‌های نو نیز استفاده کرد. معتقدم یکی از راهکارها این است که بدنه دانشجویی، حوزوی، دانش‌آموزی و حتی استادان و فرهنگیان را در حوزه تولید ثروت فعال کنیم؛ به این معنا که یک حرکت جهادی در این بخش شکل بگیرد.
هرجا که مردم و عناصر مجموعه ورود کرده‌اند، قطعاً برکات بسیاری حاصل شده است و قاعده «یَدُالله مَعَ الجَماعَة» در اینجا نیز مصداق دارد.
در این حوزه باید تدبیر لازم صورت پذیرد. ما نمونه‌هایی از این امر را در حوزه‌های علمیه شاهد بودیم؛ به‌‌خصوص در دوران شیوع کرونا که آسیب‌های جدی به فضای تعلیم و تربیت وارد و بسیاری از جلسات آموزشی و تبلیغی تعطیل شد.
در اوج سختی معیشت، شاهد بودیم که جریان‌های جهادی با ورود به صحنه، به پشتیبانی از عزیزان پرداختند و بخشی از مشکلات اساتید را عهده‌دار شدند تا آن را مرتفع کنند.
بنابراین، علاوه بر اینکه دولتمردان و مسئولان موظف‌اند براساس منابع ملی کشور، این تأمین را به‌عنوان یک وظیفه واجب صورت دهند، حرکت‌های جهادی نیز می‌توانند در این زمینه بسیار راهگشا و کارگشا باشند.
آنا: با توجه به گستردگی امکانات دولت، چه مکانیسم‌های اجرایی برای هم‌افزایی سایر وزارتخانه‌ها برای حمایت از فرهنگیان پیشنهاد می‌کنید؟
پناهیان: ظرفیت‌های موجود در بخش‌های دیگر دولت و وزارتخانه‌ها باید مورد استفاده قرار گیرد؛ از سرمایه‌ها، امکانات، تجهیزات و مستقلات در اختیار سایر وزارتخانه‌ها می‌توان در این مسیر بهره جست.
به‌عنوان مثال، وضعیت اسکان خانواده‌های فرهنگیان در ایام تعطیلات را در نظر بگیرید؛ در حال حاضر حداکثر تسهیلات برای این قشر، اقامت در مدارس است؛ در اتاقی که تا روز گذشته محل قرارگیری نیمکت‌ها بوده و اکنون با جارو کردن و پهن کردن یک موکت به محل اسکان تبدیل شده است. این وضعیت مطلوب نیست.
به نظر بنده، وزارتخانه‌های دیگر باید با تمام توان به یاری وزارت علوم و وزارت آموزش و پرورش بشتابند و به‌دلیل قدر، جلال و جایگاه والای فرهنگیان، از این قشر حمایت کنند.
همچنین در حوزه‌هایی که منابع تولید ثروت وجود دارد، شرکت‌های بزرگ و کارخانه‌های صنعتی در استانها و شهرها باید از ظرفیت‌های خود در این مسیر استفاده کنند.
مطالبه‌گری باید به‌گونه‌ای باشد که درصدی از بودجه این صنایع به امور فرهنگی اختصاص یابد تا صرف معیشت معلمان و خانواده‌هایشان شود.
البته مقصود، حد کفاف، عرف و اعتدال است و نه اسراف، تبذیر و یا هزینه‌کردهای غیرمنطقی. اگر مجموعه‌های دولتی و گروه‌های جهادی در این زمینه وارد عمل شوند، می‌توانند شکاف موجود در تأمین منابع را جبران کنند.
آنا: به عنوان پرسش پایانی، چگونه می‌توان «تاب‌آوری» معنوی و روحی را در جامعه هدف تقویت کرد تا در شرایط سخت، همچنان به رسالت خود پایبند بمانند؟
پناهیان: ایجاد فضای تاب‌آوری و دمیدن روحیه به مجموعه، خود یک رسالت است.
تبیین شرایط برای معلمان، به خودی خود یک وظیفه است؛ به این معنا که فرهنگیان ما باید از شرایط روز مطلع باشند.
این اطلاع‌رسانی نه برای آن است که در کلاس درس به بازگویی پشت‌پرده مسائل نظام بپردازند، بلکه برای این است که خودشان توجیه شوند.
تا زمانی که انسان توجیه و مستوفا اغنا نشود، قطعاً تاب‌آوری‌اش دچار چالش خواهد شد. برای رسیدن به این سطح از تاب‌آوری، راهکارهایی مد نظر است که باید به صورت اصولی پیاده‌سازی شود.
انتهای پیام/