دلیری زنانه در جنگ تحمیلی سوم؛ از حفظ زندگی و تربیت نسل تا پیشتازی در میدان روایت

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، سومین نشست از سلسله نشست‌های «پیشگامی زنان در جنگ تحمیلی سوم» با عنوان «بازخوانی دلیری‌ها و نقش‌آفرینی زنان در جنگ تحمیلی سوم و بررسی برجسته‌سازی آن در پیام رهبر معظم انقلاب» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و با حضور دکتر فاطمه ابراهیمی، رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا، دکتر زینب اعلمی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، دکتر زینب تاجیک، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده و دکتر مهدیه محمدی عراقی، پژوهشگر پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی در خبرگزاری آنا برگزار شد.

در این نشست، نقش و جایگاه زنان در جنگ تحمیلی سوم، با تمرکز بر مفهوم «دلیری زنان» و تأکید رهبر معظم انقلاب بر این نقش مورد بررسی قرار گرفت.

در ابتدای نشست، با اشاره به دو نشست پیشین سلسله نشست‌های «پیشگامی زنان در جنگ تحمیلی سوم» عنوان شد که در نشست نخست، موضوع «ولایت اجتماعی زنان» و نسبت حضور پیشگامانه زنان با این مفهوم بررسی شده و در نشست دوم نیز نسبت نقش‌آفرینی زنان با «حمایت از ولی زمانه» و همچنین ارتباط آن با «الگوی سوم» مورد توجه قرار گرفته است.

در نشست سوم، محور اصلی بحث، پیام اخیر رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و اشاره مستقیم ایشان به «دلیری زنان» در جنگ تحمیلی سوم عنوان شد؛ موضوعی که در این پیام به‌عنوان یکی از عناصر مهم تبلور دلیری مردم این سرزمین مورد توجه قرار گرفته است.

ضرورت عبور از نگاه حمایتی به نقش زنان

در ادامه این نشست، با طرح این پرسش که علت تأکید رهبر معظم انقلاب بر جایگاه و نقش زنان در جنگ چیست، گفته شد که این تأکید نشان می‌دهد نمی‌توان نقش زنان را صرفاً در قالب‌های حمایتی و پشتیبانی توصیف و تحلیل کرد، بلکه نیازمند تحلیل‌های عمیق‌تر از ابعاد نقش‌آفرینی زنان هستیم.

بر همین اساس، یکی از اهداف نشست، بررسی علمی مؤلفه‌های «دلیری زنان» و تلاش برای شناخت مؤلفه‌هایی عنوان شد که می‌توان بر اساس آنها این دلیری را تبیین کرد. همچنین این پرسش مطرح شد که چرا رهبر معظم انقلاب بر دلیری زنان و نقش آنان در جنگ تأکید کرده‌اند و آیا این تأکید صرفاً جنبه توصیفی دارد یا دارای کارکرد گفتمانی نیز هست.

دلیری زنان ریشه در ایمان و اخلاق اسلامی دارد

دکتر فاطمه ابراهیمی، رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا، در ادامه نشست با بیان اینکه برای بررسی نقش‌آفرینی زنان در «جنگ تحمیلی سوم» ابتدا باید مفهوم دلیری و دلاوری مورد واکاوی قرار گیرد، اظهار کرد: اگر بخواهیم درباره خود واژه «دلیری» و معناشناسی آن تأمل کنیم، باید ببینیم دلاوری و دلیری از چه سرچشمه‌ای نشئت می‌گیرد و سپس به سراغ مؤلفه‌ها و شاخص‌هایی برویم که می‌توان آنها را ذیل مفهوم دلیری و دلاوری تعریف کرد.

وی افزود: آنچه در ادبیات دینی و گفتمانی ما و در کلام بزرگان و امام خمینی(ره) دیده می‌شود، اگرچه واژه «دلیری» کمتر به کار رفته، اما از زنان به‌عنوان «قهرمانان جنگ» و «قهرمانان انقلاب» یاد شده است. امام خمینی(ره) تأکید داشتند که اگر زنان در پیروزی انقلاب اسلامی نقش‌آفرینی نمی‌کردند، انقلاب به پیروزی نمی‌رسید و اگر زنان حضور نداشتند، جمهوری اسلامی نیز به این رشد و پیشرفت دست نمی‌یافت.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا ادامه داد: وقتی کلام امام خمینی(ره) را بررسی می‌کنیم، ایشان تأکید دارند که قرار گرفتن زنان در جایگاه قهرمانی، دارای یک عقبه اسلامی است. ایشان این موضوع را چنین تبیین می‌کنند که اخلاق اسلامی که در وجود زنان متبلور می‌شود، توکل به خدا، ایمان و قدرتی که از ایمان حقیقی در وجود یک زن شکل می‌گیرد، او را به جایگاه و مقام دلیری می‌رساند.

وی با اشاره به مفهوم دلیری گفت: دلیری در برابر چه چیزی معنا پیدا می‌کند؟ می‌توان آن را نوعی ایستادگی، پایمردی و نترسیدن در برابر ظلم و استکبار دانست. اگر بخواهیم این موضوع را از منظر قرآن نیز بررسی کنیم، نمونه‌هایی از این نوع دلاوری را مشاهده می‌کنیم؛ از جمله در مثالی که خداوند متعال از حضرت آسیه(س) بیان می‌کند و دلاوری ایشان را برای همه انسان‌ها به‌عنوان نمونه مطرح می‌فرماید.

ابراهیمی افزود: اگر از این نمونه قرآنی به عصر نبوی برسیم، در جنگ احد نیز شاهد نقش‌آفرینی زنانی هستیم که دلاوری خود را نشان دادند. در مقطعی از این جنگ، برخی مردان و سربازان همراه پیامبر(ص) ایشان را رها کردند، اما بانوی بزرگوار و قهرمانی همچون صفیه، عمه پیامبر(ص)، یک‌تنه به میدان آمد و از جان پیامبر(ص) در برابر دشمن حفاظت کرد.

وی ادامه داد: بانوی دیگری همچون ام‌عمار نیز در جنگ احد دفاع جانانه‌ای از وجود پیامبر(ص) داشت. این نمونه‌ها نشان می‌دهد دلاوری‌هایی که زنان در عرصه جنگ از خود نشان داده‌اند، از یک ایمان درونی سرچشمه می‌گیرد؛ ایمانی که در مسیر تربیت اسلامی شکل گرفته و به زن کمک می‌کند استعدادهای بالقوه خود را به فعلیت برساند.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا با بیان اینکه ایمان می‌تواند بر ترس غلبه کند، خاطرنشان کرد: ترس به اقتضای طبیعت و خلقت انسانی ممکن است در زنان نیز وجود داشته باشد، اما زن مؤمن با قدرت ایمان و در عین برخورداری از ویژگی‌های زنانه خود، بر این ترس غلبه می‌کند و در برابر دشمن دلاوری و ایستادگی نشان می‌دهد.

وی در پایان تصریح کرد: در ادامه این بحث می‌توان درباره مؤلفه‌ها و شاخص‌هایی که مفهوم دلاوری را شکل می‌دهند و همچنین نحوه تشخیص این مؤلفه‌ها، گفت‌وگو و بررسی بیشتری انجام داد.

تاجیک: پیام رهبر انقلاب فهم صرفاً مردانه از دلیری را شکست

دکتر زینب تاجیک، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در ادامه این نشست با اشاره به توجه ویژه رهبر معظم انقلاب به جنسیت، زنانگی و قابلیت‌های زنانه در پیام‌ها و سخنان اخیر ایشان، اظهار کرد: به نظر می‌رسد این نگاه، میراثی است که رهبر معظم انقلاب از امام خمینی(ره) و مبانی انقلاب اسلامی به‌درستی و به‌طور کامل دریافت کرده‌اند و در بازخوانی پیام‌های ایشان در مناسبت‌های مختلف طی ماه‌های اخیر، توجه ویژه و اهتمام ایشان نسبت به جنسیت زنانه، زنانگی و قابلیت‌های زنان کاملاً مشهود است.

وی افزود: اوج این نگاه را می‌توان در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب مشاهده کرد؛ جایی که موضوع «پیشتازی» زنان مطرح می‌شود و به نوعی می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین جلوه‌های تغییری که انقلاب اسلامی برای زنان رقم زده، در این پیام خود را نشان می‌دهد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به مؤلفه‌های دلیری زنان گفت: خانم دکتر ابراهیمی به‌خوبی درباره سابقه تاریخی این موضوع در تاریخ اسلام و همچنین معناشناسی دلیری صحبت کردند، اما به نظر من مهم‌ترین کاری که رهبر معظم انقلاب در این پیام انجام می‌دهند، شکستن فهم صرفاً مردانه از مفهوم «دلیری» است.

تاجیک ادامه داد: دلیری مردم این سرزمین همواره در یک چارچوب عمدتاً مردانه فهم شده است؛ چارچوبی که دلیری را با مؤلفه‌هایی مانند جنگ، امور نظامی و نبردهای سخت پیوند می‌داد. در حالی که رهبر معظم انقلاب در این پیام به دنبال توسعه مفهوم دلیری هستند و ما را متوجه این نکته می‌کنند که دلیری، مؤلفه‌های زنانه نیز دارد.

وی تصریح کرد: اگر بخواهیم دلیری مردم یک جامعه و عظمت و شکوهی را که در یک جنگ رقم می‌خورد، به‌صورت عمیق‌تر درک کنیم، نمی‌توانیم از بُعد زنانه آن غافل باشیم. نکته مهم‌تر آنجاست که ایشان تأکید می‌کنند زنان در این فهم از دلیری، «سبقت» نیز می‌گیرند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با بیان اینکه عبارت «سبقت گرفتن» درباره زنان دارای دلالت‌های مهمی است، گفت: نکته بسیار مهم این است که زنانی که پیش از انقلاب اسلامی به‌راحتی از عرصه سیاسی، اجتماعی و هر عرصه‌ای که با مفاهیمی همچون شجاعت و دلیری مرتبط بود، کنار گذاشته می‌شدند، پس از بیش از چهار دهه به جایگاهی رسیده‌اند که رهبر یک کشور در پیام خود درباره زنان از تعبیر «سبقت گرفتن» استفاده می‌کند.

دلیری زنانه؛ از حفظ زندگی تا تربیت نسل آینده

تاجیک در ادامه با اشاره به ابعاد مختلف دلیری زنانه اظهار کرد: اگر بخواهیم «دلیری زنانه» را بفهمیم، باید توجه داشته باشیم که این مفهوم لایه‌های متعددی دارد. من تلاش کرده‌ام تقسیم‌بندی‌ای از ابعاد دلیری زنانه داشته باشم که امیدوارم توسط استادان و صاحب‌نظران اصلاح و تکمیل شود.

وی نخستین مؤلفه را «دلیری وجودی» دانست و گفت: زنان اساساً با وجود خود، با حفظ زندگی، ادامه دادن، ثبات بخشیدن و ایجاد استمرار در زندگی، یک نوع دلیری را به نمایش می‌گذارند. یکی از مهم‌ترین ابعاد دلیری زنانه همین است که زنان در خلال جنگ و در میان همه اتفاق‌ها، ترس‌ها و اضطراب‌هایی که طبیعتاً از ویژگی‌های جنگ است و گریزی از آنها وجود ندارد، زندگی را حفظ می‌کنند و به آن ثبات می‌بخشند.

این پژوهشگر حوزه زن و خانواده افزود: بعد دیگر دلیری زنانه، ابعاد خانوادگی و تربیتی آن است. زنان در دل این شرایط بحرانی که جامعه ما در آن قرار گرفته، نه‌تنها فرار نکرده‌اند، نه‌تنها نترسیده‌اند و نه‌تنها عرصه را خالی نکرده‌اند، بلکه تلاش می‌کنند فرایند عمیق تربیت فرزندان خود را نیز ادامه دهند.

وی ادامه داد: اینکه یک زن در جریان حضور فرزندانش در تجمعات، به تربیت سیاسی و اجتماعی آنها می‌پردازد و به فرزند خود یاد می‌دهد که نمی‌توانیم نسبت به جامعه خود بی‌اهمیت باشیم، خود یک مصداق بارز دلیری است.

دلیری اجتماعی و هویتی زنان

تاجیک با اشاره به لایه دیگری از دلیری زنانه گفت: در سطحی بالاتر، با زنانی مواجه هستیم که برای حضور خود یک خوانش تمدنی دارند؛ یعنی به یک خودآگاهی رسیده‌اند و می‌دانند جامعه اسلامی و تمدن نوین اسلامی در چه بزنگاه تاریخی قرار گرفته است.

وی افزود: این زنان علاوه بر خودآگاهی، به یک خودشناسی عمیق نیز رسیده‌اند و می‌دانند که به‌عنوان یک زن نمی‌توانند نسبت به این بزنگاه تاریخی بی‌تفاوت باشند. این نگاه، حضور زن را از یک حضور صرفاً فردی فراتر می‌برد و به آن معنا و هویت اجتماعی و تمدنی می‌دهد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به جلوه‌هایی از حضور زنان در شرایط جنگ اخیر اظهار کرد: همان زنی که ممکن است تحمل نکند حتی یک خار به دست فرزندش برود، در شرایط جنگی در حالی که صدای حرکت جنگنده‌ها و پدافندها در فضا شنیده می‌شود، در یک دست خود پرچم ایران و در دست دیگر فرزند و کودک خردسالش را گرفته و در میدان حضور پیدا می‌کند.

تاجیک تأکید کرد: این تصویر نشان می‌دهد که دلیری زنانه لزوماً در شکل حضور نظامی یا در میدان نبرد تعریف نمی‌شود، بلکه می‌تواند در حفظ زندگی، تربیت نسل، حضور اجتماعی، دفاع از هویت و ایستادگی در بزنگاه‌های تاریخی خود را نشان دهد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در ادامه سخنان خود با اشاره به نقش تربیتی زنان در شرایط جنگی اظهار کرد: این دلیری زنانه، یک وجه تربیتی دارد که در آن زنان برای نسل آینده نقش‌آفرینی می‌کنند. به نظر من، کودکانی که در جریان جنگ اخیر در تهران ماندند، ترسیدند و لرزیدند، اما پرچم ایران را بالا گرفتند و تکان دادند، در آینده حس ایران‌دوستی بسیار عمیق‌تری خواهند داشت؛ چراکه این تجربه را چشیده‌اند.

وی افزود: اینکه فرد در دل ترس بماند و در کنار آن، با تربیت مادرانه بفهمد چرا مانده و چه وظیفه‌ای بر عهده دارد، قطعاً یک پیوند عاطفی عمیق‌تر با وطن، دین و تمام ارزش‌هایی که در این شب‌ها رقم خورد، ایجاد می‌کند.

دلیری اجتماعی؛ جمع میان خانواده و حضور در جامعه

تاجیک یکی دیگر از ابعاد دلیری زنانه را «دلیری اجتماعی» دانست و گفت: حضور زنان در عرصه عمومی و خیابان‌ها یکی از جلوه‌های این نوع دلیری است. عرصه اجتماعی اهمیت زیادی دارد؛ چراکه زن در طول سال‌ها میان دو نگاه متحجرانه و متجددانه گرفتار یک دوگانه کاذب شده بود؛ گویی یا باید زن محصور در خانه باشد یا زنی که خانه و خانواده را رها کرده و در اجتماع حضور پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: زنان جامعه ما در این چند ماه به‌خوبی نشان دادند که این دو موضوع با یکدیگر قابل جمع است. زن می‌تواند در خیابان و عرصه اجتماعی حضور داشته باشد و همزمان در کنار خانواده و فرزندان خود نیز حضور پیدا کند. حتی می‌تواند عرصه تربیت را به همین عرصه اجتماعی تبدیل کند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده تصریح کرد: این نگاه، فهم جدیدی از عرصه اجتماعی و شکستن دوگانه‌های کاذبی است که تحجر و تجدد به زن انقلابی تحمیل کرده بود. رها کردن خود از این دوگانه و حضور همزمان در خانواده و اجتماع، خود یک نوع دلیری اجتماعی است.

دلیری هویتی؛ ایستادگی بر هویت اسلامی

تاجیک با اشاره به یکی دیگر از ابعاد دلیری زنان اظهار کرد: اگر از من بپرسند مهم‌ترین کاری که انقلاب اسلامی برای زنان انجام داده چیست، می‌گویم به زنان هویت داده است؛ هویتی کاملاً جدید و اسلامی که برآمده از نگاه اسلامی و نگاه ناب شیعی است.

وی افزود: انقلاب اسلامی زنان را به یک خودآگاهی رساند؛ خودآگاهی نسبت به انسانیت، ویژگی‌های جنسیتی و جایگاهی که به‌عنوان زن در نسبت با خالق هستی، تمدن اسلامی و جامعه دارند.

این پژوهشگر حوزه زن و خانواده ادامه داد: یکی از ابعاد دلیری زنان در این جنگ، ایستادگی بر همین هویت و خودآگاهی است. اینکه انسان در یک بزنگاه تاریخی این مؤلفه‌ها را فراموش نکند و بتواند آنها را در رفتار و کنش خود به ظهور برساند، نیازمند دلیری است و زنان جامعه ما به‌خوبی این کار را انجام داده‌اند.

دلیری روایی؛ از زن آسیب‌پذیر جنگ تا زن معنا‌دهنده به مقاومت

وی در ادامه به مفهوم «دلیری روایی» پرداخت و گفت: سال‌ها درباره «الگوی سوم» گفته، شنیده و نوشته‌ایم و شاید مهم‌ترین انتقاد این بوده که الگوی سوم نه زن شرقی است و نه زن غربی و مشخص نیست دقیقاً چیست. اما اکنون پس از جنگ اخیر می‌توان با اطمینان بیشتری گفت که این الگو را می‌توان در زنانی دید که با وجود خطرها در خیابان‌ها و میدان‌ها ماندند و توانستند مسئولیت تاریخی خود را انجام دهند.

تاجیک افزود: این مسئله نیازمند تأمل است؛ چراکه در روایت‌های رایج از زنان در جنگ، معمولاً بر آسیب‌پذیری آنان تأکید شده و زنان در کنار کودکان و بیماران، از جمله گروه‌هایی معرفی شده‌اند که بیشترین آسیب را از جنگ می‌بینند.

وی تصریح کرد: اما زن ایرانی این نگاه را شکسته است. دلیری زنان باعث شده است زن از یک موجود صرفاً آسیب‌پذیر در جنگ، به زنی تبدیل شود که به جنگ و مقاومت معنا می‌دهد و میان زندگی، جنگ و مقاومت پیوند برقرار می‌کند.

سفره افطار در میدان جنگ؛ روایتی از دلیری زنانه

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به برخی اتفاقات رخ‌داده در جریان جنگ اخیر گفت: فکر می‌کنم باید بیشتر از این جنگ فاصله بگیریم تا بتوانیم اتفاقات آن را بهتر بفهمیم و تحلیل کنیم. برای مثال، پهن کردن سفره افطار و سحری در میدان‌ها اتفاقی بسیار عجیب و قابل تأمل است؛ آن هم در شب‌هایی که صدای پدافند و جنگنده‌ها شنیده می‌شد.

وی ادامه داد: یک شب که هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم، در شهرری بودم؛ همان شبی که پالایشگاه تهران در شهرری بمباران شد. صحنه‌ها واقعاً آخرالزمانی بود. چندین بار تمام آسمان به شکلی وحشتناک از شدت آتش‌سوزی پالایشگاه و انبارهای نفت قرمز شد.

تاجیک افزود: در همان شرایط، صدای جنگنده‌ها در شهرری بسیار شدید و هراس‌آور بود و شاید ۱۰ تا ۱۵ دقیقه این صدا به شکل وحشتناکی ادامه داشت. در چنین شرایطی، زنی را دیدم که یک فرزند خردسال همراهش بود. او مفاتیح کوچکی از کیفش بیرون آورد، فرزند خردسالش را محکم‌تر در آغوش گرفت و شروع به خواندن دعا کرد.

وی گفت: واقعاً دیگر چه چیزی از «الگوی سوم» می‌خواهیم؟ آیا الگوی سوم چیزی غیر از این است؟ آیا دلیری زنانه چیزی غیر از این است؟

ضرورت بازتعریف مفاهیمی مانند دلیری و شجاعت

تاجیک با اشاره به پیام اخیر رهبر معظم انقلاب خاطرنشان کرد: به نظرم این پیام و عبارت‌هایی مانند «دلیری»، «پیشتازی» و «سبقت گرفتن» که در آن مطرح شده، دریچه‌ای به سوی فهم تازه‌ای از برخی مفاهیم باز می‌کند.

وی افزود: من در موقعیت‌های مختلف معتقد بوده‌ام که برخی عبارات مهم ما توسط دیدگاه‌های رقیب از ما گرفته شده و لازم است آنها را بر اساس مبانی خودمان بازتعریف کنیم. برای مثال، درباره مفهوم «غیرت» نیز باید تعریف درست آن را بر اساس مبانی دینی خودمان ارائه کنیم.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: رهبر انقلاب نیز در موقعیت‌های مختلف چنین بازتعریفی را انجام داده‌اند. برای مثال، آنجا که فرمودند «خانه‌داری، خانه‌نشینی نیست»، در واقع فهم جدیدی از مفهوم خانه و خانه‌داری پیش روی ما قرار دادند.

تاجیک تصریح کرد: در این پیام نیز به نظرم رهبر معظم انقلاب به دنبال شکستن کلیشه‌های جنسیتی و فهم‌های صرفاً مردانه از دلیری هستند و افق تازه‌ای را پیش روی ما قرار می‌دهند؛ به این معنا که دیگر نمی‌توان دلیری و شجاعت مردم یک جامعه را فقط با یک نگاه مردانه سنجید.

وی در پایان گفت: باید مفهوم دلیری را توسعه داد و نگاه خود را دقیق‌تر و عمیق‌تر کرد؛ چراکه زنان امروز در موقعیتی قرار گرفته‌اند که به فعلیت رسیده‌اند، وارد عرصه دلیری شده‌اند و حتی در این عرصه در حال «سبقت گرفتن» هستند.

دکتر اعلمی: «دلیری» واژه‌ای است که می‌تواند ابعاد زنانه شجاعت را نمایان کند

دکتر زینب اعلمی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در ادامه این نشست با تشکر از برگزارکنندگان و اشاره به اهمیت موضوع «دلیری» و نقش‌آفرینی زنان اظهار کرد: پیش از ورود به مؤلفه‌های دلیری، لازم است توجهی به خود واژه «دلیری» داشته باشیم و سپس به مؤلفه‌های آن بپردازیم.

وی افزود: من که در حوزه جامعه‌شناسی تحصیل کرده‌ام، به برخی اصطلاحات نگاه تبارشناختی نیز دارم. به نظرم انتخاب تعبیر «عرصه‌های حضور دلیرانه» از سوی رهبر معظم انقلاب، مانند بسیاری از واژگانی که ایشان با دقت و فراست انتخاب می‌کنند، قابل تأمل است. همان‌گونه که امام خمینی(ره) در خلق معنا و انتخاب واژگان دقت ویژه‌ای داشتند، این دقت را در بیانات رهبر معظم انقلاب نیز می‌توان مشاهده کرد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: وقتی واژه «دلیری» را بررسی می‌کنیم، شبکه‌ای از مفاهیم مانند جوانمردی، شجاعت و جسارت به ذهن می‌آید؛ اما به شکل جذابی شاید هیچ واژه‌ای بهتر از خود «دلیری» نتواند مؤلفه‌های زنانه حضور در عرصه جنگ و میدان نبرد را نشان دهد.

«دلیری» از «دل» می‌آید

اعلمی با اشاره به فارسی بودن واژه دلیری گفت: نخستین نکته این است که «دلیری» یک واژه فارسی است، در حالی که واژه‌هایی مانند شجاعت و جسارت فارسی نیستند. بنابراین، توجهی که رهبر انقلاب و پیش از ایشان امام خمینی(ره) به ادبیات فارسی داشتند، در انتخاب چنین واژه‌ای نیز قابل مشاهده است.

وی ادامه داد: نکته دوم این است که محور واژه «دلیری»، «دل» است و دل در ادبیات کهن ما مرکز خرد و عاطفه به شمار می‌آید. در ادبیات دینی نیز قلب جایگاه فهم و تفقه معرفی شده است؛ چنان‌که در قرآن کریم می‌فرماید: «لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا».

این پژوهشگر حوزه زن و خانواده افزود: در ادبیات فارسی و برای مثال در شاهنامه نیز وقتی دلیری را بررسی می‌کنیم، با مفاهیمی همچون خرد و تدبیر پیوند دارد؛ یعنی با نوعی شجاعت خردورزانه مواجه هستیم که در عین حال با عاطفه نیز پیوند دارد و از این جهت با برخی ویژگی‌های زنانه همخوانی پیدا می‌کند.

اعلمی تصریح کرد: نکته جالب این است که «دلیری» و «دلاوری» اگرچه بسیار به یکدیگر نزدیک و هم‌معنا هستند، اما دلیری به صفات زنانه نزدیک‌تر است؛ چراکه بیش از آنکه صرفاً تظاهر بیرونی به شجاعت باشد، شجاعت معنوی، برخاستن از درون، ثبات شخصیتی و شجاعت درونی را نشان می‌دهد. در مقابل، اگر بخواهیم بسیار موشکافانه نگاه کنیم، در مفهوم دلاوری نوعی نمود و ظهور بیرونی نیز وجود دارد.

دلیری زنانه؛ شجاعت در جنگ نرم و میدان روایت

وی گفت: اگر از همین نکته به مؤلفه‌های زنانه دلیری پل بزنیم، می‌توان گفت دلیری بیش از آنکه صرفاً با دلاوری و پهلوانی مردانه در میدان‌های رزم پیوند داشته باشد، نوعی شجاعت، جسارت و حرکت در «جنگ نرم» و در یک رزم زنانه است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به بیانات امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب درباره نقش زنان افزود: یکی از تعبیرهای مهم رهبر انقلاب این است که حرکت حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا، یک «مجاهدت زنانه» بود. این تعبیر جدا از اشتراکات انسانی زن و مرد، به کاری اشاره دارد که از یک قدرت زنانه برمی‌آید؛ صبر، تحمل، روایت‌سازی و در دست گرفتن روایت پس از واقعه عاشورا برای جلوگیری از تحریف، از جمله این ویژگی‌هاست.

اعلمی ادامه داد: به بیان دیگر، آنچه حضرت زینب(س) پس از عاشورا انجام دادند و نقشی که در تبیین و روایت‌سازی داشتند، با صفات زنانه پیوند ویژه‌ای پیدا می‌کند. به نظرم در انقلاب اسلامی و در جنگ‌های تحمیلی اول، دوم و سوم نیز تا حد زیادی روایت‌سازی را مدیون زنان هستیم و باید بیش از پیش بر این نکته تأکید کنیم که روایت زنانه و جهاد تبیین با صفات زنانه در جامعه جریان پیدا کند.

سه میدان حضور زنان در جنگ تحمیلی سوم

وی در ادامه با اشاره به «سه میدان» در جنگ تحمیلی سوم اظهار کرد: اگر بخواهیم عرصه‌های حضور دلیرانه‌ای را که رهبر معظم انقلاب به آن اشاره کرده‌اند بررسی کنیم، می‌توان سه میدان دیپلماسی، میدان جنگ و رزم و میدان خیابان و تجمعات را در نظر گرفت.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده افزود: زنان در هر سه میدان دیپلماسی، رزم و خیابان و تجمعات حضور و تأثیرگذاری خود را نشان دادند. در میدان رزم، شاید بخش مهمی از اثرگذاری زنان در حمایت، تربیت و همراهی و بدرقه همسران و فرزندان در جنگ سخت نمود پیدا کرده باشد، اما اتفاق مهمی که در جنگ تحمیلی سوم رخ داد و حتی در جنگ ۱۲ روزه نیز با چنین گستردگی‌ای شاهد آن نبودیم، ماهیت جدیدی بود که به واسطه تجمعات خیابانی شکل گرفت.

اعلمی تصریح کرد: تجمعات خیابانی به یک ضلع مهم از میدان رزم تبدیل شد و جایگاه آن نه‌تنها کمتر از میدان سخت جنگ نبود، بلکه در مواردی حتی می‌توان گفت اهمیت بیشتری پیدا کرد. این موضوع را می‌توان از طریق بیانات رهبر انقلاب و همچنین پیامی که از سوی رزمندگان حاضر در خطوط مقدم دیگر به جامعه منتقل می‌شد، مورد توجه قرار داد؛ چراکه تجمعات خیابانی نیز به نوعی به یک خط مقدم تبدیل شده بود.

حضور کمی و کیفی زنان در تجمعات

وی با اشاره به ابعاد کمی و کیفی حضور زنان در تجمعات گفت: در این تجمعات، هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی شاهد یک حضور قابل توجه زنان بودیم. از نظر کمی، علاوه بر مشاهدات میدانی، به یک مشاهده‌سنجی و نظرسنجی نیز اشاره شده که بر اساس آن، حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد افرادی که در تجمعات حضور داشتند، بانوان بودند.

اعلمی افزود: از نظر کیفی نیز ابعاد مختلفی برای این حضور می‌توان برشمرد. یکی از نکات مهم این است که همان‌طور که در بیانات امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب نیز مطرح شده، زن وقتی وارد میدان می‌شود، فقط یک فرد نیست که وارد میدان شده باشد، بلکه خانواده‌ای را نیز با خود همراه می‌کند؛ همسر، فرزندان و حتی پدر و مادر او نیز به نوعی با این حضور همراه می‌شوند.

وی ادامه داد: به همین دلیل، حضور زنانه با حضور مردان تفاوت‌هایی دارد؛ چراکه زن در بسیاری از مواقع با یک خانواده وارد میدان می‌شود و این مسئله یک ویژگی کیفی مهم در نقش‌آفرینی اجتماعی زنان است.

حجاب؛ نشانه‌ای از دینداری، مقاومت و وطن‌دوستی

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده به ویژگی دیگری در حضور زنان در تجمعات اشاره کرد و گفت: نکته دیگری که شاید کمتر به آن پرداخته شده، «نشان‌دار بودن» زنان در تجمعات است. وقتی حضور خیابانی زنان را در شرایط جنگی و زیر بمباران و صدای جنگنده‌ها بررسی می‌کنیم، این حضور معنا و پیام خاصی پیدا می‌کند.

اعلمی افزود: مردان و زنان ممکن است با پرچم به‌عنوان یک نشان و نماد در تجمعات حاضر شوند، اما زنان محجبه همواره یک نشان مهم دیگر را با خود همراه دارند و آن «حجاب» است. حجاب در این شرایط می‌تواند به‌عنوان نماد وطن‌دوستی، مقاومت و دینداری دیده شود و زنان با این حضور، به نوعی پیام‌آور خواسته‌های اولیه انقلاب اسلامی درباره زیست عفیفانه در جامعه هستند.

وی با اشاره به یک نظرسنجی درباره وضعیت پوشش در جامعه گفت: اخیراً افکارسنجی و نظرسنجی جدیدی انجام شده که به مقایسه وضعیت پوشش در سال‌های مختلف پرداخته است. در این بررسی، علاوه بر مشاهده تصاویر و سنجش نوع پوشش زنان در جامعه، از مردم نیز درباره آنچه در خیابان‌ها مشاهده می‌کنند، پرسش شده است.

این پژوهشگر ادامه داد: نکته‌ای که در این بررسی برای من بسیار جالب بود، افزایش دیده‌شدن زنان محجبه در شهریور امسال نسبت به سال گذشته بود. این در حالی است که لزوماً تعداد زنان محجبه، چه زنان چادری و چه زنان محجبه غیرچادری، افزایش پیدا نکرده است؛ اما تجمعات خیابانی موجب شده است این زنان بیشتر دیده و بازنمایی شوند.

بازنمایی زنان محجبه در میدان اجتماعی

اعلمی خاطرنشان کرد: همین دیده‌شدن می‌تواند پیام‌آور زیست عفیفانه در جامعه باشد. بنابراین، علاوه بر پرچمی که زنان به‌عنوان یک نماد در دست دارند، بانوان با حجابی که دارند، یک نماد مضاعف از دینداری، وطن‌دوستی و زیست عفیفانه را نیز با خود همراه می‌کنند.

وی در پایان گفت: از آنجا که به نظرم این دو مؤلفه کمتر مورد توجه قرار گرفته بود، یعنی نقش حضور خانوادگی زنان در تجمعات و همچنین «نشان‌دار بودن» زنان از طریق حجاب، بر این دو نکته تأکید کردم؛ مؤلفه‌هایی که می‌توانند در تحلیل دلیری زنانه در جنگ تحمیلی سوم مورد توجه بیشتری قرار گیرند.

ابراهیمی: دلیری یک‌شبه در انسان شکل نمی‌گیرد

دکتر فاطمه ابراهیمی، رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا، در ادامه این نشست با اشاره به بحث مؤلفه‌های دلیری و تأکید دکتر تاجیک بر موضوع «خودآگاهی» و «معرفت» اظهار کرد: خودآگاهی و معرفت برای شکل‌گیری دلیری در انسان و به‌ویژه بانوان، موضوع بسیار مهمی است. دلیری ویژگی‌ای نیست که یک‌شبه در وجود فرد شکل بگیرد، بلکه انسان باید در یک فرایند خودآگاهی، خودشناسی و شناخت عمیق نسبت به خویشتن و هویت خود، به مرحله دلیری برسد.

وی افزود: به نظر من زنان جامعه ما به‌خوبی خود را مخاطب این آیه قرآن کریم دانستند که خداوند می‌فرماید: «وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ». زنان پیش از این، شاید در کانون خانواده و در جایگاه و نقش فردی، به واسطه ایثار، گذشت و تلاش‌هایی که در خانواده داشتند، به مراتب ارزشمندی رسیده بودند، اما جنگ تحمیلی سوم عرصه‌های جدیدی را برای حضور آنان باز کرد.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا ادامه داد: زنان در این شرایط توانستند آنچه را که مدت‌ها در کانون خانواده تمرین کرده بودند، در عرصه اجتماعی امتداد دهند؛ ایثار، ازخودگذشتگی، معرفت و هویت‌یابی که در پرتو آموزه‌های انقلاب اسلامی در کانون خانواده به دست آورده بودند، در این شرایط فرصت ظهور عمومی پیدا کرد.

وی با اشاره به اینکه پیش از این نیز برخی زنان در عرصه اجتماعی فعال بودند، گفت: پیش از این، گروهی از بانوان در حوزه اجتماع فعالیت داشتند و به مرحله کنشگری و تأثیرگذاری اجتماعی رسیده بودند، اما این فرصت برای همه فراهم نبود. برخی زنان نیز بنا به اقتضای نقش و مسئولیت خود، همچنان رسالتشان را در کانون خانواده تعریف می‌کردند؛ اما جنگ تحمیلی سوم فرصتی را برای زنان فراهم کرد تا این ظرفیت‌ها را در عرصه عمومی نیز به نمایش بگذارند.

خانواده؛ بستری برای رشد اجتماعی زن

ابراهیمی با اشاره به نقش خانواده در رشد و تعالی زنان اظهار کرد: من اراده خداوند را در این زمینه بسیار تکان‌دهنده و قابل تأمل می‌دانم؛ چراکه زنی که قرار است زمینه‌ساز ظهور باشد، کانون خانواده و فضای امن خانواده را بستری برای رشد و تعالی خود می‌داند تا در این کانون به قرب الهی برسد و زمینه رشد اجتماعی خود را نیز فراهم کند؛ زیرا تا جامعه به رشد جمعی نرسد، ظهور محقق نخواهد شد.

وی افزود: به نظر من، آن انتخاب و برگزیدگی‌ای که در جریان جنگ تحمیلی سوم برای بانوان ما اتفاق افتاد، قابل تأمل است. خود من نیز در وجود بسیاری از زنانی که می‌شناختم، به این نکته توجه کردم که دلیری از روز آغاز جنگ، یعنی ۹ اسفند، تا امروز، مرحله به مرحله در حال رشد بوده است.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا تصریح کرد: بانویی که در ۹ اسفند با بانویی که در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ می‌بینیم، تفاوت دارد و این سیر رشد و تعالی که به اراده الهی برای زنان و مردان در این بستر اتفاق افتاده، بسیار قابل تأمل است.

وی ادامه داد: به همین دلیل، به‌شدت معتقدم باید بر معرفت، خودآگاهی و هویت در بحث دلیری تأکید کنیم و درباره این موضوع و ابعاد آن بیشتر بیندیشیم تا ببینیم این مؤلفه‌ها چگونه می‌توانند موجب افزایش و تقویت دلیری شوند.

تفاوت دلیری با قهرمانی و جنگاوری

ابراهیمی در ادامه با طرح پرسشی درباره تفاوت بانوی دلیر با فردی که در عرصه قهرمانی، جنگاوری و تکاوری فعالیت می‌کند، گفت: اگر بخواهیم در عرصه جهانی نگاه کنیم، کسی که با هدف دیده‌شدن و عرضه کردن خود وارد مسیر قهرمانی و جنگاوری می‌شود، غالباً به دنبال دیده‌شدن است؛ اما فردی که در یک فرایند رشدی و درونی به دلیری می‌رسد و سپس این ویژگی در رفتار خارجی او ظهور پیدا می‌کند، لزوماً به دنبال دیده‌شدن نیست.

وی افزود: اتفاقاً حضور بانوان ما در تجمعات خیابانی و اراده‌ای که برای همراه کردن اعضای خانواده خود داشتند، نمونه‌ای از همین موضوع است. من موارد بسیاری را می‌شناسم و در همین زمینه، یک پژوهش کیفی درباره عاملیت بانوان در تجمعات شبانه انجام داده‌ایم که البته تنها بخش کوچکی از گستره حضور زنان را شامل می‌شود.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا ادامه داد: در این زمینه، اراده‌ای که زنان به‌عنوان مادر و همسر برای تشویق و ترغیب اعضای خانواده به حضور در تجمعات شبانه داشتند، قابل توجه است. در مواردی حتی زمانی که فراخوانی برای حضور داده شده بود، این زنان بودند که عزم و اراده بیشتری برای حضور از خود نشان می‌دادند.

وی تصریح کرد: همه اینها نشانه دلاوری درونی است؛ دلاوری‌ای که باعث می‌شود فرد ترس را کنار بگذارد، با توکل بر خدا وارد میدان شود و در آن حضور پیدا کند. جنگ تحمیلی سوم فقط یک خط مقدم در غرب و جنوب کشور نداشت؛ در تهران نیز خیابان‌ها و تجمعات به نوعی خط مقدم تبدیل شده بود.

ابراهیمی افزود: من همه این اتفاقات را شخصاً از الطاف خفیه الهی می‌دانم؛ اینکه خداوند در جریان این جنگ، وجود تک‌تک ما را رشد می‌دهد و ما را برای همراهی حضرت حجت(عج) آماده می‌کند.

چرا رهبر انقلاب بر دلیری زنان تأکید کردند؟

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا در ادامه، درباره علت تأکید رهبر معظم انقلاب بر دلاوری و دلیری زنان در جنگ اظهار کرد: به نظرم بسیار قابل تأمل است که انسان گاهی احساس می‌کند امام خمینی(ره) در حال سخن گفتن است. این سخنان نشان می‌دهد که این بزرگان در مسیر تحقق انسان کامل گام برمی‌دارند و انسان کامل، به‌عنوان تجلی اسماء الهی، رفتار و گفتار خود را حکیمانه و دقیق تنظیم می‌کند.

وی افزود: بنابراین، نمی‌توان تصور کرد که چنین پیامی صرفاً حاصل یک ایده لحظه‌ای یا موضوعی باشد که به ذهن ایشان رسیده و روی کاغذ آمده است. قطعاً این تأکید دلایلی دارد و یکی از دلایلی که به نظر من می‌تواند در این زمینه مطرح باشد، تجربه، تحقیقات و شناخت عمیق ایشان از جامعه است.

ابراهیمی ادامه داد: به نظر می‌رسد این تلقی وجود داشته که «حضور دلیرانه» در جامعه، به یک مفهوم مردانه تعریف شده است و تأکید رهبر معظم انقلاب می‌تواند دو هدف مهم داشته باشد؛ نخست اینکه حضور دلیرانه، زن و مرد نمی‌شناسد و به مقام ایمانی، خودآگاهی و هویت انسان بازمی‌گردد.

وی تصریح کرد: این موضوع ناظر به وجود انسان و ویژگی‌های مشترک زن و مرد در مقام انسانی است. البته اینکه این ویژگی‌ها در نقش‌های زنانه یا مردانه چگونه تبلور و تجلی پیدا می‌کنند، بحث دیگری است. جامعه و مردم ما در این زمینه حتی در مواردی جلوتر از برخی نظریه‌پردازی‌های علمی حرکت کرده‌اند و تجربه‌ای را رقم زده‌اند که نیازمند مطالعه و تحلیل بیشتر است.

پیام رهبر انقلاب؛ دعوت زنان به بازخوانی رسالت خود

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا دومین هدف این تأکید را متوجه خود زنان دانست و گفت: به نظرم مخاطب مهم این پیام، خود ما زنان هستیم. باید باور کنیم که خداوند در خلقت ما هدف و رسالتی داشته است و مهم است که زن ایرانی بتواند نقش و مأموریت اصلی خود را در برهه زمانی کنونی درک کند.

وی افزود: وقتی انسان نقش و مأموریت اصلی خود را درک کند، پای آن مأموریت می‌ایستد. اگر همسر یا فرزند یک زن به میدان رزم و دفاع برود، نباید نگاه او صرفاً این باشد که «آنها رفتند و من هم در ثوابشان شریک هستم». بلکه زن باید خودش را یکی از محورهای اصلی و ستون‌های دفاع بداند و برای این مسئولیت احساس تکلیف کند.

ابراهیمی تأکید کرد: به نظر من، در این پیام نوعی باورآفرینی و هویت‌بخشی دوباره به زن مسلمان ایرانی اتفاق می‌افتد. اکنون هر یک از ما باید از خودمان بپرسیم که رهبر انقلاب این پیام را به من داده است؛ من باید بازخوانی کنم که تا امروز در عرصه این جنگ چه کرده‌ام، چه عرصه‌هایی از حضور دلیرانه را برای خود، خانواده و اطرافیانم رقم زده‌ام و از این پس با این رویکرد چگونه باید عمل کنم.

روایتگری حقوقی زنان در روزهای نخست جنگ

وی در ادامه با بیان خاطره‌ای از روزهای ابتدایی جنگ اظهار کرد: در روزهای نخست جنگ، خاطره‌ای شخصی دارم که برایم بسیار قابل تأمل بود. با توجه به تخصص خود در حقوق بین‌الملل، احساس کردم در این شرایط رسالتی بر دوش من قرار گرفته است و باید برای جلوگیری از شکل‌گیری روایت نادرست دشمن، در عرصه جهانی روایت حقوقی و بین‌المللی صحیحی ارائه شود.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا گفت: همان روز و روز بعد با نزدیک به ۲۰ استاد حقوق بین‌الملل تماس گرفتم و از آنها خواستم در این زمینه یادداشت بنویسند. از میان این استادان، به‌جز دو آقا، هیچ‌یک از استادان مرد حاضر نشدند یادداشت مورد نظر را تهیه کنند؛ اما پنج استاد زن حقوق بین‌الملل بلافاصله پای کار ایستادند و یادداشت‌های خود را در اختیار ما قرار دادند.

وی افزود: برخی استادان مرد صراحتاً نگرانی‌های خود را مطرح می‌کردند و می‌گفتند اگر در این شرایط مطلبی بنویسند، ممکن است در آینده برای انتشار مقاله علمی یا حضورشان در کشورهای دیگر مشکل ایجاد شود و نمی‌دانند وضعیت جنگ و آینده کشور چگونه خواهد شد.

ابراهیمی ادامه داد: اما هیچ‌یک از آن استادان زنی که با آنها تماس گرفتم، این اما و اگرها را مطرح نکردند و همه بلافاصله گفتند که این کار را انجام می‌دهند. ما نیز با کمک همین یادداشت‌های حقوق بین‌الملل تلاش کردیم در عرصه جهانی، روایت نخست و صحیحی از ماجرای دفاع کشورمان ارائه کنیم.

وی خاطرنشان کرد: این فقط یک نمونه بسیار کوچک از عرصه‌های حضور زنان در ایران است. برای مثال، زمانی که از استادان خواستیم برای استادان سایر کشورها ایمیل بزنند، باز هم بیشترین ایمیل‌ها را استادان زن ارسال کردند. نمی‌خواهم این موضوع را صرفاً جنسیتی کنم، اما این واقعیت‌ها قابل تأمل است و به نظرم نیاز داریم آنها را دوباره بازخوانی و بررسی کنیم.

تاجیک: برجسته‌سازی دلیری زنان، تلاشی برای هویت‌بخشی به کنش‌های زنانه است

دکتر زینب تاجیک در ادامه سخنان خود درباره چرایی برجسته‌شدن مفهوم «دلیری زنان» در پیام رهبر معظم انقلاب، نخستین نکته را مسئله هویت دانست و گفت: بسیاری از کنش‌های زنانه که در طول تاریخ و به‌ویژه در تاریخ اسلام وجود داشته‌اند، کمتر روایت شده و در نتیجه در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند.

وی افزود: یکی از برداشت‌های من از این پیام آن است که همان‌طور که رهبر شهید در مناسبت‌های مختلف تلاش می‌کردند به زنان هویت بدهند، در اینجا نیز می‌خواهند به زنان یادآوری کنند که کنش‌های آنان کم‌اهمیت نیست و حضورشان در میدان‌های مختلف، بخشی مؤثر از یک حرکت بزرگ اجتماعی است.

نگاه هویتی به زنان پس از فتنه ۱۴۰۱

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به مواضع رهبر شهید پس از فتنه ۱۴۰۱ و ماجرای «زن، زندگی، آزادی» ادامه داد: نمونه‌ای از این نوع نگاه را می‌توان در سخنان ایشان درباره برخی دخترانی دید که ظاهر و سبک پوشششان با زنان مذهبی تفاوت داشت. ایشان درباره زنانی که می‌توانستند حتی همان حجاب ناقص خود را نیز کنار بگذارند، اما چنین نکردند، تأکید کردند که همین رفتار، ضربه‌ای به دشمن بوده است.

تاجیک گفت: این نوع نگاه بسیار عمیق است؛ زیرا به‌جای آنکه زنان را صرفاً بر اساس خط‌کشی‌های ظاهری دسته‌بندی کنیم و با رفتارهای نامناسب موجب دفع آنان شویم، تلاش می‌کند حتی کنش‌های کوچک و ناقص آنان را نیز در یک فرآیند هویت‌بخشی مورد توجه قرار دهد.

وی با تأکید بر اینکه از منظر فقهی رعایت حدود حجاب مسئله‌ای روشن است، اظهار کرد: با این حال، در یک نگاه عمیق و متناسب با شرایط زمان و اقتضائات کشور، می‌توان از همین کنش استفاده کرد و به زن نشان داد که همین میزان پایبندی نیز در برابر دشمن معنا پیدا می‌کند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده افزود: بر همین اساس، برداشت نخست من از پیام اخیر این است که رهبر انقلاب می‌خواهند به زنان هویت بدهند و بگویند تصور نکنید حضور نیم‌ساعته یا یک‌ساعته شما در میدان و سپس بازگشت به خانه، اتفاقی کم‌اهمیت است. این حضور به اندازه‌ای دلیرانه است که زنان در آن از مردان نیز سبقت گرفته‌اند.

بازتعریف قدرت جمهوری اسلامی با نقش زنان

تاجیک دومین دلیل برجسته‌سازی این موضوع را فراتر از بازتعریف تصویر زن دانست و گفت: اگر بخواهم از یک نگاه فرا‌جنسیتی به موضوع نگاه کنم، به نظرم رهبر شهید صرفاً در حال بازتعریف تصویر زن نیستند؛ بلکه در حال بازتعریف تصویری متفاوت از قدرت جمهوری اسلامی هستند.

وی ادامه داد: اگر جمهوری اسلامی در این جنگ، با وجود برخورداری دشمن از امکانات مادی و نظامی گسترده، توانسته است ایستادگی کند، این مسئله را نمی‌توان صرفاً با محاسبات مادی توضیح داد. اراده‌های محکم و تلاش‌های طولانی نیروهای نظامی و هوافضای کشور قطعاً در این موضوع مؤثر بوده است، اما قدرت جمهوری اسلامی در این موارد خلاصه نمی‌شود.

این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم «الهیات جنگ» اظهار کرد: به نظر می‌رسد در کنار مادیات جنگ، مؤلفه دیگری نیز وجود دارد که نمی‌توان آن را نادیده گرفت و آن، قدرتی است که از باور، اعتقاد و نوع خاصی از تربیت اجتماعی شکل گرفته است.

وی افزود: رهبر شهید در اینجا در حال بازخوانی همین قدرت هستند؛ قدرت جمهوری اسلامی فقط در «دلیری مردانه» یا توان نظامی خلاصه نمی‌شود، بلکه یکی از مهم‌ترین ابعاد آن، زنانی هستند که طی بیش از چهار دهه تربیت شده‌اند و امروز در موقعیت‌های مختلف اجتماعی حضور پیدا می‌کنند.

تفاوت زن تکلیف‌محور با زن حق‌محور

تاجیک با اشاره به مفهوم «الگوی سوم زن» بیان کرد: یکی از مهم‌ترین نقاط تمایز الگوی سوم زن انقلاب اسلامی با الگوی زن غربی، مسئله «تکلیف‌محوری» است. در نگاه غالب غربی، زن بیشتر با این پرسش مواجه است که «حق من چیست و چه حقی به من داده نشده است»، اما در الگوی سوم، یکی از دال‌های مرکزی این است که «تکلیف من چیست و من چه کاری می‌توانم انجام دهم؟»

وی ادامه داد: زن انقلاب اسلامی از خود می‌پرسد برای تحقق تمدن نوین اسلامی چه کاری می‌تواند انجام دهد. ممکن است در مقطعی وظیفه او این باشد که به‌طور جدی تحصیل کند و در عالی‌ترین مراتب علمی قرار بگیرد و فعالیت علمی و اجتماعی داشته باشد؛ چنان‌که از زنان محجبه و دانشمند به‌عنوان افتخار جمهوری اسلامی یاد شده است.

این پژوهشگر افزود: در مقطعی دیگر ممکن است تکلیف زن این باشد که مادر خوبی باشد. ما زنان تحصیل‌کرده بسیاری را دیده‌ایم که سال‌ها فعالیت کرده‌اند، اما زمانی که احساس کرده‌اند وظیفه‌شان مادری است، برای انجام این مسئولیت تلاش کرده‌اند.

تاجیک گفت: ممکن است در دوره‌ای دیگر، تکلیف زن حضور در عرصه نظامی باشد؛ مانند بانو دباغ که وارد این عرصه شد، یا در مقطعی دیگر، وظیفه زن حضور در خیابان و جامعه باشد؛ خیابانی که در جنگ تحمیلی سوم عملاً به یکی از میدان‌های جنگ تبدیل شده بود.

جنگ این بار پشت در خانه‌ها بود

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به تجربه جنگ اخیر اظهار کرد: اگر در جنگ‌های گذشته از ما می‌پرسیدند جنگ کجاست، شاید نمی‌گفتیم همین‌جا، پشت خانه من. اما در این جنگ، بعد از هر بمباران، در خانه می‌لرزید، کودک می‌ترسید و خانواده با تمام وجود جنگ را لمس می‌کرد.

وی افزود: یکی از مؤلفه‌های مهم این جنگ آن بود که میدان جنگ در شهر ما، در خیابان ما و حتی پشت در خانه ما قرار داشت و مردم با پوست و گوشت و استخوان خود جنگ را لمس کردند.

تاجیک ادامه داد: در چنین شرایطی ممکن است تکلیف یک زن این باشد که از تهران خارج نشود و بماند تا شهر حفظ شود. حتی در شبی مانند چهارشنبه‌سوری که حضور در تهران با خطرهای جدی همراه بود، زنان و خانواده‌ها با وجود ترس و اضطراب در شهر ماندند و در تجمعات حضور پیدا کردند.

وی گفت: ممکن بود فردی ساعت ۹ شب به میدان بیاید و روز بعد از ساعت چهار یا پنج بعدازظهر دوباره در همان میدان حاضر شود. این رفتار را نمی‌توان صرفاً با یک انگیزه مقطعی توضیح داد؛ پشت آن، نوعی تکلیف‌محوری وجود دارد.

خودآگاهی؛ پشتوانه کنش زنانه

تاجیک، خودآگاهی را حلقه اتصال این رفتارها دانست و اظهار کرد: چرا یک زن با وجود همه این ترس‌ها و نگرانی‌ها، خانواده خود را نیز همراه می‌کند؟ زیرا نسبت خود با خالق، جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند و جایگاه خود در عالم را فهمیده است و دیگر نمی‌تواند نسبت به آنچه پیرامونش می‌گذرد، بی‌تفاوت باشد.

وی افزود: زمانی که زن به چنین فهمی برسد، هیچ قدرتی نمی‌تواند این کنش را از او بگیرد؛ زیرا این رفتار کاملاً از وجود او برآمده است.

این پژوهشگر با اشاره به روند تحولات زنان ایرانی پس از انقلاب اسلامی گفت: یکی از هنرهای رهبر شهید، تربیت چنین مردمی و چنین زنانی است؛ زنانی که فاصله چندانی با دوره‌ای ندارند که در دوران پهلوی، با فرآیند شتابان مدرنیزاسیون، تصویری از زن ایرانی ارائه می‌شد که در نهایت او را به یک عروسک تقلیل می‌داد.

وی ادامه داد: پرسش مهم این است که چگونه در فرآیند انقلاب اسلامی، زن ایرانی به چنین جایگاهی رسید و به چنین فهمی از موقعیت خود در نظام هستی و جامعه دست پیدا کرد.

دلیری زنان؛ بخشی از قدرت جمهوری اسلامی

تاجیک در جمع‌بندی سخنان خود درباره چرایی برجسته‌سازی دلیری زنان گفت: نخستین دلیل، بازتعریف قدرت جمهوری اسلامی است. اگر می‌بینیم جمهوری اسلامی با وجود فشارها و تلاش‌های مختلف برای تضعیف یا براندازی آن همچنان ایستاده است، نباید قدرت آن را صرفاً در توان نظامی و سخت آن خلاصه کنیم.

وی افزود: حضور دلیرانه زنانی که از مردان سبقت گرفته‌اند، یکی از مهم‌ترین ابعاد قدرت جمهوری اسلامی است و توجه به همین موضوع باعث شده است مفهوم «دلیری زنانه» در فضای مطالعات زنان، زبان و ادبیات علمی پیدا کند و درباره آن نوشته و صحبت شود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: این مفهوم فقط برای زنان پژوهشگر نیست. در تجمعات شبانه نیز زنان از همین جملات و این نوع خطاب قرار گرفتن احساس هویت و دیده‌شدن کردند. این پیام هم به زنان نشان می‌دهد که نقش آنان چیست، هم آن را به کل جامعه نشان می‌دهد و در سطحی فراتر، این تصویر را در برابر دشمن قرار می‌دهد.

تاجیک تصریح کرد: نقطه قدرت جمهوری اسلامی صرفاً قدرت سخت نیست. ممکن است طرف مقابل از نظر مادی امکانات بیشتری داشته باشد، اما آنچه در اختیار جمهوری اسلامی است، قدرت نرمی است که از یک انسان‌شناسی و مبانی اعتقادی متفاوت شکل گرفته و می‌تواند در معادلات جنگ و مقاومت اثرگذار باشد.

دکتر اعلمی: پیام رهبر انقلاب می‌تواند روایت جدیدی از چهره زنانه جنگ ارائه کند

دکتر زینب اعلمی در ادامه این نشست با بیان اینکه نکات مطرح‌شده از سوی دیگر اساتید مورد تأیید اوست، گفت: از منظر دیگری می‌توان به چرایی تأکید رهبر معظم انقلاب بر «سبقت‌گیری زنان در عرصه‌های حضور دلیرانه» نگاه کرد و آن را نشانه تلاش برای ارائه روایتی جدید از چهره زنانه جنگ دانست.

وی با اشاره به کتاب «جنگ چهره زنانه ندارد» نوشته سوتلانا آلکسیویچ، نویسنده روس، اظهار کرد: در این کتاب به نقش‌آفرینی زنان شوروی در جنگ پرداخته شده و ابعاد مختلف حضور آنان، از جمله قربانی‌شدن زنان و حضور آنان در میدان‌های رزم، مورد توجه قرار گرفته است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده افزود: به نظر می‌رسد در جنگ تحمیلی سوم و حتی در جنگ‌های پیشین و وقایع معاصر، از مشروطه به بعد، حرکت‌های جدی زنانه در بزنگاه‌های تاریخی داشته‌ایم؛ از مشروطه و انقلاب اسلامی گرفته تا دفاع مقدس و جنگ‌های تحمیلی. بنابراین، می‌توان چهره زنانه جنگ را روایت کرد، اما این چهره الزاماً نباید چهره‌ای قربانی باشد.

عبور از تصویر زن قربانی در روایت جنگ

اعلمی ادامه داد: زنان در جنگ‌ها حضور دارند و در بسیاری از تصاویر، فیلم‌ها و مستندها، چهره غالب از آنان، چهره‌ای آسیب‌دیده و قربانی است؛ گاهی نیز زنان در کنار کودکان به‌عنوان گروه‌های آسیب‌پذیرتر نمایش داده می‌شوند. این واقعیت را نمی‌توان نفی کرد، اما مسئله این است که در روایت جنگ تحمیلی سوم، باید روایتی «دست‌بالا» از حضور زنان ارائه شود و «دلیری زنانه» نیز روایت شود.

وی این رویکرد را دارای سابقه تاریخی دانست و گفت: این نگاه را در کلام امامین انقلاب نیز می‌توان مشاهده کرد؛ به‌ویژه در جریان انقلاب اسلامی که پیشگامی زنان در آن، صرفاً یک روایت نیست، بلکه یک واقعیت تاریخی است که باید روایت شود و چه بهتر که این واقعیت از سوی شخص اول کشور و انقلاب اسلامی بازخوانی شود.

۱۷ دی ۱۳۵۶؛ پیشگامی زنان در آغاز نهضت

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به واقعه ۱۷ دی ۱۳۵۶ اظهار کرد: اگر ۱۷ دی ۱۳۵۶ را یکی از نقاط آغازین تحولات منتهی به انقلاب اسلامی بدانیم، باید توجه کنیم که این واقعه دو روز پیش از قیام ۱۹ دی قم رخ داد. در ۱۷ دی، زنان مشهدی با در دست داشتن پلاکارد به میدان آمدند و اعتراض خود را نسبت به استبداد، استعمار و مفاسد اخلاقی و فرهنگی نشان دادند.

اعلمی افزود: نکته مهم این است که در شعارهای این زنان، میان مسائل اخلاقی و فرهنگی و اعتراض سیاسی پیوند وجود داشت. بنابراین، انقلاب اسلامی صرفاً یک حرکت سیاسی یا اقتصادی نبود، بلکه مسائل اخلاقی و فرهنگی نیز در آن جایگاه مهمی داشت و زنان در این زمینه پیشگام بودند.

وی با اشاره به تعبیر رهبر شهید درباره این واقعه گفت: این پیشگامی زنان در کلام رهبر شهید به‌عنوان یکی از معجزات انقلاب مورد توجه قرار گرفته است.

امام خمینی(ره): بانوان پیش از مردان در میدان بودند

اعلمی با اشاره به سخنان امام خمینی(ره) درباره نقش زنان در انقلاب اسلامی بیان کرد: امام خمینی(ره) نیز بارها بر پیشگامی زنان تأکید کردند. از جمله فرمودند که این پیروزی را پیش از مردان از بانوان داریم و بانوان زمینه‌ای ایجاد کردند که مردان نیز جرأت و شجاعت پیدا کنند.

وی ادامه داد: در دیدار دیگری نیز امام خمینی(ره) خطاب به بانوان قم تأکید کردند که زنان اثبات کردند در صف جلو و مقدم بر مردان هستند. بنابراین، یک واقعیت تاریخی وجود داشته که از سوی امام بازخوانی و روایت شده است و به نظر می‌رسد رهبر معظم انقلاب نیز در پیام اخیر، همین مسیر و گفتمان را که در چارچوب «الگوی سوم زن» قابل پیگیری است، تقویت و تثبیت کرده‌اند.

هویت‌بخشی به زن؛ گفتمانی فراتر از زمان

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به شرایط تاریخی دوران پیش از انقلاب گفت: ممکن است برای ما که با بیانات امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب مأنوس هستیم، برخی از این جملات تکراری به نظر برسد، اما باید توجه داشت که چنین رویکردی در آن دوره تاریخی بسیار متفاوت و خاص بوده است.

اعلمی افزود: حتی مریم فیروز، از چهره‌های حزب توده، سال‌ها بعد از انقلاب از جمله‌ای از امام خمینی(ره) یاد می‌کند که هیچ‌گاه آن را فراموش نکرده بود؛ اینکه «قرآن انسان‌ساز است و زن نیز انسان‌ساز است». این تعبیر، زن را در جایگاه تربیت انسان قرار می‌دهد و ظرفیت او را در سطحی بنیادین مورد توجه قرار می‌دهد.

وی گفت: این نگاه در شرایطی مطرح شد که زن در دوره پهلوی با نوعی ظلم و فشار فرهنگی مواجه بود و حتی در برخی روایت‌های فرهنگی آن دوره، نقش اجتماعی زن جدی گرفته نمی‌شد. بنابراین، هویت‌بخشی به زن در گفتمان انقلاب اسلامی، دارای سابقه اسلامی و ریشه‌دار در الگوی زنان بزرگ صدر اسلام بود و بر قدرت معنوی و نقش‌آفرینی واقعی زنان تأکید داشت.

زن دلیر؛ پیشران جنگ، نه صرفاً قربانی آن

اعلمی در پایان تأکید کرد: زنی که در روایت جنگ بازتعریف می‌شود، نباید صرفاً زن قربانی باشد؛ بلکه باید زنی دلیر، پیشگام و پیشران باشد که در میدان حضور دارد و مردان نیز در کنار او و هم‌پای او در این میدان حرکت می‌کنند.

ابراهیمی: دلیری زنانه می‌تواند به یک مؤلفه قدرت در گفتمان زن مسلمان تبدیل شود

دکتر فاطمه ابراهیمی در ادامه نشست، در پاسخ به پرسشی درباره چرایی تأکید رهبر معظم انقلاب بر دلیری و سبقت زنان در عرصه‌های مختلف، پیش از ورود به بحث کارکرد گفتمانی این تأکید، به برخی روایات و جریان‌شناسی‌های مبتنی بر آیات قرآن اشاره کرد و گفت: بر اساس برخی روایات و جریان‌شناسی‌هایی که بر مبنای آیات قرآن انجام شده است، این آگاهی از پیش به ما داده شده که جنگ‌های آخرالزمانی، به نوعی «جنگ‌های زنان» هستند؛ البته نه به این معنا که زنان جنگ را به دست می‌گیرند، بلکه از این جهت که زن و مسئله زنان در این جنگ‌ها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

وی افزود: در قرآن کریم، خداوند درباره ابزارهای شیطان برای کشاندن انسان به دشمنی و جبهه کفر و باطل سخن گفته است و یکی از مهم‌ترین این ابزارها، احساس و عاطفه است. از آنجا که احساس و عاطفه در وجود زنان تجلی بیشتری دارد، این ویژگی می‌تواند در معرض سوءاستفاده قرار گیرد.

احساس و عاطفه؛ ابزار سوءاستفاده یا قدرت زنانه؟

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا ادامه داد: در رویکرد تمدنی غرب نسبت به زن، احساس و عاطفه زنانه می‌تواند به ابزاری برای سوءاستفاده از زنان تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که زن به سمت دیده‌شدن و نمایش خود سوق داده می‌شود و جایگاه انسانی و ظرفیت‌های متعالی او تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

ابراهیمی گفت: در مقابل، در تمدن الهی و نگاه اسلامی، همین استعداد و ویژگی زنانه می‌تواند به ابزار قدرت زن مسلمان و مؤمن تبدیل شود؛ زیرا خداوند این ظرفیت را با هدف و حکمت خاصی در وجود زن قرار داده است.

وی تصریح کرد: زن مؤمن می‌تواند با بهره‌گیری از احساس و عاطفه خود، منشأ وحدت‌سازی شود و نه‌تنها خودش حرکت کند، بلکه دیگران را نیز به حرکت وادارد. بنابراین، احساس و عاطفه در این نگاه، نه نقطه ضعف زن، بلکه یکی از ظرفیت‌های قدرت‌آفرین اوست.

زن الگوی سوم؛ به دنبال دیده‌شدن نیست

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با تأکید بر تفاوت این رویکرد با میل به دیده‌شدن اظهار کرد: زن وقتی از ویژگی‌های زنانه خود بهره می‌گیرد، الزاماً به دنبال دیده‌شدن نیست؛ بلکه به دنبال انجام تکلیفی است که بر اساس معرفت به خود، معرفت به خدا، نسبت خود با خدا و هستی و مبانی انسان‌شناختی و هستی‌شناختی برای خود تعریف کرده است.

وی افزود: بنابراین، اگر با این نگاه و این عقبه به موضوع نگاه کنیم، به نظر می‌رسد تأکید بر دلیری زنان دقیقاً دارای یک کارکرد گفتمانی است؛ یعنی زنان دوباره جایگاه و نقش خود را باور کنند و با این هویت‌بخشی، فضیلت‌ها و ویژگی‌های درونی خود را روزبه‌روز تقویت کنند تا بتوانند رسالت و مسئولیتی را که بر عهده دارند، به بهترین شکل انجام دهند.

هویت‌بخشی؛ مقدمه تحقق کارکرد گفتمانی

ابراهیمی در ادامه، هویت‌بخشی به زنان را مقدمه‌ای برای تحقق این کارکرد گفتمانی دانست و گفت: یکی از دلایل تأکید رهبر معظم انقلاب می‌تواند این باشد که زنان خودشان را باور کنند و این هویت‌بخشی مضاعف را در وجود خود، خانواده و جامعه شکل دهند.

وی افزود: اگر این باور در زنان ایجاد نشود، آن کارکرد گفتمانی نیز شکل نخواهد گرفت. در تقابل گفتمانی میان غرب و اسلام، به‌ویژه در دو موضوع زن و خانواده، یکی از شاه‌کلیدها و مؤلفه‌های اصلی می‌تواند همین «دلیری زنانه» باشد.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا ادامه داد: ابتدا زنان باید این موضوع را باور کنند و سپس بر اساس این باور و بینش عمیق، باید شاهد تولد عملکردها و رفتارهایی در آنان باشیم که از همین بینش سرچشمه می‌گیرد.

ابراهیمی تأکید کرد: بنابراین، تأکید بر دلیری زنان صرفاً بیان یک ویژگی یا توصیف یک رفتار نیست، بلکه می‌تواند فرآیندی برای ایجاد باور، تقویت هویت و در نهایت شکل‌گیری عملکرد و رفتار اجتماعی بر مبنای یک بینش عمیق باشد.

تاجیک: پیام رهبر انقلاب هم واقعیت حضور زنان را توصیف می‌کند و هم افق کنش آینده را نشان می‌دهد

دکتر زینب تاجیک در ادامه نشست، در پاسخ به پرسشی درباره کارکرد عبارات به‌کاررفته در پیام رهبر معظم انقلاب، گفت: به نظر من این عبارت‌ها در مرحله نخست، توصیفی هستند و نشان می‌دهند که رهبر معظم انقلاب، با وجود همه حساسیت‌ها و شرایط امنیتی خاصی که به دلیل وضعیت کنونی دارند، همچنان صحنه را به‌دقت می‌بینند و از آنچه در جامعه در حال رخ دادن است، آگاهی دارند.

وی افزود: همان تعبیر «صحنه را دیدم» که رهبر شهید در برخی دیدارها، از جمله در مواجهه با پیروزی ورزشکاران، به کار می‌بردند، برای من معنادار است. به نظرم رهبر معظم انقلاب در وهله نخست می‌خواهند بگویند «من صحنه را می‌بینم». فکر نکنید به دلیل شرایط امنیتی و اینکه نمی‌توانم مستقیماً با شما صحبت کنم، فاصله عمیقی میان ما ایجاد شده است. ایشان واقعیت اجتماعی شکل‌گرفته در این ماه‌ها را می‌بینند و به‌درستی توصیف می‌کنند.

از توصیف واقعیت تا جهت‌دهی گفتمانی

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: البته پیام در مرحله توصیف باقی نمی‌ماند و با معنا و جهت‌دهی، به‌ویژه با تعبیر «سبقت گرفتن» زنان، کارکرد گفتمانی پیدا می‌کند.

تاجیک با اشاره به ضرورت نگاه تاریخی برای فهم این کارکرد گفت: برای اینکه فهم بهتری از کارکرد گفتمانی این پیام داشته باشیم، باید یک خط سیر تاریخی را در نظر بگیریم. یکی از نقاط حساس اختلاف تمدنی ما با غرب، مسئله زن و خانواده است؛ موضوعی که در بیانات رهبر شهید نیز بارها و در مناسبت‌های مختلف مورد تأکید قرار گرفته است. بنابراین، برای فهم کارکرد اجتماعی و گفتمانی این پیام باید ببینیم این نقطه حساس تمدنی چه مسیر تاریخی را طی کرده است.

از «زن میان تحجر و تجدد» تا شکل‌گیری گفتمان سوم

وی افزود: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، زن در تاریخ معاصر ایران محصول وضعیت میان تحجر و تجدد بود، اما گفتمان سومی در برابر او قرار گرفت. امام خمینی(ره) این زن را وارد گفتمان جدیدی کرد و رهبر شهید در دوره بعد، به پرورش این زن پرداخت.

تاجیک اظهار کرد: امروز شاهد پیشی‌گرفتن زنان در عرصه‌های علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی هستیم. در طول این بیش از چهار دهه، زنان در حال پرورش یافتن و آموختن بوده‌اند؛ زنی که پیش از این سابقه حضور گسترده‌ای در برخی از این عرصه‌ها نداشت، امروز در شمار پزشکان، اعضای هیئت علمی، زنان تحصیل‌کرده و فعالان اجتماعی و سیاسی حضور دارد.

وی با اشاره به توجه رهبر شهید به مسئله نقش‌آفرینی زنان در عرصه‌های مختلف گفت: حتی در برخی از بیانات ایشان، مسئله حضور زنان در مراتب عالی سیاسی و چگونگی جمع میان نقش اجتماعی زن و حفظ خانواده مورد توجه قرار گرفته بود. این مسئله نشان می‌دهد که یک فرآیند تمرین و پرورش در حال شکل‌گیری بوده است.

به فعلیت رسیدن پروژه گفتمان زن انقلاب اسلامی

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: من فکر می‌کنم امروز در این پیام، پروژه‌ای که امام خمینی(ره) آغاز کرد و رهبر شهید آن را در دوره خود پرورش داد، در حال به فعلیت رسیدن است.

تاجیک گفت: اگر پیام‌های رهبر معظم انقلاب را در کنار یکدیگر قرار دهیم، بازنمایی‌های مختلفی از زن را می‌بینیم؛ از زن آینده‌ساز و فرهنگ‌ساز گرفته تا تعابیری که درباره مادران شهدا مطرح شده است. به نظر می‌رسد گفتمان انقلاب اسلامی درباره زن و جنسیت زنانه، به مرحله‌ای نزدیک شده که در آن، این الگو بیش از گذشته به فعلیت رسیده است.

وی افزود: امروز مسئله دیگر صرفاً این نیست که زن انقلاب اسلامی چه باشد یا چه نباشد؛ این زن طی سال‌ها فهمیده، تمرین کرده و پرورش یافته است. اکنون در یک بزنگاه تاریخی، نه‌تنها به فعلیت رسیده، بلکه وارد میدان عمل شده و حتی در برخی عرصه‌ها از مردان سبقت گرفته است.

پیام رهبر انقلاب؛ توصیف، بازنمایی و هویت‌بخشی

تاجیک با تأکید بر کارکرد چندلایه پیام رهبر معظم انقلاب اظهار کرد: از این منظر، این عبارات کاملاً کارکرد گفتمانی دارند و در امتداد همان خط سیر تاریخی قرار می‌گیرند. از یک سو، واقعیت موجود را توصیف می‌کنند و از سوی دیگر، آن را بازنمایی و برای زنان هویت‌سازی می‌کنند.

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد این پیام در عین حال که زن انقلاب اسلامی را به جهان معرفی می‌کند، به نوعی پاسخ به منتقدانی نیز هست که سال‌ها می‌گفتند «الگوی سوم زن» مبهم است و مشخص نیست این زن دقیقاً چه ویژگی‌هایی دارد.

این پژوهشگر افزود: امروز می‌توان گفت این الگو در حال تبدیل‌شدن به یک واقعیت عینی و قابل مشاهده است و پیام رهبر معظم انقلاب نیز بخشی از همین بازنمایی است؛ یعنی نشان داده می‌شود که زن انقلاب اسلامی در میدان واقعی چگونه رفتار می‌کند.

ترسیم الگوی کنش برای آینده

تاجیک در ادامه، یکی دیگر از ابعاد پیام را نگاه به آینده دانست و گفت: به نظر من رهبر معظم انقلاب در این پیام، علاوه بر توصیف گذشته و واقعیت امروز، یک الگوی کنش برای آینده نیز ارائه می‌دهند؛ یعنی می‌گویند اگر قرار است این روند به فعلیت‌رسیدن ادامه پیدا کند، این مدل کنش باید مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: این پیام در واقع تأیید می‌کند که آنچه زنان امروز انجام داده‌اند، با نگاهی که اسلام، تشیع و امامین انقلاب به نقش زن دارند، تناسب دارد و می‌تواند الگویی برای ادامه مسیر باشد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: من در این پیام نوعی دعوت به فعالان حوزه زن و خانواده می‌بینم که باید به دنبال مدل و الگو باشند. اگر این جنگ با پیروزی به پایان برسد، نباید دوباره فراموش کنیم که زن انقلاب اسلامی در این دوره چه کرد؛ چگونه توانست خانه و جامعه را با یکدیگر جمع کند، چگونه کنش خود را بر اساس تکلیف تعریف کرد و چگونه هویت اصیلی را که انقلاب اسلامی به او داده بود، به ظهور رساند.

ضرورت ثبت تجربه زنان پس از بحران

تاجیک با ابراز نگرانی از بازگشت جامعه به الگوهای پیشین پس از پایان بحران اظهار کرد: معمولاً وقتی شرایط سخت و بحرانی آرام‌تر می‌شود، جامعه ممکن است دوباره به «تنظیمات کارخانه» بازگردد و همان پرسش‌های قدیمی درباره زن در خانه یا زن در اجتماع، زن مادر یا زن شاغل مطرح شود.

وی افزود: امیدوارم این اتفاق نیفتد. به نظر من، تأکید رهبر معظم انقلاب بر این حضور می‌تواند به این معنا باشد که این تجربه را باید جدی گرفت و برای ادامه آن الگو پیدا کرد؛ زیرا زنان در این دوره نشان دادند که چگونه می‌توانند همزمان نقش خانوادگی و اجتماعی خود را ایفا کنند، کنش خود را بر مبنای تکلیف قرار دهند و هویت اصیل خود را در میدان اجتماعی به ظهور برسانند.

تاجیک در جمع‌بندی گفت: بنابراین، این پیام را می‌توان دارای نگاهی همزمان به گذشته، حال و آینده دانست؛ گذشته و مسیر تاریخی شکل‌گیری این گفتمان را در خود دارد، واقعیتی را که اکنون در جامعه در حال وقوع است توصیف، بازنمایی، نمادسازی و هویت‌بخشی می‌کند و در عین حال، افق کنش آینده زنان را نیز نشان می‌دهد. مجموعه این مؤلفه‌ها، به نظر من، چیزی جز یک رویکرد گفتمانی به مسئله زن و خانواده نیست.

اعلمی: گفتمان الگوی سوم زن باید از روایت‌های تاریخی به یک گفتمان عملی تبدیل شود

دکتر زینب اعلمی در ادامه سخنان خود با تأکید دوباره بر سابقه تاریخی موضوع، گفت: برای فهم کارکردهای گفتمانی پیام رهبر معظم انقلاب، باید به تحولی که با انقلاب اسلامی در جامعه و به‌ویژه در میان زنان رخ داد، توجه کنیم. به تعبیر امام خمینی(ره)، در سال‌های ابتدایی انقلاب، یک جهش و تحول روحی در کل جامعه و به‌خصوص زنان ایجاد شد.

وی افزود: امام خمینی(ره) در مقطعی مردم زمان انقلاب را به مردم صدر اسلام تشبیه می‌کردند، اما در سال‌های پایانی عمر خود تعابیر متفاوت و قابل تأملی داشتند و مردم آن دوره را حتی در مواردی برتر از مردم صدر اسلام می‌دانستند. در برخی از این تعابیر نیز زنان به‌طور جداگانه مورد توجه قرار گرفته‌اند و از جایگاه و ظرفیت آنان سخن گفته شده است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: این مسئله نشان می‌دهد که به واسطه انقلاب اسلامی، یک تحول معنوی و روحی در جامعه رخ داد؛ تحولی که البته ریشه‌ها و مقدماتی نیز داشت و می‌توان نمونه‌هایی از آن را در نهضت مشروطه مشاهده کرد. تجربه تاریخی مشروطه و حوادث تلخی که در جریان شکست مشروطه مشروعه و شهادت شخصیت‌هایی مانند شیخ فضل‌الله نوری رخ داد، بخشی از این انباشت تاریخی را شکل داد و در نهایت این تجربه‌ها در مسیر منتهی به انقلاب اسلامی قرار گرفت.

پیشگامی زنان؛ واقعیتی که باید روایت می‌شد

اعلمی با اشاره به آثار اجتماعی این تحول اظهار کرد: در میدان عمل، یک واقعیت مهم شکل گرفت و آن، پیشگامی و حضور زنان بود؛ حضوری که در راهپیمایی‌های انقلاب اسلامی جلوه‌ای ویژه داشت.

وی افزود: حضور زنان در وقایعی مانند ۱۷ شهریور و جمعه خونین و همچنین حضور و شهادت زنان در جریان انقلاب، نشان می‌دهد که نقش زنان صرفاً یک روایت نمادین نبود، بلکه واقعیتی جدی در میدان بود. حتی همین حضور گسترده باعث شد در برخی روایت‌های روزنامه‌نگاران خارجی، انقلاب اسلامی با تعابیری مانند «انقلاب چادرها» توصیف شود.

این پژوهشگر ادامه داد: این تحول روحی و گفتمانی که در جامعه و به‌ویژه در میان زنان رخ داده بود، باید به‌درستی روایت می‌شد؛ اتفاقی که امام خمینی(ره) و رهبر شهید به‌خوبی آن را روایت کردند.

از انقلاب تا دفاع مقدس؛ زنانی که زندگی را در دل جنگ حفظ کردند

اعلمی با اشاره به نمونه‌های نقش‌آفرینی زنان در دفاع مقدس گفت: در دفاع مقدس نیز نمونه‌های قابل توجهی از پیشگامی زنان وجود دارد که در آثاری مانند «دا» و «من زنده‌ام» روایت شده است.

وی با اشاره به ماجرای حصر آبادان اظهار کرد: در روایت‌های زنان حاضر در آن دوره، از جمله خاطرات فاطمه جوشی، آمده است که پس از حصر آبادان، بسیاری از مردم معتقد بودند باید شهر را ترک کرد، اما زنان، حتی زنانی که الزاماً فعال سیاسی یا انقلابی نبودند، بر ماندن در شهر تأکید می‌کردند و می‌گفتند اگر قرار است بمیریم یا مجروح شویم، همین‌جا می‌مانیم؛ زیرا اینجا خانه ماست.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده افزود: همین حضور زنان موجب شد زندگی در شهر جریان داشته باشد و این حضور زنانه، در شرایط جنگی آثار خود را نشان دهد. بنابراین، با یک روح جمعی مواجه هستیم که در بزنگاه‌های تاریخی خود را نشان داده است.

خلأ گفتمانی در دهه‌های ۷۰ و ۸۰

اعلمی با اشاره به وضعیت پس از دفاع مقدس گفت: به اعتقاد من، پس از دفاع مقدس و در دهه‌های ۷۰ و ۸۰، در ارتباط با گفتمان «الگوی سوم زن» هم در سطح گفتمانی و هم در ساختارهای حاکمیتی، نوعی خلأ ایجاد شد.

وی افزود: اگرچه بیانات و راهبری‌های رهبر شهید در این سال‌ها ادامه داشت، اما جامعه و ساختارهای فرهنگی و رسانه‌ای نتوانستند آن‌گونه که باید این الگو را در عمل پیاده و روایت‌سازی کنند.

اعلمی ادامه داد: در رسانه‌ها نیز گاهی میان دو رویکرد فاصله ایجاد شد؛ از یک سو نوعی تحجرگرایی و از سوی دیگر نوعی تجددگرایی وجود داشت و در نتیجه نتوانستیم آن الگوی واقعی را آن‌گونه که باید بازنمایی کنیم.

وی گفت: در دهه ۷۰، وقتی از «زن موفق» یا «زن مطلوب» سخن گفته می‌شد، باید بررسی کنیم چه تصویری از زن ارائه می‌کردیم و این تصویر تا چه اندازه با آرمان انقلاب اسلامی و الگوی زن شکل‌گرفته در انقلاب و دفاع مقدس فاصله گرفته بود.

جامعه‌ای سرشار از اسطوره‌های واقعی

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به ظرفیت تاریخی زنان ایرانی بیان کرد: رهبر شهید تعبیری دارند که در برخی کشورها باید اسطوره‌سازی کنند، اما کشور ما سرشار از اسطوره‌های واقعی است. در برخی جوامع ممکن است برای هر صد سال، یک زن یا مرد را به‌عنوان اسطوره انتخاب و بزرگ‌نمایی کنند، اما در تاریخ انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، با مجموعه گسترده‌ای از زنان مواجه هستیم که هر کدام نمونه‌ای واقعی از نقش‌آفرینی‌اند.

وی افزود: نمی‌توان گفت تنها یک زن مانند بانو دباغ وجود داشته و او یک استثنا بوده است؛ نمونه‌های بسیاری وجود دارد و حتی در مواردی مانند حصر آبادان، با یک «روح جمعی» مواجه هستیم.

اعلمی تأکید کرد: قدرت معنوی برخاسته از روح جمعی زنان، همان چیزی است که امروز نیز می‌تواند زنان را به حضور اجتماعی وادار کند و این ویژگی‌ها الزاماً همیشه در قالب کنش‌های فردی قابل توضیح نیست.

ضرورت بازسازی گفتمان الگوی سوم زن

اعلمی هدف از تأکید دوباره بر این موضوع را تقویت گفتمان «الگوی سوم زن» دانست و گفت: به نظر می‌رسد رهبر معظم انقلاب می‌خواهند بار دیگر این گفتمان را تقویت کنند؛ همان زنی که در پیام رهبر شهید به کنگره ۷۰۰۰ زن شهید، به‌عنوان الگوی سوم و زن تاریخ‌ساز معرفی شده است.

وی افزود: زن دلیر امروز همان زن پیشگام انقلاب اسلامی است که امام خمینی(ره) آن را معرفی و روایت کرد. بنابراین، لازم است این روایت ابتدا به‌درستی بازگو شود و سپس مورد تأکید قرار گیرد تا خلأیی که در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ ایجاد شد، دوباره تکرار نشود.

این پژوهشگر ادامه داد: در دوره‌ای، در ساختارهای ما نوعی تحجرگرایی و در رسانه‌ها نوعی تجددگرایی شکل گرفت و نتوانستیم الگوی واقعی زن انقلاب اسلامی را به‌درستی بازنمایی کنیم. شاید بخشی از این فاصله نیز به دورشدن جامعه از فضای جهاد و تجربه‌های دهه‌های ۵۰ و ۶۰ بازگردد.

از تاریخ شفاهی تا گفتمان عملی

اعلمی با اشاره به افزایش توجه به این موضوع در سال‌های اخیر اظهار کرد: از دهه ۹۰ و پس از تأکید دوباره رهبر شهید بر الگوی سوم زن، توجه بیشتری به این حوزه شکل گرفت و کتاب‌ها و آثار متعددی منتشر شد.

وی افزود: حتی اگر به دوره کشف حجاب رضاخانی بازگردیم، نمونه‌های فراوانی از عاملیت زنانه و مقاومت زنان وجود دارد؛ از خانه‌نشینی و مهاجرت گرفته تا شیوه‌های خلاقانه‌ای که زنان برای حفظ پوشش اسلامی و حضور اجتماعی خود در برابر فشارهای آن دوره به کار می‌بردند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: بسیاری از این تجربه‌ها در سال‌های بعد به تاریخ شفاهی تبدیل شد و آثاری درباره آنها شکل گرفت؛ اما صرف انتشار کتاب و برگزاری نشست کافی نیست.

اعلمی تأکید کرد: این روایت‌ها باید به یک گفتمان عملی و اجتماعی تبدیل شوند و در این میان رسانه نقش بسیار مهمی دارد. پرسش این است که آیا رسانه‌های ما این الگو را آن‌گونه که باید روایت می‌کنند یا خیر.

روایت دلیری زنان و آینده دختران

وی در پایان گفت: به نظر می‌رسد تأکید رهبر معظم انقلاب بر «دلیری» و «پیشگامی» زنان، تلاشی برای تقویت و تثبیت دوباره این گفتمان است؛ گفتمانی که می‌تواند در سبک زندگی عفیفانه جامعه، شکل‌گیری هویت سالم و دینی و انقلابی دختران نوجوان و همچنین الگوپذیری آنان از زنان حاضر در عرصه‌های مختلف اثرگذار باشد.

اعلمی افزود: اگر قرار است دختران نسل آینده، تصویری از زن فعال، هویت‌مند، مسئول و دلیر داشته باشند، باید این زنان و تجربه‌های واقعی آنان به‌درستی دیده، روایت و به الگو تبدیل شوند.

ابراهیمی: امیدواریم گفتمان زن و خانواده به حداکثر تجلی و تبلور خود برسد

دکتر فاطمه ابراهیمی در پایان سخنان خود با اشاره به ضرورت استمرار مباحث مطرح‌شده درباره زن و خانواده گفت: این نکته را بیشتر از اینکه یک نکته بدانم، یک دعا می‌دانم؛ زیرا گاهی در جامعه، مباحث مهم و داغی شکل می‌گیرد، اما پس از مدتی به فراموشی سپرده می‌شود.

وی افزود: از صمیم قلب دعا می‌کنم و از خداوند می‌خواهم آنچه اراده الهی، به‌ویژه در حوزه زن و خانواده، بوده است و در کلام امام و رهبر شهید و امروز در بیانات آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب، شاهد آن هستیم، به فراموشی سپرده نشود و در جامعه به حداکثر تجلی و تبلور خود برسد.

رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا اظهار کرد: امیدوارم همه این مؤلفه‌ها به‌درستی شکل بگیرد تا زمینه‌سازی اصلی برای فرج حضرت صاحب‌الامر(عج) نیز محقق شود.

پیشتازی زنان؛ ثمره نگاه انقلاب اسلامی به زن

دکتر زینب تاجیک در ادامه این نشست با اشاره به تعبیر «پیشی گرفتن» زنان که در پیام رهبر معظم انقلاب مورد تأکید قرار گرفته است، اظهار کرد: این پیشی گرفتن، محصول همان نگاه انقلاب اسلامی و ثمره و فعلیت یافتن نگاه انقلاب اسلامی به مسئله زنان است.

وی مهم‌ترین مصداق این پیشتازی را «پیشی گرفتن در قیام لله» دانست و افزود: مهم‌ترین عرصه‌ای که زنان جامعه ما در آن از دیگران پیشی می‌گیرند، همین عرصه است؛ چراکه برخلاف برخی نگاه‌ها، از جمله نگاه‌های فمینیستی که هر فرد بر اساس هوای نفس خود به دنبال دیده شدن و عرضه خود و توانایی‌هایش است، آنچه امروز در خیابان‌های ما رقم می‌خورد، «قیام لله» است.

الگوی سوم در مسیر فعلیت‌یافتن

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: در این عرصه، به واسطه تلاش‌های امام خمینی(ره) و رهبر شهید ما، پروژه «الگوی سوم زن» به نقطه فعلیت‌یافتن نزدیک شده است.

تاجیک با بیان اینکه رهبر معظم انقلاب اکنون در نقطه‌ای قرار دارند که به دنبال بهره‌برداری و حسن استفاده از این پروژه هستند، گفت: این مسئله را می‌توان در عباراتی که در پیام‌های مختلف طی این مدت و در خطاب به ملت ایران مطرح کرده‌اند، به خوبی مشاهده و پیگیری کرد.

وی در پایان تأکید کرد: ان‌شاءالله زنان جامعه ما در کنار مردان، این حرکت مقدس و رو به جلو را ادامه دهند تا شاهد تحقق تمدن نوین اسلامی و در نهایت رسیدن به فرج مولایمان، حضرت صاحب‌الزمان(عج)، باشیم.

ضرورت امتداد گفتمان دلیری زنانه در عرصه عمل و روایت

دکتر زینب اعلمی در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر ضرورت امتداد گفتمان «الگوی سوم زن» در عرصه‌های عملی و رسانه‌ای اظهار کرد: امیدوارم گفتمانی که رهبر معظم انقلاب در ادامه گفتمان «الگوی سوم» با عنوان «عرصه‌های حضور دلیرانه و فرهنگ‌ساز زنانه» و در دیگر بیانات خود مطرح کرده‌اند، بتواند فراتر از عرصه‌های نظری، در میدان عمل، روایت و رسانه نیز پیگیری شود.

وی افزود: باید بتوانیم امتداد این گفتمان را در عرصه عمل و روایت ببینیم تا این نگاه در کف جامعه پیامدها و آثار خود را بر جای بگذارد و از سطح مباحث نظری فراتر رفته و به یک جریان اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود.