معاون پژوهشی وزارت علوم: برای حفظ جایگاه علمی ایران باید رشد تولیدات علمی به ۸ درصد برسد/ ساختار پژوهش نباید کپی ساختار آموزش باشد

به گزارش خبرنگار آنا، مهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شصت‌ودومین اجلاس معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور که صبح امروز 31 شهریورماه در دانشگاه خوارزمی برگزار شد، با گرامیداشت یاد و خاطره شهدای انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و شهدای اخیر کشور اظهار کرد: برنامه هفتم توسعه در شرایط متفاوتی نسبت به شرایط امروز تدوین شده و تکالیف قانونی مهمی را در حوزه علم و فناوری برای کشور تعیین کرده است.

وی با اشاره به اهداف تعیین‌شده در برنامه هفتم توسعه افزود: رسیدن به رتبه چهارم تولید علمی، افزایش سرانه مقالات و توسعه نشریات علمی کشور از جمله اهداف تعیین‌شده است و باید بررسی کنیم که در شرایط فعلی چه میزان با این اهداف فاصله داریم و چگونه می‌توانیم به آنها دست پیدا کنیم.

معاون پژوهشی وزارت علوم با اشاره به روند تولیدات علمی کشور گفت: روند نزولی تولیدات علمی ایران از سال ۲۰۲۱ آغاز شد و طی پنج سال حدود ۲.۷ درصد کاهش در تولید مقالات علمی داشته‌ایم.

ابطحی ادامه داد: البته در دو سال اخیر شرایط تا حدودی بهبود یافته و رشد ۱.۶ درصدی را تجربه کرده‌ایم، اما اگر این رشد به ۸ درصد نرسد، دستیابی به رتبه چهاردهم تولید علمی امکان‌پذیر نخواهد بود.

وی با اشاره به وضعیت برخی کشور‌های دیگر اظهار کرد: روسیه نیز با وجود برخورداری از زیرساخت‌های پژوهشی مناسب، با کاهش قابل توجه تولیدات علمی مواجه شده است، در حالی که برخی کشور‌های منطقه با سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه علم و فناوری، رشد قابل توجهی داشته‌اند.

معاون پژوهشی وزارت علوم افزود: عربستان با اجرای برنامه‌های علمی و فناوری خود در چارچوب طرح ۲۰۳۰ حدود ۶۶ تا ۶۷ درصد رشد تولیدات علمی داشته و ترکیه نیز حدود ۴۳ درصد رشد را تجربه کرده است.

نگرانی از تأثیر شرایط موجود بر جایگاه علمی ایران

ابطحی با اشاره به شرایط موجود کشور، تعطیلی‌های مقطعی دانشگاه‌ها، محدودیت‌های ناشی از تحریم و کاهش امکانات پژوهشی گفت: آنچه امروز در دانشگاه‌ها رخ می‌دهد، از جمله غیرحضوری شدن فعالیت‌ها در مقاطع مختلف، محدودیت‌های ناشی از تحریم و کاهش امکانات پژوهشگران، این نگرانی را ایجاد کرده که جایگاه فعلی ایران در تولید علم تحت تأثیر قرار گیرد.

وی تأکید کرد: علاوه بر تلاش برای دستیابی به رشد ۸ درصدی در تولیدات علمی، باید کیفیت مقالات نیز ارتقا پیدا کند.

رشد مقالات باکیفیت ایران

معاون پژوهشی وزارت علوم با اشاره به برخی شاخص‌های کیفی تولیدات علمی کشور گفت: طی پنج سال اخیر کیفیت تولیدات علمی نیز رشد داشته و در شاخص JCR حدود ۱۳ درصد افزایش مقالات را داشته‌ایم.

ابطحی افزود: در پایگاه اسکوپوس نیز شرایط نسبتاً مطلوبی داشته‌ایم و سهم مقالات Q۱ به حدود ۵۵.۲ درصد رسیده است.

ضرورت مقابله با خروج علمی پژوهشگران

وی یکی از موضوعات مهم مورد توجه وزارت علوم را مسئله مهاجرت علمی دانست و گفت: مهاجرت الزاماً به معنای مهاجرت فیزیکی نیست؛ گاهی پژوهشگر در ایران حضور دارد، اما مقالات خود را با آدرس ایران منتشر نمی‌کند و این مسئله نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

معاون پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: بخشی از ثروت علمی کشور که طی ۲۰ سال گذشته در قالب حدود ۳۰۰ هزار مقاله ایجاد شده، در معرض از دست رفتن است؛ به‌ویژه مقالات با کیفیت و استناد بالا که توسط پژوهشگران ایرانی تولید شده‌اند.

ابطحی تأکید کرد: تجهیزات پژوهشی و برنامه‌های حمایتی از پژوهشگران باید تقویت شود تا پژوهشگران کشور بیش از گذشته به استفاده از آدرس و وابستگی سازمانی ایران ترغیب شوند.

بودجه پژوهشی باید به سمت پژوهشگران اثرگذار هدایت شود

وی با تأکید بر ضرورت هدفمند شدن حمایت‌های پژوهشی گفت: بودجه پژوهشی باید به سمت فعالیت‌هایی هدایت شود که بیشترین اثرگذاری را دارند.

معاون پژوهشی وزارت علوم افزود: پژوهشگرانی در کشور داریم که مقالات علمی بسیار خوبی تولید می‌کنند، در حوزه فناوری فعال هستند، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های نوآورانه دارند، ارتباط مناسبی با صنعت برقرار کرده‌اند و می‌توانند در توسعه علمی و فناوری کشور اثرگذار باشند.

ابطحی ادامه داد: تقویت این پژوهشگران و خارج کردن آنها از مسیر‌های معمول و دست‌وپاگیر بروکراتیک بسیار ضروری است.

میانگین پژوهانه دانشگاه‌ها کمتر از ۱۰۰ میلیون تومان است

وی با اشاره به وضعیت پژوهانه دانشگاه‌ها گفت: پژوهانه دانشگاه‌ها برای آن است که جریان پژوهشی در دانشگاه‌ها استمرار داشته باشد، اما میانگین پژوهانه دانشگاه‌های کشور کمتر از ۱۰۰ میلیون تومان در سال است و این میزان برای انجام پژوهش مؤثر کافی نیست. معاون پژوهشی وزارت علوم بر ضرورت بازنگری در ساختار‌های حمایتی پژوهش تأکید کرد.

ابطحی با انتقاد از ساختار‌های فعلی پژوهش در دانشگاه‌ها اظهار کرد: ساختار‌های پژوهشی موجود تا حد زیادی از ساختار‌های آموزشی الگوبرداری شده‌اند، در حالی که ماهیت پژوهش با آموزش متفاوت است.

وی افزود: در ساختار آموزشی، گروه آموزشی، دانشکده و دانشگاه وجود دارد، اما در ساختار‌های پژوهشی نیز ساختار‌هایی مشابه ایجاد کرده‌ایم که در برخی موارد دست‌وپاگیر هستند؛ برای نمونه، گروه پژوهشی، مرکز پژوهشی و پژوهشکده ایجاد شده و برای هر کدام ساختار‌های مشخصی تعریف شده است.

معاون پژوهشی وزارت علوم گفت: این ساختار‌ها گاهی پژوهشگران را برای مدت طولانی در قالب‌هایی ثابت قرار می‌دهند، در حالی که پژوهش نیازمند ساختار‌های پویا و منعطف است.

حرکت به سمت «آزمایشگاه تحقیقاتی فردی»

ابطحی با اشاره به طرح «آزمایشگاه تحقیقاتی فردی» گفت: به نظر می‌رسد هسته اصلی یک ساختار پژوهشی پویا باید پژوهشگرانی باشند که خروجی‌های علمی و فناوری قابل توجهی دارند.

وی افزود: پژوهشگر برجسته‌ای که مقالات شاخص تولید می‌کند، ارتباط قوی با صنعت دارد، در حوزه نوآوری فعالیت می‌کند، دانشجویان توانمند تربیت می‌کند، شرکت‌های زایشی ایجاد می‌کند، ارتباطات بین‌المللی مناسبی دارد و در حل مسائل کشور نقش‌آفرین است، می‌تواند به‌عنوان یک آزمایشگاه تحقیقاتی فردی مورد حمایت قرار گیرد.

معاون پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: در این مدل، به پژوهشگر یک گرنت مشخص اختصاص داده می‌شود تا بتواند فعالیت‌های پژوهشی و نوآورانه خود را با استقلال و چابکی بیشتری دنبال کند.

اختصاص گرنت یک میلیارد تومانی به ۱۱۲ پژوهشگر

ابطحی از آغاز اجرای پایلوت طرح آزمایشگاه‌های تحقیقاتی فردی خبر داد و گفت: در مرحله نخست، این طرح با ۱۱۲ نفر آغاز شده و گرنت سال پایه برای هر پژوهشگر یک میلیارد تومان است. وی افزود: ۷۰ درصد بودجه این طرح تخصیص پیدا کرده و دانشگاه‌هایی که در طرح پایلوت حضور دارند، آخرین اعتبار مربوط به این مرحله را دریافت خواهند کرد.

معاون پژوهشی وزارت علوم گفت: در این طرح، ابتدا پژوهشگران دارای ظرفیت علمی، ارتباط با صنعت و دستاورد‌های فناورانه شناسایی می‌شوند و سپس حمایت مالی هدفمند در اختیار آنها قرار می‌گیرد.

گرنت ۵ میلیارد تومانی برای همکاری‌های بین‌رشته‌ای

ابطحی با اشاره به مرحله بعدی این طرح اظهار کرد: اگر دو یا چند پژوهشگر دارای آزمایشگاه تحقیقاتی فردی قوی در یک حوزه بین‌رشته‌ای با یکدیگر همکاری کنند، امکان دریافت گرنت هم‌افزایی برای آنها فراهم خواهد شد. وی افزود: این گرنت در شرایط فعلی حدود ۵ میلیارد تومان در سال خواهد بود و برای سه سال قابل پرداخت است.

معاون پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: در صورت موفقیت این تیم‌ها در جذب گرنت‌های بین‌المللی، امکان شکل‌گیری همکاری‌های بین‌المللی و ایجاد آزمایشگاه‌های مشترک نیز فراهم خواهد شد.

هدف‌گذاری برای ایجاد هزار آزمایشگاه تحقیقاتی فردی

ابطحی درباره چشم‌انداز این طرح گفت: هدف وزارت علوم این است که در نهایت به هزار آزمایشگاه تحقیقاتی فردی برسیم.

وی افزود: برای سال جاری نیز هدف‌گذاری شده است که تعداد این آزمایشگاه‌ها افزایش پیدا کند و تحقق کامل این برنامه نیازمند حمایت مجلس در بودجه سال آینده است.

معاون پژوهشی وزارت علوم در ادامه با اشاره به وضعیت ارتباط دانشگاه با صنعت گفت: امروز حدود ۱۴ هزار طرح ارتباط با صنعت در دانشگاه‌های کشور در حال اجراست و طی دو سال گذشته رشد طرح‌های ارتباط با صنعت بسیار قابل توجه بوده است.

ابطحی ارزش این طرح‌ها را حدود ۱۷ همت عنوان کرد و افزود: اینها طرح‌هایی هستند که در چارچوب معمول ارتباط دانشگاه و صنعت اجرا می‌شوند، اما مسئله مهم این است که دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند به حل مسائل کلان کشور ورود کنند.

تشکیل دبیرخانه حل مسائل کلان کشور در وزارت علوم

وی با اشاره به مسائل کلان کشور گفت: موضوعاتی مانند انرژی، بحران آب و محیط زیست، مسائلی چندوجهی هستند که نیازمند همکاری مجموعه‌های مختلف و استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها هستند.

معاون پژوهشی وزارت علوم افزود: در همین راستا و با توجه به دغدغه وزیر علوم، در تعطیلات نوروز امسال جلساتی با وزیر راه و شهرسازی و وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات برگزار شد و دبیرخانه حل مسائل کلان کشور در وزارت علوم شکل گرفت.

ابطحی ادامه داد: وظیفه این دبیرخانه شناسایی مسائل کلان و چندوجهی کشور است؛ مسائلی که علاوه بر ابعاد علمی و فنی، آثار اجتماعی و اقتصادی نیز دارند و می‌توانند بر سرمایه اجتماعی کشور اثرگذار باشند.

افزایش مأموریت‌گرایی دانشگاه‌ها

وی با اشاره به منابع شناسایی مسائل کلان کشور بیان کرد: بخشی از مسائل از سوی دولت و وزارتخانه‌ها مطرح شده و برای شناسایی آنها با دستگاه‌های مختلف مکاتبه شده است. همچنین در نشست‌های استانی و از طریق استانداری‌ها نیز مسائل و نیاز‌های پژوهشی استان‌ها جمع‌آوری شده است.

معاون پژوهشی وزارت علوم از افزایش مأموریت‌گرایی دانشگاه‌ها خبر داد و گفت: در همین راستا، هفته آینده و در حضور رئیس‌جمهور، ۱۷ طرح وزارت نیرو برای یک دوره پنج‌ساله به دانشگاه‌های مختلف واگذار خواهد شد و انتظار می‌رود این روند در سایر وزارتخانه‌ها نیز دنبال شود.

دانشگاه‌ها در خدمت تاب‌آوری کشور

ابطحی در پایان تأکید کرد: ظرفیت دانشگاه‌های کشور باید با حداکثر توان و حتی با حداقل امکانات موجود، در خدمت افزایش تاب‌آوری کشور قرار گیرد. دانشگاه‌ها می‌توانند در حوزه‌های دفاعی، امنیت غذایی، سلامت و سایر مسائل اساسی کشور نقش‌آفرینی کنند.

معاون پژوهشی وزارت علوم خاطرنشان کرد: حفظ سرمایه اجتماعی، حفظ پژوهشگران در داخل کشور، تجهیز و حمایت از آنان و پاسخگویی به مسائل و پرسش‌های اساسی کشور، از وظایف مهم مجموعه پژوهشی کشور است و امیدواریم این ظرفیت بیش از گذشته به حرکت درآید.