پیدا شدن مقبره مردی که «اسرار» فرعون را نگه میداشت
به گزارش خبرگزاری آنا؛ سقاره، در حدود ۳۲ کیلومتری جنوب قاهره، یکی از قدیمیترین و پرلایهترین قبرستانهای تاریخ بشریت است. این محوطه که از سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، از حدود دو قرن پیش زیر ذرهبین باستانشناسان بوده و همچنان، طبق گزارش مجله «اسمیتسونین»، آنها را غافلگیر میکند. آخرین غافلگیری، کشف مقبره یک مقام بلندپایه دوران پادشاهی کهن مصر باستان است؛ دورهای که تقریبا از ۲۷۰۰ تا ۲۲۰۰ پیش از میلاد را دربر میگیرد و با ساخت بزرگترین اهرام مصر، از جمله اهرام جیزه، شناخته میشود.
چرا سقاره؟ گورستان یک پایتخت باستانی
برای فهمیدن اهمیت این کشف، باید کمی به عقب برگردیم. سقاره در واقع گورستان اصلی «ممفیس» بود؛ پایتخت باستانی مصر که روزگاری یکی از بزرگترین شهرهای جهان باستان بهشمار میرفت. مصرشناسان به چنین گورستانهای گستردهای «نکروپولیس» میگویند. طبق نوشته اسمیتسونین، این گورستان در دوران پادشاهی کهن محل دفن پادشاهان و نخبگان بود، اما کارکردش به آن دوره ختم نشد؛ نسلهای بعدی مصریان، تا دوران رومی، همچنان مردگان خود را در همینجا دفن میکردند. کمپبل پرایس، سرپرست بخش مصر و سودان در موزهی منچستر، در گفتوگویی که اسمیتسونین بازنشر کرده، سقاره را جایگاهی میداند که مصریان آرزو داشتند در آن دفن شوند: «سقاره انرژی الهی و رازآلودی داشت که به تو کمک میکرد به دنیای پس از مرگ راه پیدا کنی».
دقیقا همین لایهلایهبودن تاریخی است که کشف تازه را جالب میکند. به نوشتهی وبسایت علمی «دیبریف»، مقبرهی سکنتیو-پتاح متعلق به پادشاهی کهن است، اما چاههای تدفین اطراف آن شواهدی از آیینهای تدفینی دورهای بسیار جدیدتر، یعنی «دورهی متأخر» مصر باستان (حدود ۶۶۴ تا ۳۳۲ پیش از میلاد)، در خود دارند. دیبریف این وضعیت را چنین توصیف میکند: «قبرستانی روی قبرستان دیگر»؛ جایی که مصریان بارها و بارها، در طول قرنها، به آن بازگشته و از آن استفادهی دوباره کردهاند.
کتیبه یافتشده در مقبره، تصویری از سکنتیو-پتاح، صاحب این مقبره، را نشان میدهد. (عکس: وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر)
یک عنوان عجیب در دستگاه بوروکراسی فرعون
کاوش تازه، به روایت روزنامه «اهرام آنلاین»، در نخستین فصل کاوش هیئت مصری در بخش A، غرب منطقه بوباستیون سقاره انجام شد. کتیبههای هیروگلیف حکشده روی درِ مقبره، فهرست بلندبالایی از عناوین سکنتیو-پتاح را نشان میدهند: «پیشکار سلطنتی»، «سرپرست تمام کارهای فرعون»، «سرپرست اسناد سلطنتی»، «نگهبان اسرار فرمانهای سلطنتی»، «کاهن الهه ماعت» و «سرپرست کاتبان».
اما عنوان «نگهبان اسرار فرمانهای سلطنتی» دقیقاً به چه معناست؟ سایت «لایو ساینس» به نقل از «ان میسی روت» (Ann Macy Roth)، استاد مصرشناسی دانشگاه نیویورک که در کاوش نقشی نداشته است، مینویسد این عنوان احتمالا بار رازآلودی که به نظر میرسد نداشته است: «این عنوان احتمالا فقط به این معناست که او بهعنوان کسی که مسئول اسناد سلطنتی و افرادی بود که آنها را مینوشتند، به اطلاعات محرمانه دسترسی داشت... این عنوانی رایج در میان کاتبان سلطنتی است». به گفته همین منبع، چنین لقبهایی نشان میدهد سکنتیو-پتاح در قلب دستگاه اداری مصر باستان، یعنی جایی که ثبت و نگهداری اسناد سلطنتی انجام میشد، جایگاهی کلیدی داشته است.
دری که روح از آن رد میشد
یکی از جذابترین بخشهای این کشف، «درِ دروغین» مقبره است؛ عنصری نمادین که در باور مصریان باستان، امکان رفتوآمد میان دنیای زندگان و مردگان را فراهم میکرد. به گزارش «لایو ساینس»، طراحی این در نشان میدهد ساخت آن به اواخر سلسلهی پنجم یا اوایل سلسلهی ششم بازمیگردد؛ یعنی حدود ۴۳۵۰ سال پیش.
پیشِ روی همین در، طبق گزارش «اهرام آنلاین»، مجموعه کاملی از ابزار آیینی از جنس آلاباستر (نوعی مرمر مصری) بهجا مانده بود: میز پیشکش، لوح پیشکش، حوضچهی تطهیر و یک تشت. به نوشته همین منبع، یافتن این مجموعه در جای اصلی خود، شواهد تازه و ارزشمندی دربارهی نحوهی اجرای آیینهای تدفینی در دوران پادشاهی کهن به دست میدهد. «حشمت اللیثی»، دبیرکل شورای عالی آثار باستانی مصر، نیز گفته است این کاوش «تحت یک برنامه علمی جامع شامل ثبت دقیق لایههای باستانشناسی، مستندسازی معماری، عکاسی و دیجیتال، و مطالعات تطبیقی زبانشناختی» انجام شده است.
بخشی از مقبره تازهکشفشده که قدمتش به بیش از ۴۰۰۰ سال پیش میرسد. (عکس: وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر)
خدمتکاران کوچک برای زندگی ابدی
در چاههای تدفین اطراف مقبره، به گزارش دیبریف، بیش از ۱۰۰ مجسمهی کوچک از جنس فایانس (خمیری سرامیکی و لعابدار که مصریان باستان از آن برای ساخت زیورآلات و پیکرههای کوچک استفاده میکردند) به نام «اوشبتی» کشف شده است. مصریان باور داشتند این پیکرههای کوچک، در دنیای پس از مرگ، بهجای صاحب مقبره کار میکنند. در کنار آنها، مقادیر زیادی «کارتوناژ» -پوششی از لایههای کتان یا پاپیروس و گچ که روی مومیاها کشیده میشد- و سه سارکوفاگ سنگی (تابوتهای سنگی بزرگ که مومیا و تابوت داخلی را در خود جای میدادند) مهرومومشده و دستنخورده نیز یافت شد.
«لایو ساینس» نکته جالبی را هم اضافه میکند: به گفتهی روت، این اوشبتیها و کارتوناژها احتمالا متعلق به خودِ سکنتیو-پتاح نیستند، بلکه به تدفینهای بعدی تعلق دارند که در همان فضا انجام شدهاند؛ یعنی مقبره بارها میان نسلهای مختلف مصریان دستبهدست شده است. جالب اینجاست که همین بخش از سقاره، یعنی بوباستیون، در دورههای بعدی به مکانی برای دفن گربهها معروف شد؛ محلی که به الهه گربهسان «باستت»، نماد باروری و محافظت، اختصاص داشت.
کاری که هنوز تمام نشده
طبق گزارش اهرام آنلاین، شواهدی از غارت باستانی -شکافهایی که مقبرهدزدان میان اتاقهای تدفین ایجاد کردهاند- در برخی از چاهها دیده میشود؛ سرنوشتی که بسیاری از مقابر باستانی مصر با آن روبهرو بودهاند. با این حال، عمرو الطیبی، مدیر کاوش، معتقد است یافتههای باقیمانده همچنان ارزش علمی بالایی دارند و میتوانند به بازسازی نقشه داخلی و روند تکامل معماری این گورستان (نکروپولیس) کمک کنند.
هیئت مصری اکنون در حال مستندسازی و مطالعه تطبیقی این یافتهها با سایر مقابر مصر است و نتایج نهایی قرار است در نشریات علمی داوریشده منتشر شود. الطیبی بر این باور است که بخش A همچنان میتواند ساختارها و اشیای بیشتری در دل خود پنهان کرده باشد. به این ترتیب، داستان سکنتیو-پتاح، همانطور که مجدی شاکر، باستانشناس وزارت گردشگری مصر، درباره سقاره گفته، یادآور این حقیقت است: «فراتر از بناهای سلطنتی، سقاره مملو از مقبرهی مقاماتی از تقریبا هر دوره تاریخ مصر باستان است» و به نظر میرسد شنهای سقاره هنوز رازهای بیشتری برای گفتن دارند.
انتهای پیام/