اختفای روزگاهی ماه و زهره در آسمان ایران

به گزارش خبرگزاری آنا به نقل از کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران؛ دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ماه از مقابل سیاره زهره عبور می‌کند و در بخش‌هایی از ایران شاهد پدیده زیبای اختفای ماه و زهره خواهیم بود؛ رویدادی که به دلیل درخشش بسیار زیاد زهره، باریک بودن هلال ماه و امکان مشاهده آن در آسمان روز، از پدیده‌های جذاب نجومی این روز‌ها به شمار می‌رود.

اختفا به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن، از دید ناظر زمینی، یک جرم آسمانی برای مدتی پشت جرم دیگری قرار می‌گیرد و از دید ناظر پنهان می‌شود. ماه، به دلیل قطر ظاهری نزدیک به ۳۰ دقیقه قوسی در آسمان، بار‌ها موجب اختفای ستارگان می‌شود؛ اما اختفای سیارات به‌مراتب کمتر رخ می‌دهد و از جذابیت رصدی بیشتری برخوردار است.

اختفای زهره اگرچه پدیده‌ای بسیار نادر نیست، اما به دلیل درخشش فوق‌العاده این سیاره، رویدادی دیدنی و مناسب برای رصد، عکاسی نجومی و حتی انجام اندازه‌گیری‌های علمی است. در اختفای ۲۳ شهریور، ماه تنها حدود ۱۲ درصد روشن است و زهره نیز با قدر ظاهری حدود منفی ۴.۵ یکی از درخشان‌ترین اجرام آسمان خواهد بود. این شرایط، در صورت مساعد بودن وضعیت جوی و شفافیت آسمان، امکان مشاهده زهره حتی با چشم غیرمسلح را نیز فراهم می‌کند؛ هرچند برای رصد دقیق لحظه‌های اختفا استفاده از تلسکوپ توصیه می‌شود.

نقشه جهانی اختفا ماه و زهره

اختفایی متفاوت در شمال‌شرق ایران

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این رویداد در ایران، تفاوت شکل اختفا در نقاط مختلف کشور است. در بخش‌هایی از استان‌های خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی و همچنین قسمت کوچکی از استان سمنان، اختفا به صورت خراشان رخ می‌دهد. در این مناطق، مسیر ظاهری زهره از نزدیکی لبه قرص ماه عبور می‌کند و ناظر می‌تواند با تلسکوپ شاهد پنهان شدن بخشی از هلال زهره پشت لبه ماه باشد.

این وضعیت از نظر رصدی جذابیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در یک اختفای خراشان، به جای آنکه زهره در ناحیه‌ای دور از لبه ماه به‌طور کامل پشت قرص ماه پنهان شود، بخشی از قرص زهره در امتداد لبه ماه ناپدید می‌شود؛ بنابراین عوارض و پستی‌وبلندی‌های لبه ماه نیز می‌توانند در شکل و زمان دقیق پنهان شدن و دوباره ظاهر شدن زهره نقش داشته باشند.

با حرکت از شمال‌شرق به سمت مناطق جنوب‌غربی ایران، مدت زمانی که زهره پشت ماه قرار دارد افزایش می‌یابد و در برخی مناطق می‌تواند به حدود ۸۰ دقیقه برسد؛ بنابراین محل دقیق رصدگر نقش مهمی در زمان‌بندی و شکل مشاهده این اختفا دارد.

بر اساس محاسبات انجام‌شده، این اختفا در بسیاری از نقاط ایران قابل مشاهده است، اما در بخش‌هایی از شمال‌شرق کشور، از جمله مشهد و بجنورد، اختفا رخ نمی‌دهد. زمان دقیق آغاز و پایان پدیده نیز از شهری به شهر دیگر متفاوت است.

برای نمونه، در تهران آغاز اختفا حدود ساعت ۱۳:۵۹ و پایان آن حدود ساعت ۱۴:۵۳ خواهد بود. علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به جدول زمان‌بندی شهر‌های مختلف، زمان دقیق‌تر رویداد را برای محل رصد خود بررسی کنند. این زمان‌ها را علی ابراهیمی سراجی، عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران بر اساس محاسبات نرم‌افزار تخصصی Occult ۴ استخراج کرده است:

فرصتی برای یک رصد علمی

کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از منجمان آماتور و علاقه‌مندان به رصد‌های دقیق دعوت می‌کند علاوه بر مشاهده و عکاسی از این پدیده، در صورت داشتن تجهیزات مناسب، در ثبت علمی زمان آغاز و پایان اختفا نیز مشارکت کنند.

برای این کار، مهم‌ترین موضوع ثبت دقیق زمان است. رصدگر باید پیش از آغاز برنامه، ساعت یا ابزار زمان‌سنج خود را با زمان جهانی (UTC) هماهنگ کند و میزان خطای ساعت خود را نیز با استفاده از ابزار‌ها و برنامه‌های مناسب مشخص کند.

زمان آغاز اختفا، لحظه‌ای است که قرص زهره از پشت لبه ماه شروع به پنهان شدن می‌کند و زمان پایان اختفا، لحظه‌ای است که نخستین بخش روشن زهره دوباره از پشت لبه ماه ظاهر می‌شود. ثبت این دو زمان با دقت بالا می‌تواند داده‌ای ارزشمند برای مقایسه با پیش‌بینی‌های نجومی فراهم کند.

برای دستیابی به نتیجه دقیق‌تر، استفاده از تلسکوپ با بزرگنمایی مناسب و ترجیحاً سامانه موتوردار توصیه می‌شود. همچنین در صورت امکان، فیلم‌برداری پیوسته از لحظه ورود و خروج زهره از پشت ماه، به‌ویژه در شرایطی که زمان دقیق روی تصویر ثبت شده باشد، می‌تواند کیفیت داده رصدی را افزایش دهد.

نقشه اختفا ماه و زهره در ایران. در شمال شرق کشور این اختفا قابل مشاهده نیست.

نکته بسیار مهم در رصد

از آنجا که این اختفا در طول روز رخ می‌دهد، رعایت نکات ایمنی اهمیت بسیار زیادی دارد. هرگز نباید بدون فیلتر خورشیدی استاندارد و مناسب، تلسکوپ یا دوربین را به سمت خورشید نشانه رفت. در زمان این رویداد، خورشید نیز در آسمان حضور دارد و حتی یک نگاه کوتاه از طریق تلسکوپ یا دوربین بدون فیلتر مناسب می‌تواند آسیب جدی و دائمی به چشم وارد کند. برای رصد و تصویربرداری، باید از تجهیزات و روش‌هایی استفاده شود که امکان برخورد مستقیم نور خورشید با چشم یا حسگر و سامانه نوری را به شکل خطرناک از بین ببرد.

مسیر عبور سیاره زهره از پشت ماه برای شهرهای مختلف ایران

اختفای روزگاهی ماه و زهره، علاوه بر زیبایی بصری، فرصتی مناسب برای پیوند میان رصد آماتوری، عکاسی نجومی و مشارکت شهروندی در ثبت داده‌های علمی است. علاقه‌مندان می‌توانند با استفاده از جدول‌های زمانی و نقشه‌های اختفا، زمان دقیق رویداد را برای محل خود مشخص کرده و در صورت برخورداری از تجهیزات مناسب، مشاهدات خود را ثبت کنند.

کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از تمامی علاقه‌مندان دعوت می‌کند فایل راهنمای این رویداد و جدول زمان‌بندی شهر‌های مختلف را مطالعه کرده و در صورت داشتن تجهیزات مناسب، در ثبت و مستندسازی این اختفای جذاب مشارکت کنند.