تنوع اقلیمی ایران برای مخاطبان جهانی جذاب است/ ۲۵ سال مستندسازی برای چند ثانیه

پرهام دیباج کارگردان مستندهای زیست‌محیطی در گفتگو با خبرنگار آنا درباره پروژه اخیر خود گفت: مجموعه مستند «با طبیعت» با هدف معرفی زیستگاه‌های بکر و ارزشمند ایران و گونه‌های کمترشناخته‌شده، از جمله گونه‌های در معرض خطر انقراض، ساخته شده است. برخلاف بسیاری از مستند‌های محیط‌زیستی که بیشتر به مشکلات و آسیب‌ها می‌پردازند، در این فیلم تلاش شده مخاطب با این گونه‌ها و شیوه پیدا کردن و تصویربرداری از آنها بدون آسیب رساندن به سوژه آشنا شود. روایت نیز با حضور راوی و اجرای خود او شکل گرفته است.

کارگردان «پارک ملی دیر و نخیلو» درباره معیار انتخاب سوژه‌های محیط‌زیستی توضیح داد: انتخاب سوژه تا حد زیادی به نگاه و دغدغه فیلمساز بستگی دارد. برای من، علاوه بر دغدغه حفاظت از محیط زیست، شرایط مکانی و زمانی و اتفاقی که در یک موقعیت در حال رخ دادن است اهمیت دارد. زیستگاه‌های در معرض آسیب، گونه‌ها و نقشی که در زندگی انسان دارند، از موضوعاتی هستند که ظرفیت تبدیل شدن به فیلم را دارند.

وی ادامه داد: برهم‌کنش انسان و محیط زیست نیز برای من اهمیت زیادی دارد؛ به‌ویژه مناطقی که مردم به واسطه تاریخ و فرهنگ خود یاد گرفته‌اند چگونه با محیط زیست در تعادل زندگی کنند، هم از آن بهره ببرند و هم به آن آسیب نزنند. این همان مفهوم توسعه پایدار است که در آن انسان و محیط زیست باید در کنار یکدیگر پیش بروند.

فیلم مستند؛ ابزار مهمی برای حفاظن از محیط زیست

این مستندساز با اشاره به نقش مستندسازی در حفاظت از محیط زیست گفت: مستند محیط‌زیستی و حیات‌وحش یکی از ابزار‌های مهم حفاظت است؛ چراکه می‌تواند راهی سریع برای ارائه اطلاعات درست و قابل فهم به مردم باشد. مخاطب از طریق این فیلم‌ها می‌تواند درباره یک گونه، زیستگاه، محیط زیست انسانی یا تأثیر آلودگی آب، هوا و خاک بر زندگی انسان شناخت پیدا کند. این موضوعات به یکدیگر مرتبط‌اند، اما گاهی جدا از هم دیده می‌شوند و مستند می‌تواند این ارتباط را برای مخاطب روشن کند.

این کارشناس محیط زیست درباره چالش‌های ساخت مستند‌های محیط‌زیستی در ایران بیان کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات، نبود حمایت کافی و متولی مشخص برای این حوزه است. سازمان محیط زیست خود با کمبود بودجه مواجه است و نهاد‌هایی مانند مرکز گسترش نیز در بسیاری از مواقع اولویت‌های دیگری دارند. تلویزیون هم بسته به دوره و جذابیت موضوع تصمیم می‌گیرد. به همین دلیل، مستندسازی محیط زیست نیازمند متولی مشخص و حمایت پایدار است.

وی افزود: تنوع اقلیمی و زیستگاهی ایران از یک سو ظرفیت بزرگی برای تولید مستند است و از سوی دیگر، کار را دشوار می‌کند. ایران کوه‌های مرتفع، جنگل‌های متنوع، جنگل‌های دریایی، بیابان، کویر و زیستگاه‌های مختلف دارد، اما تقریباً همه این زیستگاه‌ها با سکونتگاه‌های انسانی درهم‌تنیده‌اند. برخلاف مناطقی مانند آفریقا که ممکن است فیلمساز در مدت کوتاهی به سوژه دسترسی پیدا کند، پیدا کردن بسیاری از گونه‌ها در ایران بسیار دشوار است.

کارگردان «تذرو» ادامه داد: بعضی گونه‌ها جمعیت بسیار کمی دارند و برخی نیز به دلیل ترس از انسان، رفتار مخفیانه‌ای پیدا کرده‌اند. گاهی ممکن است پس از ۲۵ یا ۲۶ سال فعالیت، یک گونه را تنها یک‌بار و برای چند ثانیه ببینم، در حالی که برای همان مشاهده سال‌ها تلاش کرده‌ام. این مسئله تکرار برداشت و شکل دادن به یک داستان منسجم را دشوار می‌کند. از سوی دیگر، محدودیت بودجه و امکانات نیز چالش مهمی است و برای ثبت تصاویر باکیفیت و ساخت روایت مناسب از طبیعت ایران، مستندساز باید امکان حضور طولانی‌مدت در میدان و تجهیزات و بودجه کافی داشته باشد.

اهمیت پژوهش در مستندهای حیات وحش

وی درباره ضرورت نظارت تخصصی بر تولید مستند‌های محیط‌زیستی گفت: صرف تأمین بودجه و مجوز برای حرفه‌ای‌تر شدن این حوزه کافی نیست. یکی از خطر‌هایی که در سال‌های اخیر احساس می‌کنم، ورود افرادی است که تخصص و تجربه کافی ندارند و بودجه‌ها نیز بدون شناخت و تولی‌گری تخصصی در اختیارشان قرار می‌گیرد. در سراسر دنیا، مستندسازان حیات‌وحش و محیط زیست یا خودشان در این حوزه تخصص دارند یا با کارشناسان حرفه‌ای ارتباط نزدیکی دارند؛ چراکه دقت علمی در این نوع مستند‌ها اهمیت زیادی دارد.

دیباج افزود: حتی در برخی تولیدات مرکز گسترش دیده‌ام که فیلم از نظر ساختار مستند قابل قبول است، اما از نظر علمی پر از اشتباه است و گاهی حتی جایزه هم می‌گیرد. در مستند‌های تخصصی، حضور کارشناسان در پژوهش و داوری ضروری است. وقتی درباره قلب مستند پزشکی می‌سازیم، نمی‌توان جای دهلیز و بطن را اشتباه گفت و داده نادرست به مخاطب داد.

اگر پژوهش فیلم غلط باشد، حتی بهترین روایت و ساختار سینمایی نیز نمی‌تواند آن را شایسته تقدیر کند؛ چون فیلم اطلاعات نادرست به مخاطب می‌دهد

این مستندساز درباره وضعیت اکران و عرضه مستند‌های محیط‌زیستی گفت: تلویزیون و پلتفرم‌ها تاکنون علاقه چندانی به این آثار نشان نداده‌اند و مرکز گسترش نیز پنجره محدودی برای عرضه آنها دارد. پلتفرم‌های تخصصی مخاطب خاص خود را دارند، اما مسیر موجود پاسخگوی جایگاه و اهمیت مستند محیط‌زیستی و حیات‌وحش نیست. این آثار هم به دلیل نقششان در حفظ سرزمین برای آینده کشور اهمیت دارند و هم از نظر بصری مورد علاقه مردم هستند؛ بنابراین باید مسیر معتبر و مشخصی برای نمایش آنها وجود داشته باشد. نباید مستندساز فیلمی بسازد و سال‌ها امکان جدی برای اکران نداشته باشد؛ خود من فیلم‌هایی دارم که حدود ۱۰ سال پیش ساخته‌ام و جز چند نمایش خصوصی، فرصت اکران پیدا نکرده‌اند.

حمایت از مستندسازان حیات وحش و محیط‌زیست

این تهیه‌کننده درباره روند تولید مستند‌های محیط‌زیستی در ایران بیان کرد: با وجود این مشکلات، تعداد فعالان این حوزه در سال‌های اخیر افزایش یافته است. من حدود ۲۶ یا ۲۷ سال است که در این زمینه فعالیت می‌کنم و پنج یا شش سال پیش تعداد مستندسازان حیات‌وحش و محیط زیست بسیار محدود بود. اما در دهه اخیر و همزمان با افزایش توجه جامعه به محیط زیست، تعداد فیلمسازان علاقه‌مند نیز بیشتر شده و امروز دست‌کم ۵۰ یا ۶۰ نفر را می‌شناسم که در این حوزه فعالیت دارند. این افزایش اتفاق خوبی است، اما باید این افراد را حفظ کرد تا سرخورده نشوند. علاوه بر حمایت مادی، حمایت معنوی و دسترسی به خوراک علمی درست نیز ضروری است.

این مستندساز درباره جایگاه مستند‌های محیط‌زیستی ایران در جشنواره‌های بین‌المللی گفت: ایران به دلیل تنوع اقلیمی، زیستگاه‌ها و گونه‌های ناشناخته، ظرفیت موضوعی بالایی برای مخاطب جهانی دارد. از سوی دیگر، با پیشرفت فناوری و ارزان‌تر شدن تجهیزات، فاصله تکنولوژیک ما با تولیدات خارجی بسیار کمتر شده است. امروز از نظر کیفیت تصویر و استاندارد‌های فنی امکان رقابت وجود دارد. ما هم از نظر استعداد و هم سوژه ظرفیت بالایی داریم و استقبال خوبی از مستند‌های حیات‌وحش ایران در جشنواره‌های خارجی صورت می‌گیرد و بسیاری از همکاران نیز جوایز بین‌المللی متعددی کسب کرده‌اند.

این مجری تلویزیون درباره ویژگی‌هایی که مستند‌های محیط‌زیستی ایران را برای جشنواره‌های خارجی جذاب می‌کند، گفت: این موضوع به سیاست جشنواره و نگاه داوران بستگی دارد؛ ممکن است برای یک داور معرفی یک گونه یا زیستگاه اهمیت داشته باشد و برای دیگری قصه، روایت و جنبه‌های هنری اثر. برخی جشنواره‌های اروپایی بیشتر بر روایت و وجه هنری تمرکز دارند، در حالی که جشنواره‌های مستندمحور به نحوه مواجهه با سوژه، کیفیت تصاویر و اطلاعات ارائه‌شده توجه بیشتری می‌کنند.

دیباج در پایان گفت: کارگردانی مستند، به‌ویژه در حیات‌وحش ایران، دشوار است؛ چراکه برخلاف برخی مناطق آفریقا و اروپا، امکان تکرار برداشت‌ها و طراحی از پیش روایت همیشه وجود ندارد و بسیاری از اتفاق‌ها در لحظه رخ می‌دهند؛ بنابراین مستندساز باید با تسلط بر ابزار، سوژه و ذهنیت روایی خود، همان لحظه اتفاق پیش‌بینی‌نشده را به روایت تبدیل کند. این بداهه‌پردازی و کارگردانی در لحظه، از ویژگی‌های مهم مستندسازی حیات‌وحش در ایران است.

لازم به یادآوری است پرهام دیباج، مستندساز، کارشناس محیط زیست و مجری تلویزیون، دارای دکتری مهندسی علوم محیط زیست با گرایش تنوع زیستی و حیات‌وحش است. او حدود ۲۶ تا ۲۷ سال در حوزه مستندسازی حیات‌وحش و محیط زیست فعالیت داشته و از جمله آثار او می‌توان به مستند‌های «پارک ملی دیر و نخیلو» و «تذرو» اشاره کرد. دیباج همچنین تهیه‌کنندگی و اجرای برنامه‌های تلویزیونی «طبیعت ۳۶۰ درجه» و «دار و دو» را برعهده داشته است.